II CSKP 2354/22

II CSKP 2354/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 19 listopada 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Jacek Grela (przewodniczący) SSN Krzysztof Grzesiowski SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 19 listopada 2024 r. w Warszawie skargi kasacyjnej T.F., K.F. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 17 czerwca 2021 r., V ACa 318/18, w sprawie z powództwa T.F., K.F. i Spółdzielni Mieszkaniowej P. w R. przeciwko S. spółce akcyjnej w B. o naprawienie szkody, I. oddala skargę kasacyjną; II. zasądza od Krystyny T.F. i K.F. na rzecz S. spółki akcyjnej w B. 2 700 zł (dwa tysiące siedemset złotych) kosztów postępowania kasacyjnego; III. oddala wniosek adwokata R.R. o przyznanie mu od Skarbu Państwa kosztów pomocy prawnej z urzędu, udzielonej powodom w postępowaniu kasacyjnym. Krzysztof Grzesiowski Jacek Grela Agnieszka Jurkowska-Chocyk II CSKP 2354/22 2 UZASADNIENIE Wyrokiem z 9 maja 2018 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach: zasądził od S. Spółce Akcyjnej w B. na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej P. w R. 179 005,56 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 12 maja 2016 roku do dnia zapłaty (pkt 1), oddalił powództwo Spółdzielni Mieszkaniowej P. w R. w pozostałej części (pkt 2), zasądził od powodowej spółdzielni na rzecz pozwanej 5 515 zł tytułem zwrotu części kosztów procesu (pkt 3), zasądził od pozwanej na rzecz powodów T.F. i K.F. solidarnie 84 875,93 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 12 maja 2016 roku do dnia zapłaty (pkt 4), oddalił powództwo T.F. i K.F. w pozostałej część (pkt 5) i rozstrzygnął o pozostałych kosztach procesu (pkt 6-9). Wyrokiem z 17 czerwca 2021 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 4 o tyle, że objęte nim ustawowe odsetki za opóźnienie zasądził od 20 marca 2017 r., a w pozostałej części powództwo o odsetki oddalił (pkt 1), oddalił apelację pozwanej w pozostałej części (pkt 2), oddalił apelację powodów T.F. i K.F. (pkt 3) i rozstrzygnął o kosztach postepowania apelacyjnego (pkt 4-6). Sąd Apelacyjny w pełni podzielił ustalenia stanu faktycznego poczynione przez Sąd pierwszej instancji i przyjął za własne, uznając, że były one wynikiem prawidłowo przeprowadzonego postępowania dowodowego oraz niewadliwej oceny dowodów dokonanej bez naruszenia granic wyznaczonych treścią art. 233 §1 k.p.c. Z ustaleń tych wynika, że Spółdzielnia Mieszkaniowa P. w R. posiada 8649/10000 udziałów w prawie własności nieruchomości położonej w R. przy ul. K, a K. i T. F. 1351/10000 udziałów. Mieszkanie T.F. i K.F. mieści się na parterze budynku, ma powierzchnię 46,65 m2. Powodowie nabyli własność lokalu w 2013 r. Budynek był już wówczas w złym stanie technicznym, a jego zużycie w protokołach z okresowych kontroli stanu technicznego oceniano na poziomie 80%. Po nabyciu lokalu powodowie przeprowadzili w nim kapitalny remont. W wyniku remontu stan techniczny pomieszczeń w lokalu jest dobry, ale wyraźnie odczuwalne jest pochylenie podłóg. W tym okresie lokatorzy zaczęli opuszczać budynek i przenosić się do innych mieszkań. Budynek mieszkalny położony przy ul. K. w R. j znajdował II CSKP 2354/22 3 się w obszarze wpływów eksploatacji górniczej O. S.A. ostatnio w latach 2010 i 2011. W całym budynku w pomieszczeniach wyraźnie odczuwalne jest pochylenie podłóg, lokale − oprócz lokalu numer 1 − są od dłuższego czasu niezamieszkałe. Ich stan techniczny jest zły, wymagają kapitalnego remontu niezależnie od naprawy szkód pochodzenia górniczego. Skutkiem prowadzonej eksploatacji górniczej jest wychylenie bryły budynku z pionu, które 21 czerwca 2017 r. wynosiło 39.3mm/m. Przy takiej wielkości wychylenia budynku konieczna jest jego rektyfikacja. Z uwagi na wiek budynku (wybudowano go w 1870 r.) i zużycie techniczne jego elementów konstrukcyjnych (ścian i stropów), wynoszące 78,42%, wykonanie rektyfikacji jest ekonomicznie nieuzasadnione. Także z tych względów wykonanie kapitalnego remontu lokali przez powodową Spółdzielnię − niezależnie od rektyfikacji − jest nieopłacalne. Koszty rektyfikacji wraz z robotami budowlanymi i opracowaniem dokumentacji prostowania wyniosłyby 686 063 zł. Z dalszych ustaleń Sądów meriti wynika, że