II CSKP 1954/22

II CSKP 1954/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 10 maja 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) SSN Dariusz Zawistowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 10 maja 2024 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 27 października 2021 r., I ACa 487/21, w sprawie z powództwa J. O. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. o ustalenie, oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej na rzecz powódki tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego 2700,00 (dwa tysiące siedemset) zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia odpisu wyroku pozwanej do dnia zapłaty. Grzegorz Misiurek Paweł Grzegorczyk Dariusz Zawistowski UZASADNIENIE II CSKP 1954/22 2 Powódka J. O. wniosła o ustalenie nieważności umowy kredytu hipotecznego, zawartej 8 października 2007 r. z pozwaną Bankiem Spółką Akcyjną w W. lub stwierdzenie, że umowa ta zawiera niedozwolone klauzule dotyczące przeliczania zobowiązania wynikającego z tej umowy na walutę CHF i dokonanie wzajemnych rozliczeń między stronami z pominięciem tych klauzul. Pozwana wniosła o oddalenie obu żądań zgłoszonych w pozwie i zasądzenie na jej rzecz od powódki kosztów procesu. Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 26 marca 2021 r. ustalił, że umowa kredytu mieszkaniowego „[...]” nr […] zawarta przez powódkę z pozwaną 8 października 2007 r. jest nieważna i zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 6.417 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego i orzekł o kosztach procesu za instancję odwoławczą. W sprawie ustalono, że 10 września 2007 r. powódka wystąpiła do pozwanej z wnioskiem o udzielenie kredytu w kwocie 80 000,00 zł, wyrażonej w walucie CHF, na sfinansowanie inwestycji oraz spłatę ciążących na niej zobowiązań. 7 października 2007 r. strony zawarły umowę kredytu mieszkaniowego „[...]” nr […], denominowanego, w wysokości 35 035,47 CHF, przeznaczonego na spłatę zaciągniętego wcześniej kredytu mieszkaniowego oraz remont lokalu mieszkalnego nr […] położonego w G., gm. S., wykorzystywanego na potrzeby własne powódki. W dniu zawarcia umowy stawka referencyjna kredytu wynosiła 2,8042%, marża - 1,81%, a oprocentowanie kredytu - 4,6142% w stosunku rocznym (§ 7 ust. 1 umowy). Zmiana wysokości stawki referencyjnej (ustalanej według stawki LIBOR ) miała spowodować zmianę wysokości oprocentowania kredytu o taką samą liczbę punktów procentowych, a o zmianie wysokości oprocentowania pozwany miał powiadamiać powódkę w formie pisemnej, z podaniem terminu, od którego zmiana ta obowiązuje. Rzeczywista stopa procentowa kredytu miała wynosić 4,8014% (§ 7 ust. 2 i 6 umowy). Kwota kredytu w CHF została ustalona według kursu kupna tej waluty, określonego w tabeli kursowej banku z dnia uruchomienia kredytu i wypłacona II CSKP 1954/22 3 31 grudnia 2007 r. w walucie polskiej. Kredyt miał być spłacony w złotych polskich, po kursie sprzedaży z tabeli kursów banku z dnia wymagalności raty (§ 13 ust. 7 umowy). Z uwagi na to, że był to kredyt długoterminowy, przez cały okres kredytowania kurs waluty mógł podlegać zmianom, a rata kredytu mogła być wyższa lub niższa. Spłata kredytu została zabezpieczona hipoteką zwykłą w wysokości 35 035,47 CHF na nieruchomości objętej księgą wieczysta Kw nr […], prowadzoną przez Sąd Rejonowy w Kwidzynie, wekslem własnym in blanco, cesją praw z polisy ubezpieczeniowej od ognia i innych zdarzeń losowych kredytowanej nieruchomości oraz oświadczeniem o poddaniu się egzekucji. Powódka została poinformowany o ryzykach wiążących się przyjętą w umowie zmienną stopą procentową, ze wskazaniem, iż w przypadku wzrostu stawki LIBOR wzrasta rata kredytu, a w razie spadku tej stawki - rata maleje. Do 1 kwietnia 2020 r. powódka spłaciła kapitał w kwocie 50.509,65 zł oraz odsetki w kwocie 21.688,06 zł. Sąd Okręgowy, odwołując się do treści art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. z 1997 r., Nr 140, poz. 939 ze zm.; dalej: „Pr. bank.”), art. 58, art. 358 i art. 3531 k.c., uznał za usprawiedliwione żądanie ustalenia nieważności zaskarżonej umowy. Wskazał, że zawarte w niej postanowienia dotyczące mechanizmu waloryzacji świadczeń stron nie precyzują jednoznacznie sposobu