II CSKP 1097/23

II CSKP 1097/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 24 lipca 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Władysław Pawlak (przewodniczący) SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca) SSN Roman Trzaskowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 24 lipca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Bank w W. Oddział w Polsce od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 21 września 2022 r., I ACa 421/22, w sprawie z powództwa J.W. przeciwko Bank w W. Oddział w Polsce o zapłatę i ustalenie ewentualnie o zapłatę, 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od pozwanego na rzecz powódki koszty postępowania kasacyjnego w kwocie 2700 (dwa tysiące siedemset) zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia pozwanemu odpisu orzeczenia do dnia zapłaty. Agnieszka Piotrowska Władysław Pawlak Roman Trzaskowski (A.D.) II CSKP 1097/23 2 UZASADNIENIE Wyrokiem z 10 grudnia 2021 r. w sprawie z powództwa J.W. przeciwko Bank w W. (dalej Bank) o zapłatę i ustalenie ewentualnie o zapłatę, Sąd Okręgowy ustalił, że bliżej opisana umowa kredytu z 13 kwietnia 2010 r. jest nieważna i zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 83.270,21 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 28 stycznia 2020 r. do dnia zapłaty. Sąd ustalił, że w dniu 13 kwietnia 2010 r. powódka zawarła z poprzednikiem prawnym pozwanego umowę o kredyt hipoteczny waloryzowany kursem franka szwajcarskiego (CHF), na podstawie której Bank zobowiązał się oddać do jej dyspozycji kwotę 92.400 zł na cele wskazane w umowie, przy czym Sąd opisał w uzasadnieniu wyroku postanowienia tej umowy oraz regulaminu, stanowiącego jej integralną część. Okres kredytowania wynosił 300 miesięcy. W dniu 12 maja 2010 r. pozwany wpłacił kwotę 92.400 zł na rachunek zbywcy nieruchomości, kupionej przez powódkę. W okresie od 6 kwietnia 2010 r. do 27 grudnia 2019 r. powódka uiściła na rzecz pozwanego łącznie 83.270,71 zł z tytułu spłaty kapitału kredytu i odsetek. W dniu 21 stycznia 2020 r. powódka złożyła pozwanemu reklamację, zarzucając pobranie od niej w okresie od 11 czerwca 2010 r. do 12 grudnia 2019 r. nienależnego świadczenia we wskazanej wyżej kwocie ze względu na nieważność przedmiotowej umowy i wniosła o jej zwrot, czego Bank nie uczynił. W oparciu o poczynione ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy podniósł, że zawarte w umowie kredytu klauzule przeliczeniowe stanowiły niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu 3851 § 1 k.c., albowiem kształtowały prawa i obowiązki powódki jako konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jej interesy przez przyznanie sobie przez Bank uprawnienia do jednostronnego kształtowania wysokości rat kredytu. Kwestionowane przez powódkę postanowienia indeksacyjne dotyczyły głównych świadczeń stron, nie były przedmiotem negocjacji oraz zostały sformułowane niejednoznacznie. Po ich wyeliminowaniu z umowy nie ma możliwości wypełnienia powstałej w ten sposób luki i utrzymania umowy w mocy, stąd Sąd stwierdził, że umowa jest nieważna. W konsekwencji, przyjmując, że wzajemne rozliczenia stron powinny nastąpić na II CSKP 1097/23 3 podstawie art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c. zgodnie z przyjętą w orzecznictwie teorią dwóch odrębnych kondykcji, zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwoty uiszczone przez nią w wykonaniu nieważnej umowy. Po rozpoznaniu apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z 21 września 2022 r. sprostował oczywiste niedokładności i omyki pisarskie w zaskarżonym wyroku, zmienił zaskarżony wyrok jedynie w zakresie kosztów postępowania za pierwszą instancję i oddalił apelację Banku w pozostałej części, podzielając ustalenia faktyczne oraz oceny prawne Sądu pierwszej instancji. W skardze kasacyjnej pozwany Bank zarzucił naruszenie: - art. 3851 § 1 w zw. z art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE L.95 z 21 kwietnia 1993 r.