II CSKP 19/24

II CSKP 19/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 27 marca 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący) SSN Władysław Pawlak SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 27 marca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 3 lutego 2022 r., VI ACa 756/21, w sprawie z powództwa K.Z. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. o ustalenie i zapłatę, ewentualnie o zapłatę, 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 5400 zł (pięć tysięcy czterysta) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych w przypadku opóźnienia, rozpoczynającego bieg po upływie tygodnia od dnia doręczenia pozwanemu odpisu niniejszego wyroku. Władysław Pawlak Grzegorz Misiurek Dariusz Zawistowski UZASADNIENIE II CSKP 19/24 2 Wyrokiem z dnia 2 czerwca 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa kredytu na cele mieszkaniowe z dnia 31 marca 2008 r. zawarta pomiędzy K.Z. a Bank1 S.A w W.(obecnie Bank S.A. w W.) jest nieważna oraz zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 282.232,04 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za okres od dnia 3 lutego 2021 r. do dnia zapłaty, a powództwo o zapłatę w pozostałym zakresie oddalił. Sąd Okręgowy ustalił, że w 2008 r. powód podjął decyzję o budowie domu na własne potrzeby mieszkaniowe. Porównał oferty kredytowe kilku banków i ostatecznie zwrócił się do Bank1 S.A. w W., który przedstawił mu ofertę kredytu indeksowanego do CHF. Ponieważ w przypadku tego kredytu zdolność kredytowa powoda miała być znaczna, ostatecznie złożył on wniosek o kredyt w kwocie 280.000,00 zł. Przed podpisaniem umowy nie przedstawiono powodowi oferty kredytu w PLN, nie wyjaśniono mu tez specyfiki kredytu indeksowanego, możliwych konsekwencji zawarcia takiej umowy i nie dostarczono informacji o historycznych zmianach kursu CHF. Umowa została zawarta przy użyciu standardowego wzorca umownego stosowanego przez Bank. W dniu zawarcia umowy powód nie prowadził działalności gospodarczej. Umowa została zawarta 31 marca 2008 r. Bank udzielił powodowi kredytu w kwocie 280.000,00 zł., denominowanego do CHF, na 300 miesięcy, w celu budowy domu jednorodzinnego. Mechanizm indeksacji kwoty kredytu i kwot poszczególnych rat został ujęty w § 2 ust. 2, § 4 ust. 1 i la, § 9 ust 2 i 3 umowy. Umowa zawierała oświadczenie kredytobiorcy, że został poinformowany o ryzyku związanym z możliwą zmianą kursów walut oraz akceptuje zasady funkcjonowania kredytu denominowanego. Integralną część umowy stanowiły Ogólne Warunki Kredytowania w Zakresie Udzielania Kredytów na Cele Mieszkaniowe i Pożyczek Hipotecznych (OWKM), których doręczenie i znajomość zostały potwierdzone w § 1 ust 2 umowy. Kredyt został uruchomiony w 3 transzach 8 kwietnia 2008 r., 10 czerwca 2008 r. i 20 października 2008 r. Aneksem nr […] z kwietnia 2016 r. strony zawiesiły II CSKP 19/24 3 spłatę kredytu na 6 miesięcy. W 2008 r. w Banku obowiązywał regulamin wewnętrzny dotyczący tworzenia tabel kursowych, niedostępny dla kredytobiorców. Pismem z 23 lutego 2018 r. powód wniósł do Banku reklamację, w której zarzucił, że umowa zawiera niedozwolone postanowienia mające wpływ na wysokość pobieranych rat i zażądał wyliczenia i zwrotu nadpłaty oraz przesłania zaktualizowanego harmonogramu spłat. Bank nie zastosował się do tego wezwania. Powód spłacał kredyt w PLN. Pierwszą ratę uiścił 14 kwietnia 2008 r. W okresie od dnia zawarcia umowy, do 14 sierpnia 2018 r. wpłacił na rzecz Banku tytułem spłaty kredytu 193.685,25 zł, a w okresie od 14 września 2018 r. do 17 września 2020 r. 92.462,00 zł. (łącznie 286.147,25 zł). W ocenie Sądu Okręgowego powództwo wniesione przez K.Z. co do zasady zasługiwało na uwzględnienie. Jako podstawę oceny jego żądań Sąd Okręgowy wskazał przepisy o ochronie konsumentów i stwierdził, że w chwili podpisywania