II CSKP 165/24

II CSKP 165/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 7 maja 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Tomasz Szanciło (przewodniczący) SSN Beata Janiszewska (sprawozdawca) SSN Kamil Zaradkiewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 7 maja 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej H.H. i L.T. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 14 stycznia 2022 r., VI ACa 59/19, w sprawie z powództwa K. spółki akcyjnej w K. przeciwko H.H. i L.T. o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną, 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od H.H. i L.T. na rzecz K. spółki akcyjnej w K. 5400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Beata Janiszewska Tomasz Szanciło Kamil Zaradkiewicz [J.T.] II CSKP 165/24 2 UZASADNIENIE Powódka K. S.A. w K. wniosła o uznanie za bezskuteczną w stosunku do niej określonej umowy o dożywocie, zawartej 13 czerwca 2014 r. przez pozwanych H.H. oraz L.T. (dzieci dłużnika) z R.H. i E.H. (dłużnikiem i jego żoną) w celu realizacji wierzytelności powódki wynikającej z bliżej opisanego tytułu egzekucyjnego przeciwko R.H. Sąd Okręgowy w Warszawie uwzględnił powództwo. Następnie Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację pozwanych. Ustalił przy tym, za Sądem pierwszej instancji, że zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w Poznaniu z 7 maja 2014 r. R.H., ojciec pozwanych, ma zapłacić powódce kwotę 1 410 104,05 zł wraz z odsetkami i kosztami postępowania. Orzeczenie to zostało zaopatrzone w klauzulę wykonalności 26 stycznia 2015 r.; prowadzona na jego podstawie egzekucja komornicza okazała się nieskuteczna. W sprawie poczyniono także ustalenia co do istnienia po stronie dłużnika zaległości w stosunku do powódki oraz podmiotu trzeciego już w 2013 r. Odnośnie do czynności prawnej zakwestionowanej przez powódkę na podstawie art. 527 k.c. ustalono, że umową o dożywocie z 13 czerwca 2014 r. dłużnik wraz z żoną przekazał własność bliżej opisanej nieruchomości w P. na współwłasność swym dzieciom (pozwanym), w zamian za zapewnienie dożywotniego utrzymania polegającego na przyjęciu rodziców jako domowników, dostarczeniu im wyżywienia, ubrania i mieszkania, zapewnienia im odpowiedniej pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawieniu im własnym kosztem pogrzebu odpowiadającego zwyczajom miejscowym. Wartość nieruchomości przekazanej pozwanym w ramach umowy o dożywocie wynosiła 1 104 000 zł, a wartość prawa dożywocia ustanowionego na rzecz dłużnika powódki i jego żony – 347 000 zł. W efekcie rynkowa wartość nieruchomości wynosiła 757 000 zł. W sprawie ustalono również, że na nieruchomości ciążą hipoteki ustanowione na rzecz dwóch banków. W dniu zawarcia umowy o dożywocie łączna wysokość zadłużenia wynosiła 797 558,12 zł. Kredyty są systematycznie spłacane; na dzień 28 września 2018 r. (czyli 4 dni przed wydaniem II CSKP 165/24 3 wyroku Sądu pierwszej instancji) łączna wysokość zadłużenia wynosiła 572 349,22 zł. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny ocenił, podobnie jak wcześniej Sąd pierwszej instancji, że powództwo podlegało uwzględnieniu. Zaskarżonej czynności dokonano bowiem z pokrzywdzeniem wierzycieli, gdyż czynność ta doprowadziła do pogłębienia się stanu niewypłacalności dłużnika. Zarazem sam fakt obciążenia hipotekami nieruchomości przekazanej pozwanym nie oznaczał automatycznie braku możliwości zaspokojenia się powódki jako wierzyciela dysponującego tytułem egzekucyjnym i gotowego wszcząć egzekucję z tego składnika majątku. Pozwani uzyskali wskutek zakwestionowanej czynności korzyść, gdyż wartość przekazanej im nieruchomości przewyższa wartość prawa dożywocia. Sąd Apelacyjny zwrócił przy tym uwagę na wzrostową tendencję cen rynkowych nieruchomości oraz regularne spłacanie długów zabezpieczonych hipotekami na spornej nieruchomości. Sąd Apelacyjny zaaprobował również ocenę Sądu Okręgowego, że uwzględnieniu powództwa nie stało na przeszkodzie to, iż nieruchomość przekazana pozwanym stanowiła element majątku wspólnego dłużnika oraz jego małżonki. Sąd pierwszej instancji zaakcentował wcześniej, że przesłuchiwana w charakterze świadka żona dłużnika nie podnosiła, by nie wyrażała zgody na zaciągnięcie zobowiązań przez jej męża. Na taką okoliczność nie powoływali się również pozwani. Pozwani wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego, zarzucając naruszenie: (1) art. 232 k.p.c. w zw. z art. 6 w zw. z art. 527 § 1 i 2 oraz 532 k.c. w zw. z art. 776 § 1 i art. 787 k.p.c. w zw. z art. 41 § 1 i 2 art. oraz 50 § 1 k.r.o., (2) art. 527 § 1 i 2 i art. 532 k.c. w zw. z art. 41 § 1 i 2 oraz art. 50 § 1 k.r.o., (3) art. 227 i art. 217 § 1, 2 i 3 k.p.c. w zw. z art. 527 § 3 k.c., (4) art. 527 § 1 i 2 oraz art. 528 w zw. z art. 527 § 1 i 3 k.c., (5) art. 227 w zw. z art. 278 § 1, art. 286 oraz art. 232 i art. 233 k.p.c., a także (6) art. 4 pkt 16 i 17 u.g.n. i § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego. W ramach pierwszego z zarzutów skarżący podnieśli, że Sąd Apelacyjny dopuścił się naruszenia „zasad ciężaru dowodowego, co doprowadziło do błędnego II CSKP 165/24 4 uznania, iż powódka udowodniła spełnienie wszystkich przesłanek skargi pauliańskiej, podczas gdy powódka, wbrew obowiązkowi wynikającemu z dyspozycji przepisu art. 6 k.c., nie wykazała, aby dłużnik stał się niewypłacalny lub niewypłacalny w stopniu wyższym, na skutek czynności prawnej z pozwanymi”, gdyż powódka „nie wykazała, że istnieje związek przyczynowy pomiędzy dokonaniem rzeczonej czynności przez dłużnika a szkodą po stronie powódki, tj. niemożnością zaspokojenia swojej wierzytelności z majątku dłużnika”. Pozwani podnieśli przy tym, że powódka nie przedłożyła tytułu wykonawczego przeciwko małżonce dłużnika (matce pozwanych). W drugim zarzucie skarżący zakwestionowali, że zaskarżona czynność została dokonana z pokrzywdzeniem powódki. Podnieśli przy tym, że nieruchomość obciążona była hipotekami „przewyższającymi nawet wartość całej nieruchomości, a tym bardziej części, która stanowiła korzyść do której mogłaby być skierowana egzekucja”. Do tego samego wątku nawiązywał zarzut czwarty, w którym wskazano, że pozwani nie odnieśli w istocie korzyści z umowy o dożywocie. Zarzut trzeci dotyczył pominięcia dowodu z opinii biegłego sądowego rzeczoznawcy na okoliczność ustalenia wartości nieruchomości na przeddzień zawarcia umowy o dożywocie, „co doprowadziło do braku jednoznacznego obalenia domniemania działania pozwanych ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, w sytuacji w której biorąc pod uwagę wartość nieruchomości w przeddzień umowy dożywocia oraz wartość hipotek na tą datę, w żadnym razie nie można było stwierdzić, że pozwani odnieśli korzyść majątkową”. W zarzucie piątym skarżący zakwestionowali dokonaną przez Sąd Apelacyjny ocenę dowodu z opinii biegłego rzeczoznawcy. Do tego samego wątku nawiązano w zarzucie szóstym, podważając