- dalej Dyrektywa 93/13) przez niewyodrębnienie przez Sąd, w ramach analizy umowy, klauzuli dotyczącej zastosowania mechanizmu indeksacji zobowiązania kredytowego kursem waluty obcej (klauzuli ryzyka walutowego) oraz klauzuli odsyłającej do stosowanych przez pozwany Bank kursów walut obcych w celu rozliczenia stron (klauzul spreadowych); - art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 przez błędne przyjęcie, że postanowienia umowy stron, przewidujące waloryzację kredytu kursem waluty obcej (klauzule ryzyka walutowego), nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny; - art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art.3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 Dyrektywy 93/13 przez błędne przyjęcie, że postanowienia umowy stron, przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej, są niedozwolone, jako sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające interesy konsumenta; - art. 69 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej prawo bankowe), art. 65 k.c. oraz art. 358 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 przez nieprzyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że przy wykładni umowy kredytu jest dopuszczalne odwołanie się do bezwzględnie obowiązującego i bezpośrednio stosowanego przepisu prawa krajowego w postaci art. 69 ust. 3 prawa bankowego, do wykładni oświadczeń woli stron w myśl art. 65 k.c. lub normy dyspozytywnej w postaci art. 358 § 2 k.c. w miejsce uznanych za niedozwolone postanowień umownych; II CSKP 1097/23 4 - art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz w związku z motywem dwudziestym pierwszym Dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że wskutek stwierdzenia niedozwolonego (nieuczciwego) charakteru całego mechanizmu indeksacji, zastosowanego w umowie, dochodzi do wyeliminowania z umowy postanowień indeksacyjnych, dotyczących zasad wypłaty oraz spłaty kredytu, a w konsekwencji do upadku umowy kredytu, - art. 189 k.p.c. przez wadliwe przyjęcie, że powódka wykazała interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy, - art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. przez przyjęcie, że pozwanemu nie przysługuje zarzut zatrzymania, - art. 455 k.c. w zw. z art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 496 k.c. i art. 497 k.c. przez przyznanie powodom odsetek za opóźnienie od zasądzonego świadczenia pieniężnego, podczas gdy w sytuacji skutecznego podniesienia zarzutu zatrzymania odsetki za opóźnienie nie są należne, - art. 58 § 1-3 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 prawa bankowego w zw. z art. 3581 § 2 i 5 k.c. przez nieprzyjęcie, że konstrukcja umowy kredytu i mechanizm indeksacji został ukształtowany zgodnie z przepisami prawa bankowego i zasadami współżycia społecznego. Pozwany Bank zarzucił także naruszenie art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. przez sporządzenie przez Sąd Apelacyjny uzasadnienia wyroku w sposób niewyjaśniający przyczyn uznania klauzuli indeksacyjnej za jednocześnie nieważną i abuzywną. Formułując te podstawy kasacyjne, skarżący wniósł o uchylenie objętego skargą wyroku w zaskarżonej części oraz uchylenie w całości wyroku Sądu Okręgowego i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa, ewentualnie o uchylenie objętego skargą wyroku w zaskarżonej części oraz uchylenie w całości wyroku Sądu Okręgowego oraz przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania w całości, ewentualnie o uchylenie objętego skargą wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania w zaskarżonym zakresie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje; II CSKP 1097/23 5 Zarzut naruszenia art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. uchyla się spod kontroli kasacyjnej w świetle art. 39813 § 1 k.p.c. ze względu na niespójność podstawy prawnej tego zarzutu z jego treścią. Przywołany przez skarżącego art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. dotyczy bowiem elementów składowych uzasadnienia sądu pierwszej instancji, tymczasem skarżący sformułował zarzuty dotyczące treści i konstrukcji uzasadnienia Sądu Apelacyjnego, którego elementy reguluje nie ten przepis, lecz niepowołany w podstawie kasacyjnej art. 387 § 21 k.p.c. Odnosząc się do podstaw materialnoprawnych skargi należy podnieść, że nie są uzasadnione rozbudowane zarzuty pozwanego dotyczące naruszenia art. 3851 k.c. w związku ze wskazanymi w podstawach kasacyjnych przepisami kodeksu cywilnego, prawa bankowego oraz dyrektywy 93/13. Kwestie w nich poruszone zostały już wszechstronnie rozważone i rozstrzygnięte w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej TSUE), w świetle którego nie doszło do naruszenia przytoczonych w skardze norm prawnych. Nie jest trafny zarzut zaniechania rozróżnienia przez Sąd Apelacyjny klauzuli przeliczeniowej, odsyłającej do kursu ustalanego przez pozwany Bank w jego tabeli kursów walut obcych oraz klauzuli ryzyka walutowego, albowiem wbrew argumentacji pozwanego, oba te postanowienia umowne pozostają ze sobą w integralnym związku. Przewidziana w umowie kredytu indeksacja do waluty obcej nie może funkcjonować i wywierać zamierzonych skutków bez postanowień umownych