umowy powód miał status konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c. Zaciągnął bowiem kredyt na cele związane z realizacją swoich potrzeb mieszkaniowych. Sąd Okręgowy stwierdził też, że umowa w dacie jej zawarcia nie była sprzeczna z art. 69 ust 1 Prawa bankowego i art. 3531 k.c. Stanowiła jedną z odmian umowy kredytu w PLN, w której wprowadzenie tzw. „klauzuli waloryzacyjnej” służyło zastosowaniu oprocentowania ustalonego w oparciu o wskaźniki rynkowe odnoszące się do CHF, co było uznawane za korzystniejsze dla kredytobiorców. Ustalenie wysokości świadczenia kredytobiorców w odniesieniu do CHF było skutkiem, a nie przyczyną wprowadzenia mechanizmu indeksacji, którą było dążenie do zastosowania niższego oprocentowania, a przez to obniżenie kosztów kredytu. W konsekwencji postanowień dotyczących indeksacji nie można uznać za klauzulę waloryzacyjną w rozumieniu art. 3851 § 2 k.c. Sąd Okręgowy stwierdził, że zawarte w umowie postanowienia określające sposób wyliczenia salda kredytu i wysokości rat są abuzywne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., a tym samym nieskuteczne. Postanowienia umowy nie były indywidualnie uzgadniane z powodami. Wynika to z samego charakteru umowy opartej o treść stosowanego przez Bank wzorca umowy oraz regulaminu, a także z zeznań powoda, których wiarygodności pozwanemu nie udało się obalić. Pozwany nie udowodnił II CSKP 19/24 4 okoliczności przeciwnej, a wybór przez konsumenta jednego z oferowanych kredytów nie stanowi formy indywidualnego uzgodnienia treści umowy. Sporne postanowienia wprost określają podstawowe świadczenia w ramach zawartej umowy i ją charakteryzują, jako podtyp umowy kredytu. Dotyczy to również postanowień określających zasady wyznaczania kursów walut. W ocenie Sądu pierwszej instancji postanowienia wprowadzające i kreujące mechanizm indeksacji nie zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem, a więc w sposób jednoznaczny, zaś Bank nie wywiązał się z ciążącego na nim obowiązku informacyjnego wobec konsumenta. Dotyczy to także postanowień wprowadzających ryzyko spreadów walutowych, jak również kursów walut stosowanych w ramach wykonywania umowy. W świetle art. 3852 k.c. nie ma znaczenia rzeczywisty sposób wykonywania umowy przez Bank i sposób finansowania udzielania kredytów indeksowanych. Są to okoliczności leżące poza zakresem łączącego strony stosunku prawnego. Zawarte w § 2 ust 1 i 2, § 4 ust la i § 9 ust 2 postanowienia wprowadzające mechanizm indeksacji rażąco naruszają interesy powoda jako konsumenta, wobec nierównomiernego rozłożenia ryzyka między stronami umowy, a równocześnie naruszają dobre obyczaje, skoro zostały wprowadzone z wykorzystaniem przewagi kontraktowej Banku, który nie dopełnił wymaganych od instytucji finansowej obowiązków informacyjnych. Również postanowienia zawarte w § 2 ust 2, § 4 ust 1a oraz § 9 ust 2 i 6, przewidujące stosowanie do przeliczeń kursów wskazanych w tabeli kursów Banku, rażąco naruszają interesy powoda jako konsumenta, wobec narażenia go na arbitralność decyzji Banku, przy baraku narzędzi weryfikacji prawidłowości ustalenia tych kursów, a równocześnie naruszają dobre obyczaje, skoro naruszają równowagę kontraktową stron na rzecz strony i tak silniejszej, jaką jest Bank. Skutkiem powyższych wadliwości jest bezskuteczność zakwestionowanych zapisów umowy, a w konsekwencji wyeliminowanie z umowy mechanizmu indeksacji, przy pozostawieniu zasad oprocentowania kredytu, wprowadzonych do umowy w wyniku indeksowania kwoty wykorzystanego kredytu, czego ostatecznym rezultatem jest konieczność stwierdzenia nieważności umowy w całości. Nie ma II CSKP 19/24 5 bowiem możliwości przywrócenia rzeczywistej równowagi między prawami i obowiązkami jej stron, także z tego względu, że na dzień zawarcia umowy nie istniały przepisy dyspozytywme mogące