działanie sprawcze powodujące szkodę trwało w okresie obowiązywania prawa górniczego z 1994 r., jak i pod rządami ustawy prawo geologiczne i górnicze z dnia 9 czerwca 2011 r., która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2012 roku. Pomimo, że eksploatacja górnicza miała miejsce także przed 2012 r., ostatnio w latach 2010 i 2011, jednak szkody wynikające z tej eksploatacji ujawniły się w późniejszym okresie, po 1 stycznia 2012 r., powodowie zgłosili szkodę w sierpniu 2013 r., a postępowanie ugodowe toczyło się pomiędzy stronami do 2015 r. W tych okolicznościach Sądy przyjęły, że zastosowanie znajdzie ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. - Prawo geologiczne i górnicze. Aktualna wartość techniczna całego budynku mieszkalnego przy wycenie wykonanej metodą odtworzeniową wynosi 888 025,48 zł, przy czym wartość ta pomniejszona o stopień naturalnego zużycia, tj. 78,42%, wynosi 191 635,90 zł. Koszt przywrócenie stanu poprzedniego jest ponad 3,5-krotnie wyższy niż aktualna wartość techniczna. Sądy meriti ustaliły, że wartość należnego odszkodowania, wyliczonego metodą odtworzeniową, pomniejszona o naturalne zużycie, przy uwzględnieniu wielkości udziałów we współwłasności, wynosi w przypadku powodowej spółdzielni 165 745,89 zł, a w przypadku powodów 25 890 zł (bez uwzględnienia 8% podatku II CSKP 2354/22 4 VAT). Doliczając wartość nakładów poczynionych przez powodów (52 698,83 zł), odszkodowanie ustalono na 78 588,83 zł (bez uwzględnienia 8% podatku VAT). Zasądzając na rzecz powodów wyliczone w ten sposób kwoty, powiększono je o należny podatek VAT za usługi budowlane w wysokości 8%. W rozpatrywanej sprawie jako okoliczności bezsporne uznano zasadę odpowiedzialności pozwanej, zakres szkód pochodzenia górniczego oraz sposób naprawy szkody. Oddalając apelację powodów od wyroku Sądu Okręgowego, Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że zgodnie z art. 154 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (dalej: u.g.n.), wyboru właściwego podejścia oraz techniki szacowania nieruchomości dokonuje rzeczoznawca majątkowy, uwzględniając w szczególności cel wyceny, rodzaj i położenie nieruchomości, przeznaczenie w planie miejscowym, stan nieruchomości oaz dostępne dane o cenach, dochodach i cenach nieruchomości podobnych. Sama metodyka szacowania nieruchomości nie może być przedmiotem oceny ani organu administracyjnego, ani sądu. Dlatego też, stosownie do art. 154 ust. 1 u.g.n., rzeczoznawca majątkowy ma swobodę w wyborze właściwego podejścia oraz metody i techniki szacowania. Organ prowadzący postępowanie, a tym bardziej sąd administracyjny, a nawet sąd powszechny nie może wkraczać w merytoryczną zasadność opinii rzeczoznawcy majątkowego, ponieważ nie dysponuje wiadomościami specjalnymi, które posiada biegły. Powodowie kwestionując metodę wyceny nieruchomości przyjętą przez biegłego, w sposób nieuprawniony pominęli wiek i stan techniczny lokalu i budynku, w którym lokal się znajduje, kwestę braku opłacalności jego rektyfikacji, poważnych wad budynku i lokalu, uniemożliwiających dalsze w nich zamieszkiwanie. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że brak jest podstaw dla uwzględnienia zarzutów naruszenia art. 361 i art. 363 k.c., statuujących zasady i granice odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanej za szkodę powodów. Dokonana przez Sąd pierwszej instancji materialnoprawna ocena żądania powodów K. i T. K. jest prawidłowa i nie narusza wskazanych przepisów jak również przepisu art. 435 §1 k.c. Wyrok Sądu Apelacyjnego – w zakresie oddalającym apelację powodów – II CSKP 2354/22 5 został zaskarżony przez nich skargą kasacyjną, w której zarzucono: 1. naruszenie art. 154 ust. 1 w zw. z art. 150 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1899 z późn. zm.) przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że Sąd nie jest władny przyjąć innej metody wyceny nieruchomości niż ustalił rzeczoznawca majątkowy w operacie szacunkowym, 2. naruszenie art. 361 § 1 i 2 oraz art. 363 § 1 i 2 k.c. przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że szkoda w wysokości ustalonej przez rzeczoznawcę majątkowego w operacie szacunkowym w oparciu o podejście kosztowe odpowiada szkodzie poniesionej