określających kurs, po którym następuje przeliczenie zobowiązań stron w sposób pozwalający wyrazić wysokość kwoty kredytu wypłaconej kredytobiorcy i wysokości spłacanych rat w walucie indeksacji i w walucie, w jakiej następuje spłata. Eliminacja klauzuli przeliczeniowej pociągałaby za sobą sytuację, w której świadczenia stron umowy kredytu miałyby podlegać przeliczeniu na walutę indeksacji, jednakże umowa nie określałaby kursu właściwego do dokonania tych przeliczeń, co uniemożliwiałoby ich realizację. Klauzula przeliczeniowa, skoro jej przedmiotem jest określenie miernika przeliczania walut, jest natomiast pozbawiona sensu, jeżeli nie towarzyszą jej postanowienia umowne, wiążące saldo kredytu i wysokość rat z walutą obcą, co implikuje jednocześnie ryzyko walutowe. Postanowienia umowne określające sposób ustalenia kursu waluty obcej i postanowienia wiążące saldo kredytu oraz wysokość rat z walutą obcą stanowią II CSKP 1097/23 6 zatem nierozłączne składniki mechanizmu indeksacji, nadającego umowie kredytu określony charakter, którego immanentnym elementem jest ryzyko walutowe. Usunięcie jednego z nich rzutuje na istotę drugiego i dlatego nie mogą stanowić odrębnego przedmiotu oceny w kontekście abuzywności (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 i powołane tam dalsze orzecznictwo). W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje aktualnie pogląd (po początkowym okresie przyjmowania poglądu przeciwnego), że klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej (lub denominowanego w walucie obcej), określają główne świadczenia stron (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC- ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 4 kwietnia 2019 r., I CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Skarżący zarzucił wadliwe przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że postanowienia umowy stron przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Zarzut ten jest niezasadny, albowiem w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE wyjaśniono już, że wymaganie wyrażenia postanowienia umownego w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem jest spełnione w sytuacji, w której umowa przedstawia konsumentowi w sposób przejrzysty działanie mechanizmu waloryzacyjnego tak, aby konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne, związane z zaciągnięciem wieloletniego zobowiązania kredytowego, waloryzowanego kursem waluty obcej. Konsument powinien być jasno poinformowany przez bank, że podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej, ponosi przez cały okres obowiązywania umowy nieograniczone niczym ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie (zob. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19; z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13 oraz z 20 września 2017 r., C-186/16, a także wyrok Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). W wyroku z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19 TSUE wyjaśnił, że wykładni art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy dokonywać w ten sposób, że postanowienia II CSKP 1097/23 7 umowy kredytu, które powodują skutek w postaci ponoszenia przez kredytobiorcę nieograniczonego ryzyka kursowego, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich postanowień. W uzasadnieniu wyroku z 27 listopada 2019 r. II CSK 483/18, Sąd Najwyższy podniósł, że nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka, wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej, zawieranej na wiele lat, mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej staranności pozwanego Banku w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń, wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada jedynie elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne. Ochrona konsumenta może zostać zapewniona jedynie wtedy, gdy uwzględnione zostaną jego rzeczywiste i tym samym bieżące interesy, a nie interesy, jakie miał w okolicznościach istniejących w chwili zawarcia danej umowy. Klauzule waloryzacyjne, które określają główne świadczenia stron i nie zostały wyrażone w umowie kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. Nie jest zasadny kasacyjny zarzut wadliwego przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, iż postanowienia umowne dotyczące indeksacji kredytu stanowią niedozwolone postanowienia umowne. Abuzywność tych klauzul została już przesądzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE, w którym wyjaśniono, że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować II CSKP 1097/23 8 kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych, gdyż kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Są one niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18 oraz z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20). Na tle podobnych stanów faktycznych Sąd Najwyższy wielokrotnie odniósł się w swoich orzeczeniach, że nie można dokonać wykładni umowy stron na podstawie art. 65 k.c., już po usunięciu z niej postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do sposobu ustalenia kursu CHF. Sprowadzałoby się to bowiem do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie odesłania do wartości rynkowej CHF. Groziłoby to ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji konsumenta jako strony dotkniętej nadużyciem, gdyby strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne (Bank) wywodziła, że nie zawarłaby umowy z jego pominięciem. Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności z celami prewencyjnymi Dyrektywy 93/13 w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22). II CSKP 1097/23 9 Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku (ex tunc), z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że konsument następczo udzieli świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56). W uzasadnieniu powołanej uchwały wyjaśniono, w nawiązaniu do wcześniejszego orzecznictwa, w tym orzecznictwa TSUE (zob. w szczególności wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18), że zastąpienie niedozwolonego postanowienia umownego odnoszącego się do sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu indeksowanego czy denominowanego) innym sposobem określenia kursu waluty obcej wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron, w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia; 2) całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących w czasie sporu lub możliwych wówczas do przewidzenia, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie; 3) istnieje przepis dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę", który mógłby zastąpić wyeliminowane niedozwolone postanowienie umowne, umożliwiając utrzymanie umowy w mocy; jeżeli niedozwolone postanowienie umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie w przypadku porozumienia stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia przepisem ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy". Nie jest zatem dopuszczalne zastosowanie do rozliczeń stron średniego kursu Narodowego Banku Polskiego w oparciu o art. 358 § 2 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Postulat zastąpienia (substytucji) abuzywnych klauzul kursowych odwołaniem do kursu średniego Narodowego Banku Polskiego nie uwzględnia koniecznego warunku tego rodzaju zastąpienia, zgodnie z którym - w świetle powołanego utrwalonego II CSKP 1097/23 10 orzecznictwa - wchodzi ono w rachubę tylko wtedy, gdyby jego brak narażał konsumenta, przez upadek umowy w całości, na szczególnie niekorzystne skutki, przy czym decydujące w tym zakresie jest zdanie konsumenta. Jeżeli bez niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać i nie zaszły przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument - tak jak ma to miejsce w okolicznościach sprawy - postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną, (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21 i z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22), umowa jest trwale bezskuteczna (nieważna), a podstawą tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22). Zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 189 k.p.c. był niezasadny, albowiem w sprawach, w których podłożem były kredyty zawierane przez konsumentów i zawierające postanowienia abuzywnie dotyczące mechanizmu waloryzacji świadczeń umownych z wykorzystaniem kursu waluty obcej, Sąd Najwyższy wielokrotnie wyraził pogląd, że interes prawny na tle art. 189 k.p.c. należy ujmować szeroko i w sposób elastyczny, z uwzględnieniem potrzeby zapewnienia wszechstronnej ochrony sądowej. O jego braku - w zestawieniu z powództwem o zasądzenie świadczenia - można zatem mówić tylko wtedy, gdy wytaczając powództwo o zasądzenie świadczenia powód może uzyskać to wszystko, do czego zmierza powództwo o ustalenie prawa lub stosunku prawnego, z uwzględnieniem charakteru prawnego wyroku uwzględniającego powództwo o ustalenie i jego procesowych skutków. Interes prawny może w szczególności polegać na dążeniu do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia o istnieniu lub nieistnieniu stosunku prawnego, z którego może wynikać wiele roszczeń, czego nie zapewnia