wypełnić lukę powstałą w wyniku bezskuteczności postanowień odnoszących się do kursów walut. Sąd Okręgowy stwierdził także, że stwierdzenie nieważności było zgodne z żądaniem powoda, którzy wykazał istnienie po swojej stronie interesu prawnego określonego w art. 189 k.p.c., sprowadzającego się do potrzeby usunięcia stanu niepewności prawnej co do dalszego obowiązywania umowy. W ocenie Sądu Okręgowego na uwzględnienie zasługiwało także roszczenie o zapłatę. Nieważność umowy spowodowała, że świadczenia powoda spełnione na rzecz Banku tytułem spłaty rat kredytu mają charakter nienależny w rozumieniu art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Sąd Okręgowy opowiedział się za zastosowaniem teorii dwóch kondykcji oraz uznał, że nie można stwierdzić, by w sprawie zaistniały przesłanki wymienione w art. 409 k.c. Pozwany bezskutecznie powołał się na art. 411 pkt 1 k.c. skoro sporne świadczenia były spełniane w wykonaniu nieważnej umowy. Brak było podstaw do uznania, że pozwany skutecznie zgłosił zarzut potrącenia, skoro jego roszczenie o zwrot kwoty kapitału oraz wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z niego nie jest wymagalne. Bank nie wezwał powodów do zapłaty stosownie do art. 455 k.c. Z kolei zarzut zatrzymania był nieskuteczny, skoro umowa kredytu nie jest umową wzajemną. Roszczenie z tytułu bezumownego korzystania z rzeczy nie wynika z kontraktu, a złożenie oświadczenia o zatrzymaniu ma charakter materialnoprawny, co wymaga umocowania pełnomocnika do dokonania takiej czynności oraz jej przyjęcia przez drugą stronę umowy. Zarzut przedawnienia był niezasadny, skoro termin przedawnienia roszczeń konsumenta wynosi 10 lat i może rozpocząć bieg dopiero po podjęciu przez niego wiążącej decyzji co do ewentualnego sanowania niedozwolonej klauzuli umownej lub też powołania się na całkowitą nieważność urnowy, co w rozponawanej sprawie nastąpiło w toku procesu, wraz z pismem modyfikującym powództwo z 28 października 2020 r. II CSKP 19/24 6 Orzekając o roszczeniu odsetkowym Sąd Okręgowy powołał się na art. 455 k.c. i stwierdził, że termin na spełnienie świadczenia przez Bank rozpoczął bieg wraz z doręczeniem mu pisma z 28 października 2020 r. (t.j. z dniem 19 stycznia 2021 r.). Bank pozostaje więc w opóźnieniu od 3 lutego 2021 r., a żądanie dotyczące odsetek za okres wcześniejszy podlegało oddaleniu. Wyrokiem z dnia 3 lutego 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację pozwanego. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną przedstawioną przez sąd pierwszej instancji. Zaakceptował ocenę o legalności umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej w świetle przepisów Prawa bankowego, zasad swobody umów oraz regulacji dotyczących niedozwolonych postanowień umownych. Sąd drugiej instancji uznał za prawidłową oceną dotyczącą abuzywności klauzul indeksacyjnych oraz wynikające z tego konsekwencje w zakresie związania stron umową w pozostałym zakresie. Sąd drugiej instancji podzielił również ocenę dopuszczalności żądania ustalenia nieważności umowy na podstawie art. 189 k.p.c. Wskazał, że w realiach sprawy żądanie zapłaty nie było dalej idące niż żądanie ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, ponieważ umowa miała regulować prawa i obowiązki stron przez okres 300 miesięcy, zaś roszczenie o zwrot świadczeń mogło obejmować jedynie spłaty dokonane do dnia wniesienia pozwu. Interes prawny powoda obejmował także konieczność pozbawienia skuteczności ustanowionych zabezpieczeń, w tym hipoteki. Jedynie orzeczenie ustalające nieważność umowy mogło usunąć wątpliwości co do istnienia stosunku prawnego. Sąd Apelacyjny wskazał, że art. 233 § 1 k.p.c. wyraża zasadę swobodnej oceny dowodów, która nakłada na sąd obowiązek dokonania wszechstronnej, logicznej i bezstronnej analizy materiału dowodowego. Skuteczne postawienie zarzutu