przez powodów. We wnioskach skarżący kasacyjnie domagali się uchylenia zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazania sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach i zasądzenie od strony pozwanej na rzecz powodów kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego udzielonego powodom przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu, względnie o przyznanie pełnomocnikowi od Skarbu Państwa nieopłaconych kosztów pomocy prawnej udzielonej powodom. Reprezentujący powodów w postępowaniu kasacyjnym pełnomocnik ustanowiony z urzędu nie złożył oświadczenia o braku pokrycia kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu w całości lub w części. W odpowiedz na skargę kasacyjną, strona pozwana wniosła o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania, a w przypadku przyjęcia – o jej oddalenie i zasądzenie od powodów kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna powodów podlega oddaleniu wobec braku uzasadnionych podstaw. W świetle ustaleń faktycznych, stanowiących podstawę orzekania przez Sądy meriti, którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 3983 § 3 k.p.c.), za chybiony należy uznać zarzut naruszenia art. 154 ust. 1 w zw. z art. 150 ust. 2 i 3 u.g.n. Nie ulega wątpliwości, że kluczowym dowodem pozwalającym Sądom meriti II CSKP 2354/22 6 ustalić wartość odrębnej własności lokalu powodów i w konsekwencji wartość należnego im odszkodowania za szkodę górniczą, spowodowaną działalnością pozwanej spółki, był dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego. Przyjmuje się, że dowód z opinii biegłego sądowego ma charakter szczególny, gdyż zasadniczo nie służy ustalaniu okoliczności faktycznych, lecz ich ocenie przez pryzmat wiadomości specjalnych. W postępowaniu cywilnym często występują jednak sytuacje, w których samo dokonanie ustaleń faktycznych wymaga wiadomości specjalnych. Tak jest w przypadku konieczności ustalenia wartości nieruchomości. Generalnie decyzja o tym, czy do rozstrzygnięcia danej sprawy niezbędne są wiadomości specjalne należy do sądu. Brak przy tym normatywnych wskazań co do tego, kiedy udział biegłego należy w sprawie uznać za konieczny. Jednakże – w sytuacji, w której zdaniem sądu rozstrzygnięcie sporu wymaga takich wiadomości − zgodnie z art. 278 k.p.c. − ma on obowiązek zasięgnąć takiej opinii i dokonując ustaleń faktycznych w tym zakresie nie może korzystać z innych środków dowodowych. Z art. 1 ust. 1 pkt 7 u.g.n. wynika, że ma ona zastosowanie także w postępowaniach sądowych, w których istnieje potrzeba określenia wartości nieruchomości. W konsekwencji opracowanie wyceny nieruchomości w zakresie określenia wartości rynkowej (art. 150 ust. 1 pkt 1 u.g.n.) lub określenia wartości odtworzeniowej (art. 150 ust. 1 pkt 2 u.g.n.) leży wyłącznie w kompetencjach rzeczoznawców majątkowych, o których mowa w przepisach rozdziału 1 działu V ustawy o gospodarce nieruchomościami (art. 150 ust. 5 u.g.n.). Jak słusznie zauważył Sąd Apelacyjny art. 154 ust. 1 u.g.n. pozostawia rzeczoznawcy majątkowemu wybór właściwego podejścia oraz metody i techniki szacowania nieruchomości. Wybór ten powinien uwzględniać w szczególności cel wyceny, rodzaj i położenie nieruchomości, przeznaczenie w planie miejscowym, stan nieruchomości oraz dostępne dane o cenach, dochodach i cechach nieruchomości podobnych. Należy zatem przyjąć, że wybór właściwego podejścia oraz metody i techniki szacowania nieruchomości – mieści się w obszarze wiadomości specjalnych, którymi dysponuje rzeczoznawca majątkowy (biegły). Z przytoczonego przepisu wynika, że wyjątkowo − jedynie w przypadku pominięcia przez rzeczoznawcę majątkowego któregoś z kryteriów warunkujących wybór określonego II CSKP 2354/22 7 podejścia, metody i techniki – sporządzony przez niego operat szacunkowy może być skutecznie zakwestionowany. Z ustaleń Sądów meriti wynika, że wartość spornej nieruchomości została wyliczona na podstawie opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego przy zastosowaniu metody odtworzeniowej. Z ustaleń tych wynika również, że budynek, w którym usytuowany jest lokal stanowiący własność powodów jest w bardzo złym stanie technicznym. Metoda odtworzeniowa, jak stanowi 150 ust. 3 u.g.n., jest miarodajna w