zastosowane przez biegłego zasady doboru nieruchomości podobnych; zarzut ten nie został uzasadniony w skardze kasacyjnej. W odpowiedzi na skargę powódka wniosła o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu. II CSKP 165/24 5 Zarzuty kasacyjne oznaczone numerami 1 i 3 nie odpowiadają ustawowemu modelowi podstaw kasacyjnych. Zgodnie z art. 3983 § 1 k.p.c. skargę kasacyjną strona może oprzeć na następujących podstawach: naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1) lub naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Podstawy te są rozdzielne, gdyż każde uchybienie sądu drugiej instancji ma albo charakter prawnomaterialny, albo proceduralny. Uchybienie zakwalifikowane do jednej z podstaw kasacyjnych może pociągać za sobą naruszenie należące do drugiej podstawy. Chociaż jednak niezastosowanie lub błędne zastosowanie przepisu prawa materialnego może być skutkiem np. niepełnych ustaleń faktycznych, wynikających z nieprawidłowego pominięcia dowodu, to działanie takie stanowi wyłącznie o naruszeniu przepisów postępowania. Dalszy skutek, w postaci braku prawidłowych ustaleń faktycznych oraz wadliwej oceny, że nie została zrealizowana hipoteza określonej normy prawa materialnego, stanowi wyłącznie o możliwym, istotnym wpływie danego uchybienia na wynik postępowania. Wspomniana konsekwencja naruszenia przepisów postępowania powinna zostać wskazana w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., lecz wyłącznie w celi wykazania, dane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podobnie naruszenie prawa materialnego, zasadniczo przez jego błędną wykładnię, skutkować może np. uznaniem, że określony fakt nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, a w konsekwencji pominięciem dowodu zmierzającego do wykazania prawdziwości twierdzeń strony o tym fakcie (zob. wyrok SN z 2 marca 2023 r., II CSKP 905/22). W takim przypadku naruszenie prawa materialnego wywiera skutki w sferze działań stricte proceduralnych, jednak uchybieniem, które powinno być kwestionowane w skardze kasacyjnej, aby ta mogła okazać się skuteczna, powinna być błędna wykładnia przepisów prawa materialnego. Bez podważenia tej wykładni nie jest bowiem możliwe skuteczne zakwestionowanie późniejszej decyzji procesowej. W związku z powyższym wspomniane na wstępie zarzuty nr 1 i 3 nie mogą zostać uznane za prawidłowo skonstruowane, a w konsekwencji – podlegające II CSKP 165/24 6 badaniu, podstawy kasacyjne. Nie wynika z nich bowiem w sposób jednoznaczny, czy skarżący kwestionują zastosowanie w sprawie prawa materialnego, czy naruszenie przepisów postępowania. Obiter dictum można jedynie zauważyć, że pierwszy z tych zarzutów zmierza, przynajmniej w części, do zakwestionowania ustaleń faktycznych sprawy, tymczasem działanie takie jest niedopuszczalne w postępowaniu kasacyjnym (art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.). Z wywodów Sądu pierwszej instancji (s. 9 uzasadnienia wyroku) należy wnosić, że co najmniej w drodze domniemania faktycznego Sąd ten ustalił, iż sporne zobowiązanie zaciągnięte zostało za zgodą małżonki dłużnika pauliańskiego; Sąd Apelacyjny zaaprobował natomiast ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego. W pozostałym zakresie wspomniany ostatnio zarzut, niezależnie od jego nieprawidłowego ujęcia, zmierza do zakwestionowania oceny, że przedmiotem skargi pauliańskiej może być czynność prawna polegająca na wyzbyciu się na rzecz osoby trzeciej składnika majątku