naruszenia tego przepisu wymaga wykazania uchybień w ocenie dowodów, polegających na naruszeniu zasad logiki, doświadczenia życiowego lub reguł prawidłowego rozumowania. Apelacja pozwanego nie spełniała tych wymogów. Sąd Apelacyjny stwierdził, że umowa pozostawiała Bankowi nieograniczoną swobodę w kształtowaniu kursów walut stosowanych do przeliczeń, co narażało II CSKP 19/24 7 kredytobiorcę na arbitralność decyzji Banku. Regulacje rynku międzybankowego oraz art. 111 Prawa bankowego nie miały znaczenia dla oceny abuzywności postanowień umownych, ponieważ nie były objęte treścią umowy i świadomością kredytobiorcy. Ocena abuzywności musi odnosić się do okoliczności znanych obu stronom w chwili zawarcia umowy. Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe pominięcie przez Sąd Okręgowy argumentów dotyczących polityki kredytowej Banku oraz mechanizmów rynku międzybankowego. Zaakceptował także ustalenia dotyczące braku indywidualnego uzgodnienia klauzul indeksacyjnych. Podpisanie wniosku kredytowego, oświadczeń o wyborze waluty obcej oraz umowy sporządzonej według wzorca nie stanowi indywidualnego uzgodnienia postanowień. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywał na Banku, który mu nie sprostał. Kredytobiorca miał jedynie możliwość określenia kwoty kredytu i jego przeznaczenia, natomiast nie negocjował mechanizmu indeksacji ani zasad ustalania kursów. Zawarcie umowy według wzorca tworzy domniemanie braku indywidualnych negocjacji, a pozwany nie przedstawił żadnych dowodów, które mogłyby to domniemanie obalić. Kredytobiorca działał w zaufaniu do profesjonalnego podmiotu, który przedstawiał mu produkt jako bezpieczny i adekwatny do jego potrzeb, co wyklucza możliwość uznania, że świadomie negocjował mechanizm indeksacji. Podjął decyzję o zawarciu umowy w oparciu o zapewnienia pracownika Banku, który przedstawiał kredyt indeksowany do waluty obcej jako jedyny dostępny i bezpieczny produkt, mający obniżyć wysokość rat. Kredytobiorca nie miał możliwości rzeczywistego wyboru pomiędzy różnymi konstrukcjami kredytowymi, ponieważ Bank prezentował mu kredyt indeksowany jako rozwiązanie adekwatne do jego zdolności kredytowej i potrzeb. Zgodnie z art. 3851 § 4 k.c. ciężar dowodu indywidualnego uzgodnienia postanowień spoczywa na przedsiębiorcy, a pozwany nie wykazał, aby jakiekolwiek elementy klauzuli indeksacyjnej były negocjowane. Sąd Apelacyjny wskazał, że postanowienia wprowadzające mechanizm przeliczenia kwoty kredytu ze złotych na walutę obcą, a następnie ustalające wysokość świadczeń kredytobiorcy jako równowartość kwot wyrażonych w walucie obcej, określają główne świadczenia stron. Mechanizm indeksacji wpływał bezpośrednio na wysokość kapitału podlegającego zwrotowi, na wysokość odsetek oraz na wartość spreadu walutowego, który stanowił dodatkowe wynagrodzenie II CSKP 19/24 8 Banku. Bez zastosowania indeksacji nie było możliwe ustalenie wysokości świadczeń kredytobiorcy, co oznacza, że klauzula indeksacyjna stanowiła element przedmiotowo istotny umowy kredytu. Sąd Apelacyjny podzielił ocenę Sądu Okręgowego, że sporne postanowienia umowy nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Podkreślił, że niejednoznaczność wynikała z braku obiektywnych i weryfikowalnych zasad ustalania kursów oraz z pozostawienia Bankowi swobody w ich kształtowaniu. Mechanizm indeksacji został przedstawiony w sposób niepozwalający kredytobiorcy na ocenę ryzyka finansowego, co stanowiło naruszenie zasady równowagi kontraktowej stron. Bank jako profesjonalista działający w sektorze bankowym miał obowiązek udzielić kredytobiorcy pełnych i zrozumiałych informacji dotyczących ryzyka kursowego oraz zasad działania mechanizmu indeksacji. Obowiązek ten wynika z przepisów o ochronie konsumentów, które obowiązywały w dacie zawarcia umowy. Kredytobiorca miał jedynie ogólną