II CSKP 1079/22

II CSKP 1079/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 kwietnia 2023 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Ewa Stefańska (przewodniczący) SSN Leszek Bosek (sprawozdawca) SSN Mirosław Sadowski w sprawie z powództwa E. G. i K. G. przeciwko Bank Spółce Akcyjnej w W. o ustalenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 13 kwietnia 2023 r. skargi kasacyjnej Bank Spółki Akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 18 listopada 2020 r., I ACa 342/20, 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej 5 400 (pięć tysięcy czterysta 00/100) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE II CSKP 1079/22 2 E. G. i K. G. wnieśli o ustalenie, że umowa kredytu hipotecznego indeksowanego do CHF z 26 września 2005 r. zawarta z poprzednikiem Banku Spółki Akcyjnej w W. jest nieważna. Wyrokiem z 12 marca 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa jest nieważna (pkt I) i rozstrzygnął o kosztach procesu (pkt II). Sąd Okręgowy stwierdził, że 26 września 2005 r. E. G. i K. G. zawarli z Bankiem S.A. (obecnie Bank S.A. w W.) umowę kredytu hipotecznego na kwotę 220 635,81 zł, waloryzowanego frankiem szwajcarskim. Spłata kredytu miała nastąpić w 360 miesięcznych równych ratach kapitałowo-odsetkowych. Raty kapitałowo-odsetkowe spłacane miały być w złotych po uprzednim ich przeliczeniu wg kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej Banku S.A. obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50. Do 15 października 2018 r. powodowie uiścili łącznie 200 749,02 zł, w tym: 193 048,72 zł – raty kapitałowo-odsetkowe, 2647,63 zł – prowizja, 441,27 zł – prowizja za ubezpieczenie kredytu, 1993,26 zł – ubezpieczenie nieruchomości i 2618,15 zł – ubezpieczenie niskiego wkładu własnego. Powodowie ubiegali się o kredyt w PLN. Była to ich pierwsza umowa kredytowa. Byli świadomi różnic kursowych w związku ze spłatą kredytu, jednakże w 2005 r. waluta CHF była stabilna i mieli zaufanie do przedstawiciela banku. Wyrokiem z 18 listopada 2020 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, po rozpoznaniu apelacji pozwanego, oddalił apelację (pkt I) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania odwoławczego (pkt II). Sąd Apelacyjny ustalił, że nie budzi wątpliwości fakt zawarcia umowy, na mocy której powodowie uzyskali kredyt w wysokości 220 635,81 zł, oprocentowany według zmiennej stopy procentowej (w dniu zawarcia umowy 2,95 %), w celu sfinansowania budowy i nabycia od dewelopera lokalu mieszkalnego wraz z miejscem postojowym. W § 7 ust. 1 umowy określono kwotę zobowiązania – według kursu kupna waluty w CHF z tabeli kursowej pozwanego z dnia i godziny uruchomienia kredytu. Także raty odsetkowo-kapitałowe ustalano według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej pozwanego. II CSKP 1079/22 3 Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie skargę kasacyjną wywiódł pozwany, zaskarżając go w całości. Zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie zarówno przepisów postępowania, tj. art. 382 k.p.c. w zw. z art. 235 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., jak i prawa materialnego, tj.: art. 3851 § 1 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie oraz przez jego błędną wykładnię; art. 3851 § 1 k.c. oraz art. 3852 k.c. oraz art. 3 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. UE L nr 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r., dalej: „Dyrektywa 93/13”) w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie wyrażające się w przyjęciu, że postanowienia umowy odnoszące się do ryzyka walutowego oraz spreadu walutowego są bezskuteczne z uwagi na ich abuzywność; art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c. poprzez ich błędne zastosowanie i ustalenie, że umowa kredytu jest w całości nieważna; art. 58 § 1 k.c. w. zw. z art. 3851 § 2 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji przez ich niewłaściwe zastosowanie; art. 58 § 1 k.c. w. zw. z art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 5 k.c. oraz art. 189 k.p.c. oraz art. 6 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP oraz art. 2 i art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz.U. 2004, nr 90, poz. 864 ze zm.) przez ich niewłaściwe zastosowanie i bezpodstawne ustalenie nieważności umowy; art. 358 § 2 k.c. w zw. z motywem 13. Dyrektywy 93/13 poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji zanegowanie możliwości wykonania zobowiązania kredytobiorców przy uwzględnieniu normy określającej wartość waluty obcej poprzez zastosowanie kursu średniego NBP. W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie i zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. Ocenę zasadności skargi kasacyjnej trzeba rozpocząć od zarzutów objętych drugą podstawą kasacyjną (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.). Badanie, czy w konkretnej II CSKP 1079/22 4 sprawie prawo materialne zostało właściwie zastosowane jest możliwe po wykluczeniu uchybień procesowych, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zarzuty naruszenia art. 382 k.p.c. w zw. z art. 235 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. koncentrują się na ustaleniach faktycznych, sposobie oceny zeznań powodów z naruszeniem zasady bezpośredniości. Sąd Najwyższy nie uwzględnił tych zarzutów przede wszystkim