i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego określone zostały m.in. kwota kredytu oraz rat kapitałowo - odsetkowych. Podkreślił, że pozwana, będąca profesjonalistą, nie wywiązała się należycie z ciążącego na niej obowiązku informacyjnego wobec powódki - konsumenta, przez co naruszyła zasady współżycia społecznego. Zaniechała ujawnienia pełnych i rzetelnych informacji o zmianach kursu waluty waloryzacyjnej na przestrzeni dłuższego okresu poprzedzającego zawarcie umowy. Nie wyjaśniła powódce, jak - przy możliwym maksymalnym kursie tej waluty - mogą kształtować się jej zobowiązania, w szczególności wysokość miesięcznych raty oraz salda. Powódka nie została również właściwie poinformowana o rzeczywistym ryzyku walutowym związanym z zawartą umową. Jej treść została ukształtowana w sposób naruszający zasadę swobody umów przez pozostawienie stronie silniejszej (pozwanej) możliwość jednostronnego określenia wysokości kwoty kredytu i rat kapitałowo–odsetkowych oraz zasady współżycia społecznego (zasadą uczciwości, lojalności oraz równości II CSKP 1954/22 4 stron). Oceny powyższej nie zmienia sposób wykonania umowy przez pozwaną. Skoro główne świadczenie powódki określone przy przyjęciu kursu CHF ustalonego przez pozwaną arbitralnie nie zostało ustalone w umowie w sposób jednoznaczny, to nie można przyjąć, że doszło do ustalenia zarówno kwoty kredytu, jak i sposobu ustalenia jego wysokości oraz zakresu obowiązków zobowiązanej do ratalnej spłaty kredytu. Klauzule regulujące mechanizm waloryzacji, zarówno spreadu walutowego, jak i ryzyka walutowego, mają charakter abuzywny a ich wyeliminowanie wyłącza możliwość utrzymania umowy.. Sąd Apelacyjny zgodził się z konkluzją Sądu Okręgowego wskazującą na nieważność umowy kredytu zawartej przez strony. Nie podzielił jednak oceny, że jej podstawę stanowią przepisy art. 3531 k.c. i art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego. Uznał, że stwierdzenie nieważności umowy jest konsekwencją zamieszczenia w niej niedozwolonych klauzul określających cały mechanizm waloryzacji świadczeń stron, w tym sposób ustalenia kursu wymiany waluty, oraz brakiem możliwości utrzymania umowy po usunięciu tych klauzul. Podkreślił, że klauzule te nie były indywidualnie uzgodnione, zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny, kształtujący prawa i obowiązki powódki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający jej interesy (art. 3851 § 1 k.c.); powódka nie została przy tym prawidłowo poinformowana o ryzyku kursowym i walutowym. W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach przewidzianych w art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie: art. 3851 § 1 k.c., art. 3851 § 1 i § 3 k.c. oraz art. 3852 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt. 2 Pr. bank., art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 354 § 1 i 2 k.c. oraz art. 4 i art. 6 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 69 ust 1 i 2 Pr. bank., art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 358 § 1 i 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym od dnia 24 stycznia 2009 r., art. L przepisów wprowadzających kodeks cywilny, art. 3851 § 2 k.c. oraz 189 k.p.c. II CSKP 1954/22 5 Podstawę kasacyjną naruszenia przepisów postępowania skarżąca wypełniła zarzutem obrazy art. 387 § 21 k.p.c. Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, \godnie z którym zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji zasad sporządzania uzasadnienia orzeczenia (aktualnie uregulowanych w art. 3271 oraz art. 387 § 21 k.p.c.) może stanowić usprawiedliwiona podstawę kasacyjną wyjątkowo wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie ma wszystkich koniecznych elementów bądź zawiera kardynalne braki, które uniemożliwiają przeprowadzenie kontroli kasacyjnej (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 lipca 2020 r., II CSK 583/18, nie publ.). Według skarżącej, nie jest dla niej jasne, które konkretnie postanowienia umowne Sąd Apelacyjny uznał za abuzywne. Twierdzenie to w rzeczywistości nie odzwierciedla jednak wątpliwości skarżącej, skoro formułując zarzut naruszenia art. 3851 § 1 i 3 k.c. oraz art. 3852 k.c. wskazała ona na wadliwość oceny klauzul zawartych w § 2 ust. 1, § 5 ust. 4 i § 13 ust. 7 umowy, uznanych przez Sąd Apelacyjny za abuzywne. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika również jasno, że zawarta przez strony umowa dotyczyła kredytu denominowanego a także, jakie przesłanki zaważył na ocenie, iż pozwana nie wykonała należycie ciążącego na niej obowiązku informacyjnego (str. 30-33 uzasadnienia). Zarzut naruszenia art. 387 § 21 k.p.c. należało zatem uznać za chybiony. Sąd Apelacyjny, dokonując oceny postanowień umowy kredytu zawartej przez strony pod kątem ich abuzywności, zaaprobował ustalenia i wnioski Sądu pierwszej instancji istotne z punktu widzenia tej oceny. Wynika z nich jednoznacznie, że treść postanowień umowy dotyczących waloryzacji kredytu kursem CHF, w tym postanowień określających przeliczanie kursów walut zgodnie z tabelą kursów pozwanej, nie były przedmiotem negocjacji i uzgodnień między stronami. Pracownicy pozwanej nie wyjaśnili powódce, będącej konsumentem, w sposób rzetelny mechanizmu waloryzacji. Nie przedstawili jej, w jaki sposób wzrost kursu CHF w stosunku do kursu PLN może wpłynąć na wysokość kapitału kredytu i rat jego II CSKP 1954/22 6 spłaty oraz jak może ona zabezpieczyć się przez negatywnymi skutkami takiej zmiany. Pozwana posłużyła się gotowym wzorce umownym. Powódka podpisała oświadczenie o świadomości ryzyka walutowego, gdyż było to warunkiem zawarcia umowy; nie miała jednak wpływu na jego treść i nie rozumiała jego znaczenia. Klauzule indeksacyjne nie zostały sformułowane w sposób prosty i zrozumiały, umożliwiający powódce oszacowanie wynikających z nich konsekwencji ekonomicznych, w szczególności całkowitego kosztu kredytu. Kształtowały prawa i obowiązki powódki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jej interes, gdyż pozostawiały pozwanej pełną swobodę w ustalaniu kursy waluty, wpływającego w sposób istotny na całkowity koszt kredytu. Skarżąca podniosła, że Sąd Apelacyjny, wyrażając powyższą ocenę, naruszył wskazane w skardze przepisy prawa materialnego. Zarzuty te nie mogły odnieść zamierzonego skutku. W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że klauzule przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13 kwietnia 2022 r. II CSKP 15/22; z 11 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i z 20 maja 2022 r., II CSKP 15/22 – nie publ.). Stanowisko to uwzględnia orzecznictwo TSUE (zob. m.in. wyroki: z 20 września 2017 r., C-186/16; z 20 września 2018 r., C-51/17; z 14 marca 2019 r., C-118/17 i z 3 października 2019 r., C-260/18). Jego aprobata nie może być uznana za przejaw naruszenia wskazanych przez skarżącą przepisów prawa materialnego. Z motywów zaskarżonego wyroku wynika wyraźnie, że postanowienia kształtujące mechanizm waloryzacji, w tym określające ryzyko walutowe oraz kursowe nie były sformułowane w sposób jasny i zrozumiały, w związku z czym zostały poddane kontroli pod kątem abuzywności i ocenione jako nieuzgodnione indywidualnie oraz wprowadzające rażącą dysproporcję praw i obowiązków kontraktowych na niekorzyść powódki będącej konsumentem. Przesłanki tej oceny zostały rozważone z uwzględnieniem – istotnych dla jej prawidłowego przeprowadzenia - kryteriów wypracowanych w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz TSUE. Ocena ta została wyrażona w związku z twierdzeniem skarżącej, że klauzula przeliczeniowa zawarta w umowie kredytu nie określała głównych świadczenia stron. Skarżąca nie podjęła II CSKP 1954/22 7 jednak nawet próby wykazania, że kontrola abuzywności tej klauzuli - w istocie określającej główne świadczenia stron – powinna uwzględniać inne przesłanki niż dostrzeżone przez Sąd Apelacyjny. Nie podniosła również argumentów podważających skutecznie wyprowadzonego z tej kontroli wniosku, że sporna klauzula nie została sformułowana w sposób jednoznaczny. Wbrew jej zapatrywaniu, ocena ta była wynikiem rozważenia postanowień umownych kształtujących tę klauzulę nie tylko w aspekcie przejrzystości pod względem formalnym i gramatycznym, ale również w kontekście możliwości oddziaływania na świadomość konsumenta następstw ekonomicznych jej zastosowania. Poniesione przez skarżącą zarzuty nie mogły zatem usprawiedliwiać odmiennego – wadliwego – założenia, na którym oparte zostały zarzuty naruszenia prawa