wyrok uwzględniający II CSKP 1097/23 11 powództwo o zasądzenie świadczenia. Nie można więc uznać, że konsumentowi nie przysługuje interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności umowy kredytu wyłącznie z tego względu, że przysługuje mu możliwość dochodzenia świadczenia w ramach odrębnego powództwa lub podniesienia zarzutu nieważności w toku obrony procesowej (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 25 lutego 2022 r., II CSKP 87/22, OSNC-ZD 2023, nr 2, poz. 21 i powołane tam orzecznictwo, a także wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22 oraz z 24 września 2025 r., II CSKP 2155/22 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21, z 13 lipca 2023 r., I CSK 3622/22, z 21 grudnia 2023 r., I CSK 5177/22 oraz z 19 września 2024 r., I CSK 80/24). Dodatkowo należy przypomnieć, że w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 23 listopada 2023 r., C-321/22, ZL, KU, KM, ECLI:EU:C:2023:911 stwierdzono, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie przepisom krajowym, zgodnie z ich wykładnią dokonaną w orzecznictwie, które w celu uwzględnienia wytoczonego przez konsumenta powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku w umowie zawartej z przedsiębiorcą wymagają dowodu na istnienie interesu prawnego, w sytuacji gdy uznaje się, że taki interes nie istnieje, jeżeli konsumentowi przysługuje powództwo o zwrot nienależnego świadczenia, lub gdy może on powołać się na tę bezskuteczność w ramach obrony przed powództwem wzajemnym w przedmiocie wyegzekwowania wykonania zobowiązania wytoczonym przeciwko niemu przez tego przedsiębiorcę na podstawie tego warunku 3. W toku postępowania apelacyjnego, pozwany Bank pismem procesowym z 7 września 2022 r., na wypadek uwzględnienia przez Sąd twierdzeń powódki w przedmiocie nieważności umowy, podniósł, na podstawie art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. zarzut zatrzymania świadczenia, zasądzonego na rzecz powódki do czasu zaoferowania pozwanemu zwrotu świadczenia w postaci kwoty kredytu w wysokości 92.400.00 zł wypłaconego powódce albo zabezpieczenia roszczenia o jego zwrot. Powołał się przy tym na materialnoprawne oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania, datowane 31 sierpnia 2022 r. i doręczone powódce w dniu 2 września 2022 r. Sąd Apelacyjny nie uwzględnił tego zarzutu, wyjaśniając w uzasadnieniu II CSKP 1097/23 12 zaskarżonego wyroku, że prawo zatrzymania nie znajduje zastosowania do umowy kredytu zawartej przez strony, albowiem nie jest ona umową wzajemną, lecz tylko odpłatną umową dwustronnie zobowiązującą, stąd nie znajdują zastosowania powołane przez pozwany Bank art. 487 § 2 k.c. i art. 496 w zw. z art. 497 k.c. Pozwany zakwestionował to stanowisko Sądu Apelacyjnego, formułując w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. przez przyjęcie, że pozwanemu nie przysługuje zarzut zatrzymania oraz art. 455 k.c. w zw. z art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 496 k.c. i art. 497 k.c. przez przyznanie powodom odsetek za opóźnienie od zasądzonego świadczenia pieniężnego, podczas gdy w sytuacji skutecznego podniesienia zarzutu zatrzymania odsetki za opóźnienie nie są należne. Odnosząc się do tych podstaw kasacyjnych należy w pierwszym rzędzie podnieść, że Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22, (OSNC 2025/11/97) orzekł, że umowa o kredyt bankowy, określona w art. 69 ust. 1 pr. bank., jest umową wzajemną. Stanowisko to, jak wynika z motywów uchwały, dotyczy również kredytów powiązanych z walutą obcą, bez względu na ich indeksowany lub denominowany charakter. Z poglądem tym należy się zgodzić, odsyłając w tym miejscu do uzasadnienia przywołanej uchwały bez potrzeby jego przytaczania i powielania w tym miejscu. Jednakże, o ile umowa kredytu jest umową wzajemną, to jednak już kwestia dopuszczalności i skuteczności zarzutu zatrzymania podniesionego przez bank w tak zwanej sprawie frankowej, jest dużo bardziej złożona. W orzecznictwie Sądu Najwyższego, analizując relację między prawem zatrzymania, a prawem potrącenia, trafnie zauważono, że uprawnienie do potrącenia (art. 498 i n. k.c.) należy postrzegać jako dalej idące w zestawieniu z prawem zatrzymania, którego istota polega na zabezpieczeniu wierzytelności przysługującej retencjoniście przed niekorzystnymi skutkami ewentualnej niewypłacalności dłużnika (wierzyciela wzajemnego) przez uzależnienie spełnienia własnego świadczenia od zaoferowania świadczenia przez wierzyciela wzajemnego. Potrącenie realizuje między innymi, funkcję egzekucyjną, prowadząc – w drodze jednostronnej