świadomość możliwości zmiany kursu waluty, lecz nie został poinformowany o skali ryzyka, jego konsekwencjach ekonomicznych ani o wpływie kursów ustalanych przez Bank na wysokość jego zobowiązań. Podpisane oświadczenia o świadomości ryzyka nie odzwierciedlały rzeczywistego zakresu informacji przekazanych kredytobiorcy, a Bank nie wykazał, aby poinformował go o specyfice mechanizmu indeksacji. Kredytobiorca miał prawo oczekiwać od Banku rzetelnego przedstawienia ryzyka związanego z kredytem indeksowanym. Bank wykorzystał swoją przewagę informacyjną i organizacyjną, nie zapewniając kredytobiorcy możliwości świadomego podjęcia decyzji o zawarciu umowy. Sąd Apelacyjny podzielił ocenę abuzywności klauzul indeksacyjnych, zasad ustalania kursów oraz zróżnicowania kursów stosowanych do przeliczeń. Wadliwość tych postanowień wynikała z pozostawienia Bankowi swobody w ustalaniu kursów, co wpływało na wysokość świadczeń kredytobiorcy. Podkreślił, że skoro postanowienia dotyczące mechanizmu indeksacji określają główne świadczenia stron, to ich bezskuteczność prowadzi do upadku całej umowy. Eliminacja klauzul indeksacyjnych nie pozostawia bowiem możliwości utrzymania stosunku prawnego w zmodyfikowanej formie, ponieważ mechanizm indeksacji stanowił istotę konstrukcji kredytu, który strony zamierzały zawrzeć. II CSKP 19/24 9 Wolą stron było zawarcie umowy kredytu waloryzowanego walutą obcą, a nie kredytu złotowego czy kredytu walutowego. Mechanizm indeksacji stanowił zatem element konstytutywny umowy, a jego eliminacja prowadzi do zniweczenia stosunku prawnego w całości. Sąd Apelacyjny uznał za bezzasadne twierdzenia pozwanego, jakoby możliwe było utrzymanie umowy poprzez zastosowanie przepisów dyspozytywnych lub zasad współżycia społecznego. Wskazał, że w polskim systemie prawa brak jest przepisów, które mogłyby zastąpić abuzywne postanowienia dotyczące indeksacji. Nie można również odwoływać się do art. 358 § 2 k.c., który nie obowiązywał w dacie zawarcia umowy oraz do art. 41 Prawa wekslowego, który nie ma zastosowania do umów kredytowych. Sąd drugiej instancji nie podzielił argumentacji pozwanego dotyczącej możliwości utrzymania umowy w pozostałym zakresie zgodnie, z art. 3851 § 2 k.c. Wskazał, że przepis ten służy utrzymaniu umowy, której niektóre postanowienia nie wiążą konsumenta, lecz nie pozwala na konstruowanie nowej umowy w miejsce tej, którą strony zamierzały zawrzeć. Eliminacja klauzul indeksacyjnych prowadziła do braku możliwości ustalenia wysokości świadczeń kredytobiorcy, co uniemożliwiało utrzymanie umowy. Zasada związania stron postanowieniami umowy, które nie zostały uznane za niedozwolone, nie oznacza możliwości uzupełniania umowy przepisami prawa materialnego lub zwyczajami. Sąd Apelacyjny uznał za bezzasadne twierdzenia pozwanego dotyczące sposobu wykorzystywania przez Bank uprawnień wynikających z umowy oraz możliwości skorzystania przez kredytobiorcę z przewalutowania. Wskazał, że kwestie te dotyczą sposobu wykonywania umowy, która okazała się nieważna, a ocena abuzywności postanowień następuje według stanu z chwili zawarcia umowy. Nawet rzetelne wykonywanie umowy przez Bank nie mogło sanować wadliwych postanowień, które naruszały równowagę kontraktową stron. Ocena abuzywności musi odnosić się do treści umowy i okoliczności jej zawarcia, a nie do późniejszego sposobu jej wykonywania. Sąd Apelacyjny stwierdził, że strona, która w wykonaniu nieważnej umowy kredytu spłacała raty, ma roszczenie o zwrot uiszczonych świadczeń jako nienależnych, niezależnie od roszczeń Banku o zwrot kapitału. Roszczenia te są II CSKP 19/24 10 odrębne i mogą podlegać potrąceniu, jednak wymaga to oświadczenia strony. Sąd Apelacyjny podkreślił, że roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia powstają dopiero po definitywnym upadku umowy, a do tego czasu umowa ma