materialnego. Niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie, przywracając mu skuteczność z mocą wsteczną. W sprawie niniejszej powódka zgody takiej nie wyraziła; przeciwnie, sprzeciwiła się przyjęciu takiego rozwiązania. W orzecznictwie wskazuje się, że wyeliminowanie niedozwolonych klauzul kształtujących mechanizm indeksacji i uznanie za wiążące pozostałych postanowień umowy prowadziłoby do przekształcenia kredytu złotowego indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej w zwykły kredyt złotowy, jednak oprocentowany według stawki powiązanej ze stawką LIBOR, a więc tak daleko idącej zmiany umowy kredytu, że stałaby się ona umową o odmiennej istocie i charakterze. Podkreśla się przy tym, że w rozważanym przypadku zastosowanie w umowie kredytu złotowego oprocentowania według stawki LIBOR byłoby sprzeczne z naturą stosunku prawnego zawiązanego przez strony. Skoro zaś po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzuli utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, to nie można uznać, ze strony pozostają związane umowa w pozostałej części. W takiej sytuacji zachodzi podstawa do stwierdzenia nieważności umowy kredytu (zob. m.in. uchwały Sądu Najwyższego: z 16 lutego 2012 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40 oraz z 7 maja 2021 r. – zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9 poz. 56, a także wyroki Sądu Najwyższego: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC II CSKP 1954/22 8 2016, nr 11, poz. 134; z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22 i z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 - nie publ). Wejście w życie tzw. ustawy antyspreadowej, którą w art. 69 Pr. dodano ustęp 3, nie wpłynęło na ocenę abuzywności postanowień umów kredytu zawartych wcześniej oraz konsekwencji prawnych wynikających z tej oceny (zob. m. in. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC ZD 2021, nr B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i z 28 października 2022 r., II CSKP 894/22 - nie publ.). Możliwości usunięcia luki w umowie nie stwarza również art. 358 § 2 k.c., wprowadzony do Kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r. ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe; Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506), a więc po zawarciu przez strony umowy. Przepis ten dotyczy zobowiązań wyrażonych w walucie obcej. W kredycie denominowanym do waluty obcej waluta ta stanowi jedynie miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej i świadczeń spełnianych przez kredytobiorców w tej walucie. Nie ulega też wątpliwości, że zamiarem pozwanej nie było stosowanie kursu średniego NBP lecz kursów z własnych tabel, zapewniających wyższy zysk ze spreadu walutowego. W orzecznictwie TSUE zostało wyjaśniane, że sądy krajowe są uprawnione do eliminowania z umowy niedozwolonych postanowień umownych, jednak bez możliwości dokonywania ich redukcji utrzymującej lub zastąpienia innymi postanowieniami (zob. wyroki: z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 6 marca 2019 r., C- 0 i C-197/17 oraz z 30 maja 2013 r., C-488/11). Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej, powódka ma interes prawny w ustaleniu nieważności umowy mimo przysługującego jej powództwa o świadczenie. Z przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wiążących ustaleń faktycznych wynika, że kredyt nie został przez powódkę w całości spłacony. Nie można zatem zasadnie twierdzić, że spór między stronami może być rozstrzygnięty przez wniesienie powództwa o świadczenie. Ustalenie nieważności umowy usunie niepewność co do związania stron umową i konieczności realizacji wynikających II CSKP 1954/22 9 z niej obowiązków. Ponadto wyrok zasądzający świadczenie restytucyjne, oparty na przesłankowej ocenie ważności umowy kredytu - stosownie do art. 365 § 1 k.p.c. - nie przesądzałby tej kwestii. definitywnie. Trzeba też mieć na uwadze, że kredyt został zabezpieczony hipoteką na nieruchomości powódki, w związku z czym ustalenie nieważności łączącego strony stosunku prawnego ma znaczenie dla losów tego zabezpieczenia. Zarzut naruszenia art. 189 k.c. nie mógł więc zostać uwzględniony. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. Grzegorz Misiurek Paweł Grzegorczyk Dariusz Zawistowski [SOP]