II CSKP 1083/23

II CSKP 1083/23 POSTANOWIENIE 11 kwietnia 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Jacek Grela (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Adam Doliwa SSN Krzysztof Wesołowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 11 kwietnia 2024 r. w Warszawie skargi kasacyjnej P. S. od postanowienia Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 7 grudnia 2020 r., II Ca 847/19, w sprawie z wniosku T. spółki akcyjnej w K. z udziałem M. B., A. B. i P. S. o zasiedzenie, 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od uczestnika P. S. na rzecz wnioskodawcy T. spółki akcyjnej w K. 240 (dwieście czterdzieści) złotych kosztów postępowania kasacyjnego. Adam Doliwa Jacek Grela Krzysztof Wesołowski UZASADNIENIE Postanowieniem z 24 stycznia 2020 r. Sąd Rejonowy w Oleśnicy stwierdził, że E. spółka akcyjna w W. - jako poprzednik prawny T. spółka akcyjna w K. nabyła przez zasiedzenie z dniem 1 lutego 2009 r. określoną służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu oraz że T. spółka akcyjna w K. nabyła przez II CSKP 1083/23 2 zasiedzenie z dniem 27 listopada 2011 r. służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu. Postanowieniem z 7 grudnia 2020 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu zmienił ww. postanowienie w punkcie I jedynie w zakresie daty zasiedzenia, oznaczając ją na dzień 8 stycznia 2011 r. oraz oddalił apelację uczestników postępowania. Sąd drugiej instancji ustalił, że uczestnicy postępowania M. B., A. B. i P. S. są właścicielami nieruchomości stanowiącej działkę nr […], położoną w O.. Na nieruchomości tej posadowione są urządzenia przesyłowe w postaci linii energetycznej. Sąd Okręgowy wskazał, że przed dniem wejścia w życie zmiany ustawy Kodeks cywilny, tj. przed 1 sierpnia 2008 r., a wprowadzającą instytucję służebności przesyłu, możliwe było ustanowienie służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu w drodze zasiedzenia. Sąd uznał, że nabycie przez zasiedzenie służebności przesyłu, które ingeruje w prawo własności, lecz nie pozbawia właściciela nieruchomości obciążonej wszystkich uprawnień wskazanych w art. 140 k.c., nie narusza istoty tego prawa, w żadnym razie nie prowadząc do wywłaszczenia. Tym samym nie można mówić w rozpoznawanej sprawie o naruszeniu przepisów Konstytucji. Zdaniem Sądu Okręgowego Sąd Rejonowy nie naruszył także przepisów art. 7, art. 172 § 1 i 2 w zw. z art. 292 i art. 3054 k.c. zasadnie przyjmując, że w okolicznościach rozpoznawanej sprawy E. spółka akcyjna w W. nabyła przez zasiedzenie służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu. Powyższe orzeczenie zaskarżył skargą kasacyjną uczestnik P. S., zarzucając: 1. naruszenie prawa materialnego polegające na jego błędnej wykładni oraz niewłaściwym jego zastosowaniu w sposób, który wpłynął w istotnym stopniu na wynik tej sprawy, tj. art. 3051 - art. 3054 k.c. o służebności przesyłu do okresu sprzed 3 sierpnia 2008 r., czyli przed wejściem ich w życie. Sądy pierwszej i drugiej instancji naruszyły w ten sposób art. 3 k.c. przez zastosowanie tak wyinterpretowanych przepisów z mocą wsteczną; II CSKP 1083/23 3 2. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2, art.31 ust. 3 i art. 64 ust. 3 Konstytucji RP przez ograniczenie prawa własności uczestników postępowania orzekając, że przedsiębiorstwo przesyłowe „nabyło przez zasiedzenie służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu” określonych linii elektroenergetycznych, czyli orzekły, iż wnioskodawca nabył przez zasiedzenie służebność nieznaną prawu cywilnemu; 3. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 w zw. z art. 232 k.p.c. i art. 6 k.c., przez bezpodstawne przyjęcie, że wnioskodawca udowodnił żądania wniosku o zasiedzenie służebności przesyłu; 4. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 321 k.p.c. przez orzeczenie przez Sąd co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem wniosku; 5. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 325 k.p.c., przez akceptację przez Sąd drugiej instancji postanowienia Sądu pierwszej instancji mimo, że Sąd ten uwzględnił wniosek, orzekając w zakresie, który nie był objęty żądaniem wniosku. We wnioskach skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości i rozstrzygnięcia sprawy co do istoty. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. W pierwszej kolejności należy wskazać, że zarzuty naruszenia przepisów postępowania nie mogły odnieść oczekiwanego przez skarżącego skutku. Podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Sąd Najwyższy nie jest instancją merytoryczną. Jest Sądem prawa o funkcji kontrolnej. Zasadę tę potwierdza art. 39813 § 2 k.p.c., w myśl którego Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. Nie można też podzielić zapatrywania skarżącego, że Sądy meriti orzekły ponad żądanie. Znaczenie ma nie tyle określenie omawianego ograniczonego prawa rzeczowego jako służebności przesyłu bądź jako służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, ile spełnienie przesłanek nabycia tego prawa przez zasiedzenie przed bądź po 3 sierpnia 2008 r. II CSKP 1083/23 4 Przechodząc