przypadku szacowania nieruchomości, które ze względu na rodzaj, obecne użytkowanie lub przeznaczenie nie są lub nie mogą być przedmiotem obrotu rynkowego, a także jeżeli wymagają tego przepisy szczególne. Przyjęcie jej przez biegłego w ustalonym w sprawie stanie faktycznym było zatem uzasadnione. O tym, czy wydana w sprawie opinia jest kompletna i wystarczająca do oceny przedstawionych przez strony faktów z perspektywy wiedzy specjalistycznej posiadanej przez biegłego lub − jak wcześniej wskazano w pewnych sytuacjach ustalenia tych faktów − decyduje sąd rozpoznający sprawę, a usunięciu wątpliwości nasuwających się w związku z treścią opinii służą środki przewidziane w art. 286 k.p.c. W toku postępowania przed Sądami powszechnymi powodowie nie podważyli skutecznie ustaleń faktycznych w zakresie stanu budynku, wartości ich lokalu, braku na rynku lokalnym nieruchomości podobnych. Również w skardze kasacyjnej nie podnieśli zarzutów dotyczących przebiegu postępowania dowodowego, co w sytuacji, kiedy kwestionują przyjętą przez biegłego metodę szacowania nieruchomości – uzasadnia oddalenie skargi kasacyjnej a priori. Z art. 145 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. Prawo geologiczne i górnicze (dalej p.g.g.) wynika, że do odpowiedzialności za szkody wyrządzone ruchem zakładu górniczego, prowadzonego zgodnie z ustawą, należy stosować przepisy kodeksu cywilnego, przez co rozumie się odesłanie do art. 435 k.c., normującego odpowiedzialność prowadzącego przedsiębiorstwo lub zakład wprawiane w ruch za pomocą sił przyrody, jak również do art. 361 i 363 k.c. regulujących kwestię naprawienia szkody. Stosownie do art. 363 § 1 k.c. naprawienie szkody powinno nastąpić, według wyboru poszkodowanego, bądź przez przywrócenie stanu poprzedniego, bądź przez II CSKP 2354/22 8 zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej. Jednakże gdyby przywrócenie stanu poprzedniego było niemożliwe albo gdyby pociągało za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty, roszczenie poszkodowanego ogranicza się do świadczenia w pieniądzu. Określając wartość szkody, nie można jednak pomijać podstawowej zasady z art. 361 § 2 k.c., że odszkodowanie nie może przewyższać wartości poniesionej szkody. Powszechnie przyjmuje się, że szkoda stanowi uszczerbek, jakiego w swych dobrach lub interesach prawnie chronionych doznała określona osoba. Zgodnie z art. 361 § 2 k.c. szkoda majątkowa może występować w dwojakiej postaci. Może obejmować straty, które poszkodowany poniósł (damnum emergens), albo utratę korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono (lucrum cessans). W postępowaniu przed Sądami powszechnymi w rozpatrywanej sprawie ustalono, że szkoda powodów wynikająca z uszkodzenia budynku, w którym usytuowany jest ich lokal mieszkalny, pozostająca w związku z działalnością eksploatacyjną pozwanej spółki wyniosła 84 875,93 zł i taką kwotę zasądzono na ich rzecz tytułem należnego odszkodowania. Zarzucając Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 361 § 1 i 2 i art. 363 § 1 i 2 k.c. skarżący pomijają, że zakres szkody i wysokość należnego w związku z tym odszkodowania, należą do sfery ustaleń faktycznych, niepodlegających kontroli kasacyjnej Sądu Najwyższego ze względu na art. 39813 § 2 k.p.c. (tak wyrok SN z 11 października 2019 r., V CSK 307/18). W tym stanie rzeczy zarzut ten należało ocenić jako całkowicie chybiony. Mając na uwadze przedstawione powyżej argumenty Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że wyrok Sądu Apelacyjnego jest zgodny z prawem, a skarga kasacyjna powodów − jako pozbawiona uzasadnionych podstaw − podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego znajduje swoje oparcie w art. 98 § 1 i 3 w związku z art. 99 k.p.c. oraz § 2 pkt 6, § 10 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. W wyroku oddalono wniosek adwokata R.R. o przyznanie mu od Skarbu Państwa kosztów pomocy prawnej z urzędu, udzielonej powodom w postępowaniu II CSKP 2354/22 9 kasacyjnym wobec niezło9żenia przez niego oświadczenia o nieopłaceniu tych kosztów w całości lub w części (§ 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, Dz.U. z 2024 r., poz. 763). Krzysztof Grzesiowski Jacek Grela Agnieszka Jurkowska-Chocyk (R.N.) [a.ł]