charakter negotium claudicans. Za trafne uznał stanowisko Sądu Okręgowego, że roszczenia obu stron wynikające z obowiązku zwrotu świadczeń nienależnych nie mogły stać się wymagalne, dopóki powód nie złożył jednoznacznego oświadczenia o odmowie potwierdzenia klauzul abuzywnych. Zgodnie z orzecznictwem TSUE sąd krajowy ma obowiązek poinformować konsumenta o nieuczciwym charakterze postanowienia i umożliwić mu zajęcie stanowiska. Dopiero odmowa potwierdzenia klauzuli przez konsumenta prowadzi do definitywnego upadku umowy. Powód jednoznacznie odmówił potwierdzenia klauzul abuzywnych, żądając ustalenia nieważności umowy i zwrotu świadczeń, co przesądzało o definitywnym upadku umowy. Z chwilą doręczenia Bankowi pisma procesowego zawierającego takie żądanie doszło do definitywnego upadku umowy, co oznacza, że dopiero od tej daty roszczenia stron stały się wymagalne. Do tego momentu powód nie mógł skutecznie dochodzić roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia, ponieważ nie było pewne, czy klauzule abuzywne zostaną przez niego potwierdzone. W konsekwencji nie można było uznać roszczenia powoda za przedawnione, ponieważ termin przedawnienia nie rozpoczął biegu przed definitywnym upadkiem umowy. Sąd Apelacyjny odnosząc się do zarzutu zatrzymania podniesionego przez Bank wskazał, że zgodnie z art. 496 i 497 k.c. prawo zatrzymania przysługuje jedynie w razie nieważności umowy wzajemnej, w której świadczenia stron mają charakter ekwiwalentny. Uznał, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną w rozumieniu art. 487 § 2 k.c., co wyklucza możliwość zastosowania prawa zatrzymania. Wskazał również, że prawo zatrzymania nie może służyć paraliżowaniu skuteczności wyroku zasądzającego świadczenie. Jego celem jest zabezpieczenie roszczenia strony w sytuacji, gdy druga strona dochodzi świadczenia z umowy wzajemnej, a nie blokowanie wykonania orzeczenia sądowego. Pozwany miał możliwość skorzystania z zarzutu potrącenia, jednak nie uczynił tego w sposób odpowiadający wymogom art. 203¹ k.p.c. Zarzut zatrzymania nie może być stosowany w sposób rozszerzający, a jego zastosowanie w sprawie dotyczącej nieważnej umowy kredytu byłoby sprzeczne z celem tej instytucji. II CSKP 19/24 11 Pozwany w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie prawa materialnego, art. 3851 § 2 k.c. w zw. z 3851 § 1 k.c., art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 358 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. XLIX ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające kodeks cywilny oraz art. 41 ustawy z dnia 29 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe, art. 3851 § 1 i 2 k.c. i art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 dnia kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, art. 3851 § 2 k.c. w zw. z 3851 § 1 k.c. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Artykuł 45 ust. 1 Konstytucji gwarantuje każdemu prawo do rozpatrzenia sprawy przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Podobną gwarancję zawiera art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Orzekanie przez niezwisły i bezstronny sąd ustanowiony na mocy ustawy stanowi podstawę prawa do rzetelnego procesu, które należy do praw podstawowych jednostki. Nakłada to na każdy sąd obowiązek zbadania z urzędu, czy jego skład nie stoi na przeszkodzie zapewnieniu stronom postępowania realizacji prawa do rzetelnego procesu. Dla dokonania oceny, czy określony skład sądu spełnia wskazane wyżej wymogi pozwalające uznać go za sąd, kluczowe są kryteria obejmujące podstawę prawną jego działania, w tym sposób, w jaki skład sądu został utworzony. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w ślad za judykaturą Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na tle art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie, dnia 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284, dalej – „EKPCz”), wskazuje się, że wymaganie ustanowienia sądu na podstawie ustawy odnosi się nie tylko do podstawy prawnej funkcjonowania sądu jako organu władzy publicznej, lecz także konkretnego składu orzekającego. Wymaga to uwzględnienia wszystkich przepisów prawa krajowego, które mogą rzutować na to, że uczestnictwo w składzie orzekającym konkretnych sędziów jest nieprawidłowe (por. np. wyroki Trybunału II CSKP 19/24 12 Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 26 marca 2020 r., Simpson/Rada i HG/Komisja, C-542/18 RX-II i C-543/18 RXII, z dnia 6 października 2021 r., C- 487/19, W.Ż, z dnia 29 marca 2022 r., C-132/20, Getin Noble Bank S.A.). Dotyczy to również przepisów regulujących przydział spraw i kształtowanie składów orzekających w konkretnych sprawach (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 14 listopada 2024 r., C-197/23, S.). W taki sam sposób należy rozumieć wymagania wynikające z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Wymagało zatem uwzględnienia, że zarządzenie Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej z dnia 9 grudnia 2025 r. dotyczące wyznaczenia skład orzekającego, zostało na podstawie art. 80 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, jedn. tekst: Dz. U. z 2024 r., poz. 622 (dalej – „u.SN”) wydane przez osobę powołaną na stanowisko Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej z dniem 1 października 2024 r., w sposób wadliwy (por. w tym zakresie uzasadnienia wyroków Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2025 r., II CSKP 172/24 i II CSKP 2111/22) Sytuacja, w której ustawowe uprawnienia przewidziane dla Prezesa Sądu Najwyższego, w tym dotyczące działalności orzeczniczej izby Sądu Najwyższego, takie jak kształtowanie składów orzekających w konkretnych sprawach (art. 80 § 1 u.SN), są realizowane przez osobę powołaną na stanowisko Prezesa Sądu Najwyższego w okolicznościach przedstawionych w powołanych wyżej wyrokach Sądu Najwyższego, ma charakter nadzwyczajny i powoduje nieskuteczność czynności o charakterze jurysdykcyjnym, w tym zarządzeń i innych aktów podejmowanych przez wadliwy obsadzony organ Sądu Najwyższego, którym jest Prezes Sądu Najwyższego (por. także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2023 r., II CSKP 1588/22 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 2023 r., III CZP 1/22). W przypadku zarządzeń o wyznaczeniu składu orzekającego dokonywana de lege lata ocena wpływu tej wadliwości na dopuszczalność merytorycznego rozpoznania sprawy przez obsadzony w ten sposób skład orzekający Sądu Najwyższego musi jednak uwzględniać ryzyko rzeczywistego oddziaływania wadliwego wyznaczenia składu orzekającego na spełnienie wymogu zapewnienia II CSKP 19/24 13 stronom prawa do rozpoznania sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą, w przypadku, gdy sędziwie tworzący skład sądu zastali prawidłowo powołani do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego oraz uwzględniać konieczność realizowania przez Sąd Najwyższy jego konstytucyjnych i ustawowych funkcji w sferze ochrony prawnej w obliczu kryzysowej sytuacji w wymiarze sprawiedliwości, w tym zwłaszcza zapewnienia stronom prawa do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie (art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 47 KPP UE). Należało to uwzględnić, mimo strukturalnego charakteru i wagi problemu nieprawidłowej obsady organów Sądu Najwyższego, w tym stanowiska Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej, wynikającego zarówno z wadliwości postępowań nominacyjnych na stanowiska sędziowskie w Sądzie Najwyższym prowadzonych z udziałem Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r., jak i wadliwości postępowania, w którym dokonano wyboru kandydatów na stanowisko Prezesa Sądu