wspólnego należącego do dłużnika i jego małżonki w sytuacji, w której wierzyciel nie dysponuje tytułem wykonawczym wydanym przeciwko wspomnianemu małżonkowi. Tymczasem w orzecznictwie trafnie wyjaśniono już, że wierzyciel, którego dłużnikiem jest jeden z małżonków, może żądać na podstawie art. 527 § 1 k.c. uznania za bezskuteczną czynności prawnej dokonanej przez obu małżonków i dotyczącej ich majątku wspólnego także wtedy, gdy małżonek dłużnika nie wyraził zgody na zaciągnięcie zobowiązania w myśl art. 41 § 1 k.r.o. (zob. uchwałę SN z 12 maja 2011 r., III CZP 19/11; podobnie wyrok SN z 5 lutego 2015 r., V CSK 246/14, wraz z cytowanym tam orzecznictwem). Co się z kolei tyczy kwestii obciążenia przekazanej pozwanym nieruchomości hipotekami, to Sąd Apelacyjny słusznie nie przydał tej okoliczności kluczowego znaczenia. W istocie zbędne były rozważania w przedmiocie tego, jak kształtuje się aktualna wysokość zadłużenia zabezpieczonego rzeczowo na spornym gruncie. Rzecz bowiem w tym, że pokrzywdzenie wierzycieli zachodzi zawsze wtedy, gdy dana czynność prawna doprowadza do powstania lub zwiększenia nadwyżki pasywów nad aktywami dłużnika. Oceniając zasadność skargi pauliańskiej, sąd nie bada możliwości zaspokojenia się wierzyciela ze zbywanej nieruchomości. W zawartej w art. 527 § 2 k.c. definicji czynności dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli ustawodawca kładzie bowiem nacisk na element obiektywny w postaci II CSKP 165/24 7 niewypłacalności dłużnika, a nie na to, w jaki sposób niewypłacalność ta wpływa na możliwość zaspokojenia się przez konkretnego wierzyciela (zob. uchwałę – 7 – SN z 19 marca 2025 r., III CZP 9/24, OSNC 2025, nr 7-8, poz. 68; podobnie wyroki SN z 19 czerwca 2024 r., II CSKP 1761/22, oraz z 21 listopada 2024 r., II CSKP 1964/22). Wyzbywając się nieruchomości, dłużnik powódki obiektywnie zmniejszył stan swoich aktywów; zarazem jego pasywa nie uległy identycznemu lub większemu zmniejszeniu, co oznacza, że stał się niewypłacalny w wyższym niż uprzednio stopniu. W świetle powyższego bez znaczenia dla oceny pokrzywdzenia powódki jako wierzycielki było to, że sporna nieruchomość jest obciążona hipotekami. Zarazem uzyskanie korzyści przez pozwanych jest oczywiste; otrzymali oni nieruchomość wartą przeszło 1,1 mln zł w zamian za prawo dożywocia o około trzykrotnie niższej wartości rynkowej. Nawet gdyby – jak chcą tego skarżący – pod uwagę brać tylko połowę wartości nieruchomości (do czego jednak nie ma podstaw), to fakt uzyskania przez nich korzyści również byłby oczywisty. Zarazem charakter nabytego przez dłużnika (i jego żonę) prawa dożywocia, służącego zaspokojeniu majątkowych i osobistych interesów zbywców, powoduje, że wierzyciel realnie traci możliwość uzyskania pokrycia swojej wierzytelności. Finalnie należy odnieść się do zagadnienia dokonanej przez Sąd Apelacyjny oceny dowodów. Zarzut piąty, jako w całości poświęcony tej kwestii, jest oczywiście niedopuszczalny na podstawie art. 3983 § 3 k.p.c. Ostatni z zarzutów nie został natomiast uzasadniony, a wobec zdawkowego sposobu jego ujęcia nie jest możliwe odniesienie się do niego w sposób merytoryczny. Tym samym skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. O kosztach orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy, ich wysokość ustalając na podstawie § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji wyroku. Beata Janiszewska Tomasz Szanciło Kamil Zaradkiewicz II CSKP 165/24 8 [J.T.] [SOP]