zatem do głównego nurtu rozważań w kontekście zarzutów skargi kasacyjnej obejmujących prawo materialne trzeba podkreślić, że Sąd Najwyższy konsekwentnie dopuszcza jeszcze przed dniem 3 sierpnia 2008 r. możliwość nabycia w drodze zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu (zob. postanowienia SN: z 13 lutego 2015 r., II CSK 310/14; z 25 maja 2016 r., V CSK 547/15; z 18 stycznia 2017 r., V CSK 159/16; z 2 marca 2017 r., V CSK 356/16; z 28 marca 2017 r., II CSK 462/16; z 13 kwietnia 2017 r., I CSK 261/16; z 10 listopada 2017 r., V CSK 33/17; z 24 sierpnia 2018 r., II CSK 190/18; z 12 września 2018 r., II CSK 876/16; z 28 maja 2019 r., II CSK 593/18; z 14 marca 2024 r., I CSK 6837/22; zob. też decyzję Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 17 maja 2016 r., nr 8585/13, Piekarska i inni przeciwko Polsce). Powyższa kwestia była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego także z uwzględnieniem argumentacji konstytucyjnej. Jego zdaniem linia orzecznicza zapoczątkowana uchwałą z 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02, (OSNC 2003, nr 11, poz. 142) nie oznaczała "wykreowania" nieznanego dotychczas prawa rzeczowego, równoznacznego ze złamaniem zasady numerus clausus ograniczonych praw rzeczowych. Linia ta bowiem miała solidne podstawy w wykładni art. 285 § 2 k.c., uwzględniającej argumenty funkcjonalne, systemowe i historyczne. Wykładnia dokonana przez Sąd Najwyższy, wykorzystująca tradycyjną konstrukcję służebności gruntowej w celu zaspokajania potrzeb związanych z działalnością przesyłową nie była wynikiem prawotwórstwa sądowego, lecz wynikiem interpretacji, uwzględniającej ujawnione - także wskutek zmian ustrojowych i wzrostu świadomości prawnej - potrzeby społeczno-gospodarcze. Z punktu widzenia ochrony prawa własności rezygnacja z konieczności oznaczania nieruchomości władnącej - stanowiąca konstrukcyjne odstępstwo od art. 285 § 1 k.c. - ma znaczenie drugorzędne, ponieważ zasiedzenie tego rodzaju służebności nie prowadzi do dalej idącej ingerencji w prawa właściciela niż w przypadku tradycyjnej służebności gruntowej. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono zresztą, że rezygnacja ta jest w istocie jedynie technicznym uproszczeniem, służącym przyspieszeniu postępowania i nie świadczy o braku wystąpienia przesłanki merytorycznej w postaci nieruchomości władnącej. W kontekście tego II CSKP 1083/23 5 odstępstwa warto przy tym zauważyć, że jeszcze przed dniem 3 sierpnia 2008 r. system prawa przewidywał - choć wyjątkowo - możliwość ustanowienia służebności „gruntowej” na rzecz osoby prawnej, a nie każdoczesnego właściciela nieruchomości władnącej (por. art. 286 k.c.). Prezentowane przez Sąd Najwyższy stanowisko nie pomijało również, że instytucja zasiedzenia, skutkująca ex lege nieodpłatnym wyzuciem właściciela z przysługującego mu prawa albo - jak w przypadku zasiedzenia służebności - jego ograniczeniem, stanowi bardzo daleko idącą ingerencję w konstytucyjnie chronione prawo własności (por. art. 21 i 64 Konstytucji RP). Jak jednak wskazane zostało, nie można pomijać, że istnienie i utrzymywanie instytucji zasiedzenia w systemie prawa opartym na fundamencie poszanowania wolności i praw człowieka oraz obywatela jest podyktowane tym, iż pełni ona doniosłą rolę społeczną i gospodarczą, eliminując - z korzyścią dla racjonalnego i społecznie użytecznego korzystania z rzeczy - długotrwałą rozbieżność między stanem faktycznym a stanem prawnym, której właściciel nie przeciwstawił się przez wykorzystanie dozwolonych środków prawnych. Racje te są w pełni aktualne także w odniesieniu do zasiedzenia służebności gruntowej zaspokajającej potrzeby przedsiębiorstw przesyłowych, a na straży interesów właścicieli stoją ogólne przesłanki zasiedzenia służebności, określone także w art. 292 k.c. W ich świetle zasiedzenie jest możliwe tylko wtedy, gdy właściciel przez odpowiednio długi czas nie przeciwstawił się, choć było to możliwe, korzystaniu z jego nieruchomości przez przedsiębiorstwo przesyłowe w zakresie służącym eksploatacji trwałych i widocznych urządzeń. Zarazem nie ma wystarczających podstaw by przyjąć, że bierność właścicieli nieruchomości „obciążonych” takimi urządzeniami faktycznie wynikała jedynie - albo choćby tylko głównie - z przekonania, iż tego rodzaju korzystanie nie może prowadzić do zasiedzenia służebności ze względu na przesłankę określoną w art. 285 § 2 k.c. Trudno zatem twierdzić, że dopuszczenie takiej możliwości było dla nich zaskoczeniem, godzącym w niedozwolony sposób w ich bezpieczeństwo prawne (zob. zwłaszcza postanowienie SN z 12 września 2018 r., II CSK 876/16 i tam przywoływane wcześniejsze orzecznictwo). II CSKP 1083/23 6 Skarżący nie przedstawił przekonującego wywodu, który uzasadniałby zmianę ukształtowanej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego dotyczącej wykładni art. 292 w zw. z art. 285 § 1 i 2 k.c. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił skargę kasacyjną oraz na podstawie art. 108 § 1, art. 520 § 3 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. rozstrzygnął o kosztach postępowania kasacyjnego. [SOP] [ms]