II CSKP 1004/23

II CSKP 1004/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 29 stycznia 2025 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Dariusz Pawłyszcze (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Krzysztof Grzesiowski SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 29 stycznia 2025 r. w Warszawie skargi kasacyjnej syndyka masy upadłości B. S.A. w upadłości w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 30 września 2021 r., I ACa 616/20, wydanego w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości B. S.A. w W. przeciwko K.D., S.D., M.D. o zapłatę, 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od syndyka masy upadłości B. S.A. w W. solidarnie na rzecz K.D., S.D., M.D. 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł kosztów postępowania kasacyjnego. Krzysztof Grzesiowski Dariusz Pawłyszcze Agnieszka Jurkowska-Chocyk UZASADNIENIE Pozwem wniesionym 7 czerwca 2017 r. powodowy bank wniósł o zasądzenie solidarnie od pozwanych kredytobiorców 393 008,77 zł z odsetkami tytułem zwrotu kredytu indeksowanego z prowizjami i doliczonymi zaległymi odsetkami, II CSKP 1004/23 2 wymagalnego na skutek wypowiedzenia kredytu przez bank. W toku procesu bank wniósł ewentualnie o zasądzenie 162 344,83 zł z odsetkami tytułem zwrotu kredytu wypłaconego w wykonaniu nieważnej umowy. Wyrokiem z 29 września 2020 r., I C 896/17, Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim zasądził na rzecz banku 60 742,22zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 12 września 2020 r. tytułem zwrotu kredytu wypłaconego jako świadczenie nienależne, pomniejszonego o spłaty kredytobiorców i oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Szczecinie, na skutek apelacji banku, zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zasądził dodatkowo 100 642,61 zł z odsetkami od 12 września 2020 r. i oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Sąd drugiej instancji ustalił, że 18 stycznia 2008 roku strony zawarły umowę kredytu hipotecznego w wysokości 162 344,83 zł, indeksowanego do franka szwajcarskiego (CHF). Wypłacona suma kredytu miała zostać przeliczona na CHF po kursie kupna stosowanym przez pozwany bank przy skupie CHF. Spłaty kredytobiorców w złotych miały być przeliczane po kursie stosowanym przez bank przy sprzedaży CHF. Zgodnie z umową bank miał ustalać kursy na podstawie kursów obowiązujących na rynku międzybankowym i ogłaszać je o godz. 16.00 z mocą obowiązującą w następnym dniu roboczym. Aneksem z 12 sierpnia 2010 r. strony wprowadziły przeliczanie spłat kursem średnim CHF ogłaszanym przez Narodowy Bank Polski. Kredytobiorcy spłacili 100 642,61 zł, z czego 960 zł na poczet składek na ubezpieczenie nieruchomości, na której ustanowili hipotekę zabezpieczającą kredyt. Sąd odwoławczy uznał dokonywanie przeliczeń walutowych kursami jednostronnie ustalanymi przez bank za abuzywne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Sąd ten, powołując się na wyrok SN z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, uznał, że obowiązywanie umowy w dalszym ciągu, po wyłączeniu z niej nieuczciwych postanowień umownych jest pomyślane jako ochrona interesu konsumenta. Wobec wyrażenia przez kredytobiorców woli uznania umowy za nieważną Sąd Apelacyjny przesłankowo uznał umowę kredytu za nieważną w całości. II CSKP 1004/23 3 Sąd Apelacyjny stwierdził, że pozwani kredytobiorcy ani nie złożyli materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu przed procesem, ani nie złożyli procesowego zarzutu umorzenia wzajemnych wierzytelności wskutek dokonanego jeszcze przed procesem potrącenia, ani wreszcie nie złożyli już w toku procesu oświadczenie wywierającego zarówno materialny, jak i procesowy skutek potrącenia. Dlatego Sąd ten zasądził dodatkowo sumy potrącone przez Sąd Okręgowy z wierzytelności dochodzonej przez bank. Powodowy bank