decyzji potrącającego i bez konieczności zaangażowania organów państwa – do przymusowego zaspokojenia należności przysługującej potrącającemu. W takim przypadku odpada potrzeba oddziaływania na dłużnika (wierzyciela wzajemnego) II CSKP 1097/23 13 w celu skłonienia go do zapłaty, a także ryzyko jego niewypłacalności. Przeciwnie, uwzględniając możliwość skorzystania z potrącenia, wierzytelność przysługująca potencjalnemu retencjoniście pozostaje, do wysokości wierzytelności pasywnej, w pełni zabezpieczona na wypadek niewypłacalności dłużnika, bez potrzeby sięgania do prawa zatrzymania. Co więcej – wierzyciel aktywny ma w istocie pewność, że przysługujące mu świadczenie pieniężne, w zakresie, w jakim nie przewyższa wierzytelności pasywnej, zostanie spełnione, przy czym decyzja o tym, czy z opcji tej skorzystać, leży w sferze jego uznania, co czyni zbędnym korzystanie z dodatkowego zabezpieczenia wierzytelności. Trudno w tym przypadku twierdzić, aby mogła istnieć prawnie uzasadniona potrzeba dodatkowego „zabezpieczenia” lub „zaofiarowania” wierzytelności wzajemnej, o czym stanowi art. 496 k.c. Dostrzec trzeba przy tym, że czym innym jest ustanawianie zabezpieczeń wierzytelności, których podłożem jest autonomia woli (konsens) obu stron zobowiązania, czym innym zaś żądanie zabezpieczenia własnej wierzytelności, powiązane z odmową spełnienia świadczenia, którego podstawą miałoby stać się uprawnienie kształtujące przysługujące jednej ze stron stosunku prawnego. W braku szczególnych okoliczności, których wykazanie obciąża stronę podnoszącą zarzut zatrzymania (a której to powinności pozwany w tej sprawie nie sprostał), podważa to legitymowany prawnie interes strony, która dysponując możnością wymuszenia spełnienia świadczenia wzajemnego, z możliwości tej nie korzysta, lecz – powołując się na potrzebę „zabezpieczenia” wierzytelności, którą może swobodnie wyegzekwować – odmawia spełnienia świadczenia należnego kontrahentowi ze skutkiem w postaci dalszego utrzymywania stanu niepewności między stronami. Kwestia ta rysuje się szczególnie wyraźnie w razie nierównowagi majątkowej stron stosunku prawnego, gdy dalsze pozostawanie w impasie mogłoby w istocie służyć szykanowaniu strony słabszej, z uwagi na trudność w zaoferowaniu przez nią świadczenia wzajemnego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23). Należy ponadto wskazać, że w sprawach objętych zakresem zastosowania dyrektywy 93/13, przy ocenie zasadności zarzutu zatrzymania, należy zawsze brać pod uwagę konieczność dokonywania przez sąd krajowy, zgodnie z zasadą efektywności prawa Unii, wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z przepisami II CSKP 1097/23 14 dyrektywy unijnej, tak dalece, jak to jest tylko możliwe (zob. wyroki TSUE z 13 listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17). W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, TSUE orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania świadczenia po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych mu w wykonaniu tej umowy. Z orzeczenia tego wynika jednoznacznie, że wykonanie prawa zatrzymania – nawet w pełni skuteczne - nie może wyłączyć roszczenia kredytobiorcy-konsumenta o zapłatę odsetek. Ponadto należy przypomnieć, że stosownie do stanowiska TSUE, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni prawa krajowego – co odnosi się również do art. 496 i 497 k.c. – zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności umowy kredytu zawartej przez bank z konsumentem ze względu na nieuczciwy charakter jej niektórych warunków, powołanie się przez bank na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od banku ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia abuzywności warunków umownych, od równoczesnego zaofiarowania przez konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od banku na podstawie umowy kredytu, niezależnie od spłat dokonanych w wykonaniu tej umowy przez konsumenta (por. wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, postanowienie TSUE z 8 maja 2024 r., C-424/22, uzasadnienie przywołanej wyżej uchwały III CZP 126/22 II CSKP 1097/23 15 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., II CSKP 2231/22 i z 11 marca 2025 r., II CSKP 617/23). W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego na rzecz powódki, która wniosła odpowiedź na skargę kasacyjną, orzeczono na podstawie art. 98, 108, w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c. oraz § 10 ust.4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2023 r., poz.1964). Agnieszka Piotrowska Władysław Pawlak Roman Trzaskowski (A.D.)