Najwyższego. Uwzględniając również, że strony zostały prawidłowo zawiadomione o składzie orzekającym i nie zgłosiły zastrzeżeń wobec tego składu orzekającego Sądu Najwyższego oraz niezawisłości i bezstronności jego członków, Sąd Najwyższy uznał, iż nie było przeszkód do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. W judykaturze utrwalone jest stanowisko, że postanowienia umowne obejmujące tzw. klauzule przeliczeniowe, określające kurs CHF do waluty polskiej za pomocą mechanizmu opartego o stosowanie klauzul kursowych ustalanych jednostronnie przez bank, stanowią niedozwolone postanowienia umowne. W judykaturze podkreślono, że określenie wysokości zobowiązania konsumenta z odwołaniem się do tabel kursów ustalanych przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów ustalania wysokości kursu, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równość stron. W świetle art. 3851 § 1 k.c. nie budzi wątpliwości, że tego rodzaju klauzule abuzywne są bezskuteczne. Stanowisko, które w tym zakresie wyraził Sąd Apelacyjny nie uzasadnia zarzutu dokonania błędnej wykładni i wadliwego zastosowania art. 3851 § 1 k.c. II CSKP 19/24 14 Sąd Apelacyjny stwierdził także, że wyeliminowanie z umowy postanowień dotyczących stosowania tabel kursowych nie zezwala na wykonywanie umowy bez zasadniczej zmiany jej charakteru, stanowiącego prawną i gospodarczą przyczynę zawarcia umowy przez strony. Utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, a jej uzupełnienie przez sąd jest niedopuszczalne. Skutkowało to w ocenie Sądu drugiej instancji nieważnością ( bezskutecznością) całej umowy. Związane z tym dalsze konsekwencje są uzależnione od tego, czy nieważność umowy zagraża interesom konsumenta, co otwierałby dopiero drogę do zastąpienia klauzul niedozwolonych, o ile konsument nie sprzeciwił się temu, obstając przy nieważności całej umowy. Sąd Apelacyjny ocenił prawidłowo, że stwierdzenie abuzywności klauzuli ryzyka walutowego powoduje, iż utrzymanie umowy nie jest możliwe. Powyższe stanowisko Sądu Apelacyjnego pozostaje w zgodzie z aktualnym, utrwalonym stanowiskiem judykatury, uwzgledniającym orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dotyczące wykładni przepisów Dyrektywy 93/13. Oceny tej nie podważa zmiana przepisów Prawa bankowego dokonana na mocy ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw. Wbrew stanowisku skarżącego za możliwością utrzymania umowy zawartej przez strony nie przemawia również treść art. 41 prawa wekslowego. Zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego kwestionujące stwierdzone przez Sąd Apelacyjny skutki abuzywności postanowień umowy dotyczących tabel kursowych były zatem nieuzasadnione. W orzecznictwie wyrażono także stanowisko, że klauzule waloryzacyjne, które w umowie kredytu nie zostały wyrażone w sposób jasny i precyzyjny podlegają badaniu pod katem abuzywności i przyjęto, iż w celu zrealizowania przez bank obowiązków informacyjnych o ryzyku walutowym i kursowym w związku z zawarciem umów kredytowych indeksowanych do waluty obcej lub denominowanych w walucie obcej, nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko kursowe ponosi kredytobiorca oraz odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści odnośnie poinformowania o ponoszeniu przez kredytobiorcę ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty obcej. Klauzula ryzyka walutowego i klauzula kursowa mogą funkcjonować tylko łącznie i stanowią klauzulę indeksacyjną określającą główne II CSKP 19/24 15 świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Stanowisko Sądu drugiej instancji w tym zakresie było zatem także uzasadnione. Z tych względów skarga kasacyjna była pozbawiona uzasadnionych podstaw i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 2 i art. 39821 k.p.c. Władysław Pawlak Grzegorz Misiurek Dariusz Zawistowski [SOP]