dlatego, że podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalania faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.). W judykaturze wielokrotnie podkreślano, że to ograniczenie kognicji Sądu Najwyższego nie zależy od sposobu ujęcia zarzutów przez samego skarżącego, jako zarzutów naruszenia prawa procesowego albo materialnego, jeżeli zarzuty dotyczą w istocie faktów lub oceny dowodów (por. np. wyrok SN z 3 listopada 2022 r., II CSKP 24/22; postanowienia SN: z 11 kwietnia 2018 r., II CSK 701/17; z 28 lutego 2019 r., V CSK 394/18). Przechodząc do oceny zarzutów objętych pierwszą podstawą kasacyjną (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), należy stwierdzić, że wykładnia prawa materialnego, która legła u podstaw zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego odpowiada ugruntowanej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. uchwała składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, zasada prawna; wyroki SN: z 7 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 23 marca 2022 r., II CSKP 532/22; z 18 maja 2022 r., II CSKP 972/22; z 18 maja 2022 r., II CSKP 1030/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22). W kontekście podnoszonych zarzutów kluczowe znaczenie ma uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, zgodnie z którą niedozwolone postanowienie umowne (art. 3851 § 1 k.c.) jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób nadać mu skuteczność z mocą wsteczną. W uchwale wyraźnie przesądzono, że podstawą materialnoprawną rozliczeń stron umowy kredytowej są przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, a nie przepisy prawa umów. II CSKP 1079/22 5 Wbrew zarzutom skarżącego Sąd Apelacyjny nie naruszył prawa materialnego uznając, że umowa łącząca strony jest nieważna. Nie ulega bowiem wątpliwości, że powodowie nie wyrazili zgodny na sanowanie wadliwej czynności prawnej i utrzymanie stosunku obligacyjnego. Z ustaleń faktycznych wynika, że nie udzielili następczej, świadomej i wolnej zgody, i w ten sposób nie nadali wadliwej czynności prawnej skuteczności z mocą wsteczną, a wręcz przeciwnie domagali się uznania umowy za nieważną. Z ustaleń faktycznych wynika nadto, że skarżący nie dochował spoczywających na nim obowiązków informacyjnych względem powodów, a zaoferowane przez niego, lecz kwestionowane w procesie od początku przez powodów postanowienia umowy, zostały sformułowane w taki sposób, że wyłączną kompetencję ustalania kursów walut przyznawały skarżącemu. Powodowie mieli wprawdzie świadomość zaciągnięcia kredytu indeksowanego, a więc świadomość, że wysokość rat będzie podążać za kursem CHF, ale nie zostali poinformowani o rzeczywistym ryzyku związanym z możliwą istotną zmianą kursu w długim okresie obowiązywania umowy. Innymi słowy skarżący nie udzielił powodom wymaganej informacji, która umożliwiłaby im rzeczywiste i konkretne oszacowanie ryzyka walutowego oraz podjęcie świadomej decyzji, co w oczywisty i rażący sposób naruszyło ich interesy. Sąd Apelacyjny trafnie także przyjął, że niedopuszczalne byłoby w tej sytuacji zastąpienie przez Sądy meriti abuzywnych postanowień umowny innymi postanowieniami ani ogólnymi przepisami prawa. Wbrew twierdzeniom skarżącego, utrzymanie w mocy tego typu umowy byłoby możliwe tylko w sytuacji, gdyby konsument wyraził jednoznacznie taką wolę albo gdyby obowiązywały szczególne przepisy przywracające zachwianą równowagę kontraktową między stronami, kształtujące i sanujące wadliwe stosunki obligacyjne. Nie jest zatem zasadny zarzut naruszenia art. 358 § 2 k.c. w zw. z motywem 13 Dyrektywy 93/13. Jak stwierdził skarżący możliwość wykonania zobowiązania kredytobiorców przy uwzględnieniu normy ogólnej określającej wartość waluty obcej przez zastosowanie kursu średniego NBP, powinna być uznana za dopuszczalną na podstawie norm prawa unijnego i krajowego. Nie sposób było zgodzić się II CSKP 1079/22 6 z tą argumentacją skarżącego, ponieważ w prawie polskim nie ma szczególnych przepisów umożliwiających następcze sanowanie wadliwych stosunków obligacyjnych, np. w oparciu o tabelę kursów NBP. Przepisy takie uchwalono w innych państwach Unii Europejskiej a Trybunał Sprawiedliwości uznał je za zgodne z prawem Unii (zob. wyrok TSUE z 2 września 2021 r., w sprawie C-932/19, OTP Jelzálogbank). Nie ulega jednak wątpliwości, że art. 358 § 2 k.p.c. jest przepisem o charakterze ogólnym i nie upoważnia on do następczego sanowania wadliwej umowy kredytowej (zob. wyroki TSUE: z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, Dziubak; z 26 marca 2019 r. w sprawach C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA przeciwko Albertowi Garcii Salamance Santosowi oraz Bankia SA przeciwko Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie i Eerónice Yulianie Rodrlguez Ramirez; wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 18 maja 2022 r., II CSKP 1030/22). Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 3 października 2019 r., w sprawie C- 260/18 wskazał, że art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 stoi „na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę”. Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 i 99 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c., z uwzględnieniem § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 265 ze zm.). [SOP] [ms] II CSKP 1079/22 7