zaskarżył wyrok Sądu drugiej instancji w całości zarzucając naruszenie prawa materialnego: 1) art. 3851 § 1 i 2 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że postanowienia indeksacyjne rażąco naruszają dobre obyczaje i interes kredytobiorców, ponieważ pozwalają bankowi na swobodne i jednostronne ustalanie kursu CHF, podczas gdy kurs ten były kształtowany w oparciu o kurs rynkowy z rynku międzybankowego, czyli czynnika obiektywnego i niezależnego od banku; 2) art. 58 § 1 i art. 3851 § 1 i 2 przez uznanie umowy kredytu za nieważną, podczas gdy – nawet przy założeniu abuzywności indeksacji – art. 3851 § 1 k.c. nie przewiduje skutku nieważności umowy; 3) art. 3851 § 2 w zw. z art. 65 § 1 i 2 i art. 358 § 1 i 2 k.c. oraz w zw. z art. XLIX przepisów wprowadzających kodeks cywilny i art. 41 pr.weksl. przez uznanie umowy za nieważną, chociaż rekonstrukcja norm umownych w oparciu o powołane przepisy doprowadziłaby do utrzymania umowy, jej charakteru w oparciu o przepis, który nie odsyła do ustalonych zwyczajów, za to realizuje postulat utrzymania umowy i to w kształcie nienaruszającym prawa wspólnotowego; 4) art. 3851 § 1 i 2 k.c. przez uznanie umowy za nieważną, chociaż mimo abuzywności niektórych jej postanowień wykładnia pozostałej części umowy powinna być dokonywania z uwzględnieniem celu, jakim jest - obok utrzymania obowiązywania umowy - przywrócenie równowagi kontraktowej stron; 5) art. 65 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, iż postanowienia indeksacyjne umowy kredytu określają świadczenia główne stron, podczas gdy są one umownymi postanowieniami waloryzacyjnymi; II CSKP 1004/23 4 6) art. 69 ust. 2 pkt 4a w zw. z art. 69 ust. 3 i art. 75b pr.bank. oraz w zw. z art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw przez przyjęcie, że mimo wejścia w życie powyższych przepisów postanowienia umowy kredytu nie utraciły abuzywnego charakteru; 7) art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG przez jego zastosowanie, chociaż dyrektywa nie jest źródłem prawa w relacji horyzontalnej między stronami; 8) art. 410 k.c. przez uznanie, że pozwanym kredytobiorcom przysługuje zwrot świadczenia nienależnego w postaci zwrotu spłat kredytu, chociaż umowa kredytu jest ważna, a w konsekwencji Sąd powinien uwzględnić główne roszczenie dochodzone przez powoda. Ponadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 232 w zw. z art. 286 k.p.c., przez nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu bankowości i finansów na okoliczności ustalenia wysokość zadłużenia kredytobiorców przy stosowaniu przy indeksacji kursu średniego NBP, na wypadek uznania za niedozwolone postanowienia o stosowaniu kursów ogłaszanych przez powodowy bank, a umowy za ważną w pozostałym zakresie. Postanowieniem z 29 marca 2023 r., I CSK 2504/22, Sąd Najwyższy odrzucił skargę kasacyjną w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji w uwzględnieniu apelacji skarżącego. Następnie Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy postanowieniem z 20 lipca 2023 r., […]/2023, ogłosił upadłość pozwanego banku. Postanowieniem z 15 września 2023 r., II CSKP 250/23, Sąd Najwyższy zawiesił postępowanie kasacyjne i wezwał syndyka masy upadłości do udziału w sprawie, a następnie postanowieniem z 8 listopada 2023 r., II CSKP 250/23, podjął postępowanie już z powództwa syndyka. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Nie jest zasadny zarzut kwestionujący abuzywność postanowień dotyczących ustalania kursu CHF. Kursy walut obcych, ogłaszane przez banki na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank., wiążą klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest II CSKP 1004/23 5 jednak to, że nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Umowa kredytu stanowiła o ustalaniu kursów na podstawie bliżej nieokreślonych kursów obowiązujących na rynku międzybankowym. Nie ma znaczenia ewentualne podobieństwo praktyki ustalania kursów przez pozwany bank do praktyki NBP, ponieważ w orzecznictwie uznano za abuzywne jednostronne kształtowanie kursu przez stronę umowy, a NBP nie jest stroną umów z konsumentami. Zarzut nr 1 nie jest zasadny. Uznanie za niedozwolone postanowień odsyłających do tabel pozwanego banku jako źródła kursów CHF do indeksacji przesądza o nieważności umowy kredytu. Uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy: 1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów; 2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają uznanie umowy za ważną w jakimkolwiek zakresie. Tym samym niezasadne są zarzuty zmierzające do oceny umowy jako ważnej, tj. zarzuty nr 2-5 i 7. Przy tym ugruntowana jest linia orzecznicza, że wejście w życie 26 sierpnia 2011 r. art. 69 ust. 3 pr.bank., pozwalającego na spłaty w walucie indeksacji, bez przeliczania kursem banku, nie uczyniło ważnymi umów kredytu nieważnych przed tym dniem (tak samo w uzasadnieniu powołanej uchwały z 25 kwietnia 2024 r.). Zarzut nr 6 nie jest zasadny. Zarzut nr 8, naruszenia art. 410 k.c., dotyczy oddalenia apelacji banku co do żądania głównego, tj. zwrotu kredytu zwaloryzowanego zgodnie z umową, wymagalnego na skutek jego wypowiedzenia, i zasądzenia na rzecz banku w miejsce II CSKP 1004/23 6 żądania głównego żądania ewentualnego, tj. zwrotu wypłaconego kredytu jako świadczenia nienależnego. Art. 410 k.c. stanowi wyłącznie o skutkach zawarcia i wykonania nieważnej umowy. Nie stanowi o podstawach nieważności i Sąd odwoławczy nie mógł naruszyć tego przepisu oceną umowy jako nieważnej. Zarzut nr 8 nie jest zasadny. Powodowy bank zaskarżył wyrok Sądu drugiej instancji także w części uwzględniającej jego powództwo ewentualne. Bank nie może skarżyć orzeczenia wydanego na jego żądanie i dlatego w tej części postanowieniem z 29 marca 2023 r. skarga banku została odrzucona. Żądanie główne zostało oddalone przez Sąd Okręgowy. Oddalenie mieści się w sformułowaniu „w pozostałym zakresie powództwo (…) oddala”. Sąd drugiej instancji w tym zakresie oddalił apelację i do rozpoznania zarzutu oddalenia powództwa głównego wystarcza zaskarżenie wyroku Sądu Apelacyjnego w części oddalającej apelację banku. W przypadku hipotetycznej zmiany wyroku przez uwzględnienie powództwa głównego powstałby problem z niezaskarżonym orzeczeniem uwzględniającym powództwo ewentualne. Uwzględnienie powództwa głównego oznacza niemożność egzekwowania orzeczenia uwzględniającego powództwo główne i gdyby wierzyciel próbował jednak egzekwować prawomocne orzeczenie uwzględniające powództwo ewentualne, dłużnik mógłby żądać pozbawienia wykonalności (art. 840 § 1 pkt k.p.c.). Natomiast nie jest dopuszczalne zaskarżenie przez wierzyciela orzeczenia uwzględniającego jego własne żądanie ewentualne. O istotności okoliczności faktycznych (art. 227 k.p.c.) stanowi prawo materialne. Nie jest naruszeniem przepisów postępowania pominięcie dowodu na okoliczność nieistotną w świetle sposobu zastosowania prawa materialnego przez Sąd drugiej instancji. W przypadku przyjęcia przez Sąd Najwyższy tezy skarżącego, że nieważne jest tylko odesłanie od tabeli kursowej banku i należy stosować kurs średni NBP, do uwzględnienia skargi kasacyjnej wystarczyłaby zasadność zarzutu nr 3. Zarzucenie naruszenia przepisów postępowania było zbędne. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną. II CSKP 1004/23 7 Na podstawie art. 98 k.p.c. pozwanym przysługuje od skarżącego zwrot kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Pozwani żądali kosztów z odsetkami, lecz postępowanie zostało wszczęte przed 7 listopada 2019 r., gdy odsetki od kosztów jeszcze nie były przewidziane (art. 9 ust. 6 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw). Krzysztof Grzesiowski Dariusz Pawłyszcze Agnieszka Jurkowska-Chocyk (Ł.W.) [a.ł]