II CSKP 522/22

Sygn. akt II CSKP 522/22 POSTANOWIENIE Dnia 14 września 2022 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Władysław Pawlak SSN Agnieszka Piotrowska w sprawie z wniosku W. K. przy uczestnictwie H. S., M. K., Miasta Inowrocław, G.T., B.T., H. T. i E. P. o stwierdzenie zasiedzenia , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 14 września 2022 r., skarg kasacyjnych uczestników postępowania: Miasta Inowrocław oraz G. T. od postanowienia Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 21 maja 2019 r., sygn. akt II Ca 926/18, uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Bydgoszczy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w Inowrocławiu postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2018 r. stwierdził, że wnioskodawca W. K. i uczestniczka M. K. nabyli przez zasiedzenie z dniem 22 września 2009 r. na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej własność nieruchomości gruntowej o powierzchni 2,2003 ha, położonej przy ulicy […] w I., oznaczonej w ewidencji gruntów numerem […], dla której Sąd Rejonowy w 2 Inowrocławiu prowadzi księgę wieczystą nr […], stanowiącej obecnie działki oznaczone w tej księdze numerami […]/1 - o powierzchni 0,1117 i […]/2 - o powierzchni 2,0886, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia i wnioski. Wnioskodawca wszedł w posiadanie gruntu rolnego, którego dotyczy wniosek o stwierdzenie zasiedzenia, w dniu 21 września 1979 r. na podstawie umowy przekazania własności i posiadania gospodarstwa rolnego. Umową tą objęto bowiem nieruchomość w postaci działki oznaczoną numerem […]2 o powierzchni 2,2628 ha, stanowiącej własność W. T., dla której Sąd Rejonowy w Inowrocławiu prowadzi księgę wieczystą nr […]2. Działkę tę od 1946 r. uprawiali dziadkowie wnioskodawcy, którzy przekazali mu gospodarstwo rolne. Uległa ona podziałowi na działkę numer[…]/1, będącą - od 28 grudnia 2015 r. - własnością uczestnika Miasta Inowrocław (Kw nr […]) oraz działkę numer […]/2 , stanowiącą współwłasność uczestników H. T., G. T., B. T., E. P. i H. S. (Kw nr […]1). Od chwili zawarcia wskazanej umowy wnioskodawca uprawiał przejęte grunty samodzielnie, a od 21 listopada 1981 r. wspólnie z żoną. Wnioskodawca nie przedstawił umowy dzierżawy, na podstawie której jego poprzednicy prawni uprawiali działkę nr […]2. Również uczestnicy nie przedstawili dowodów wskazujących na to, że objął on tę działkę w posiadanie zależne. Zgodnie z art. 339 k.c., domniemywa się, że ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem samoistnym. Skoro wnioskodawca włada przedmiotową działką jako posiadacz samoistny od 21 września 1979 r., to - uwzględniając trzydziestoletni terminu zasiedzenia przewidziany w art. 172 k.c. dla posiadacza będącego w złej wierze - nabył wraz z żoną jej własność przez zasiedzenie z dniem 22 września 2009 r. W tym czasie część tej działki, stanowiąca obecnie działkę nr […]/1, nie przeszła jeszcze na własność Miasta Inowrocław jako grunt przeznaczony pod budowę dróg publicznych lub linii kolejowych; nastąpiło to dopiero z dniem 28 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy postanowieniem zaskarżonym skargami kasacyjnymi oddalił apelacje uczestników Miasta Inowrocław oraz u G. T., 3 korygując postanowienie Sądu Rejonowego przez stwierdzenie, że zasiedzenie nastąpiło z dniem 1 stycznia 2011 r. Sąd Okręgowy zasadniczo zaaprobował ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy. Ustalił jednak - odmiennie niż Sąd pierwszej instancji - że wnioskodawca wszedł w posiadanie gruntu o powierzchni 2,2628 ha na podstawie umowy z dnia 21 września 1979 r., nr […], sporządzonej w Urzędzie Miasta Inowrocław przed Wiceprezydentem tego Miasta jako posiadacz zależny. Wynika to jednoznacznie z treści tej umowy, mającej moc dokumentu urzędowego w rozumieniu art. 244 § 1 k.c., którego nieprawdziwości uczestnicy nie wykazali. W. T. zmarł w 1962 r., stąd uzasadniony jest wniosek, że umowę dzierżawy z dziadkami wnioskodawcy zawarł wcześniej. Zgodnie z art. 695 k.c. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1965 r., umowa dzierżawy może być zawarta na czas dziesięciu lat a po ich upływie – na dalsze trzy lata z możliwością przedłużenia na kolejne trzy lata; Pod rządami Kodeksu zobowiązań umowa dzierżawy mogła zostać zawarta nawet na okres trzydziestu lat. Stosownie do art. L przepisów wprowadzających Kodeks cywilny, do zobowiązań powstałych wcześniej i istniejących w chwili wejścia w życie tej regulacji stosuje się przepisy nowe (Kodeksu cywilnego), z dniem wejścia ich w życie. Jeżeli zatem W. T. zawarł umowę dzierżawy z dziadkami wnioskodawcy nawet na trzydzieści lat, to z dniem 1 stycznia 1965 r. przekształciła się ona w dzierżawę dziesięcioletnią, która – po jej dwukrotnym przedłużeniu na trzyletnie okresy – mogła trwać nie dłużej niż szesnaście lat (do 1 stycznia 1981 r.). Po upływie tego okresu wnioskodawca i jego żona nie byli już dzierżawcami przedmiotowego gruntu. lecz posiadaczami samoistnymi, gdyż tak się czuli i byli postrzegani przez sąsiadów i przemawia za tym domniemanie przewidziane w art. 339 k.c. Bieg terminu zasiedzenia zaczął więc biec od dnia stycznia 1981 r. i upłynął z dniem 1 stycznia 2011 r. Bieg tego terminu nie został przerwany wskutek ujawnienia w 2001 r. w księdze wieczystej aktualnych właścicieli nieruchomości - następców prawnych W. T., gdyż wniosek złożony w tym przedmiocie przez G. T. nie zmierzał do odzyskania tej nieruchomości. 4 Sąd Okręgowy uznał za bezzasadne apelacje uczestników zmierzające do wykazania braku przesłanek do uwzględnienia wniosku o zasiedzenie. Dokonując korekty zaskarżonego postanowienia, wskazał, że nie jest związany zarzutami naruszenia prawa materialnego, a prawidłowe ich zastosowanie uzasadnia stwierdzenie, że zasadzenie nastąpiło w innej dacie. Uczestnik Miasto Inowrocław w skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonej w art. 3983 §1 pkt 1 i 2 k.p.c., wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie tego orzeczenia i oddalenie wniosku o zasiedzenie. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucił niewłaściwe zastosowanie art. 172 § 2 w związku z art. 336 k.c. oraz art. 339 k.c. Druga zaś podstawę wypełniła zarzutami naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.c. Uczestnik G. T. w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego, zarzucił niewłaściwe zastosowanie: art. 695 k.c. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1965 r. oraz art. 695 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym od 4 listopada 1971 r. do 30 września 1990 r.: art. 660 w związku z art. 694 k.c.; art. 6 k.c.; art. 674 w związku z art. 694 k.c. i art. 339 w związku z art. 6 i art. 172 § 1 k.c. oraz błędną wykładnię art. 695 k.c. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1965 r. oraz art. 695 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym od 4 listopada 1971 r. do 30 września 1990 r. Powołując się zaś na podstawę napuszenia przepisów postepowania, zarzucił obrazę art. 328 § 2 w związku z art. 233§ 1 i art. 391 § 1 k.p.c. Wnioskodawca w odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnika Miasta Inowrocław wniósł o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: U podstaw zaskarżonego postanowienia legło stwierdzenie, że wnioskodawca objął we władanie działkę będącą przedmiotem postepowania jako posiadacz zależny, a jego posiadanie w tym charakterze przekształciło się wraz z wygaśnięciem umowy dzierżawy w posiadanie samoistne, otwierające drogę do nabycia prawa własności nieruchomości przez zasiedzenie. Taki bieg zdarzeń 5 istotnie może wykreować układ stosunków prowadzący do zasiedzenia, jednak nie można odmówić słuszności zarzutom skarżących, podważającym ocenę, że miało to miejsce w konkretnym stanie faktycznym. Posiadacz rzeczy może zmienić swoje posiadanie zależne w posiadanie samoistne. Przekształcenie takie – co podkreśla się w orzecznictwie - wymaga jednak uzewnętrznienia. Zmiana musi zostać zamanifestowane w sposób jednoznaczny i wskazywać na wolę władania cum animo rem sibi habendi w sposób widoczny dla właściciela i otoczenia.; samą intencję zmiany i świadomość posiadania samoistnego uznaje się za niewystarczające (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z 13 marca 1998 r., I CKN 538/97; z 5 marca 1999 r., III CKN 214/98; z 29 września 2004 r., II CK 550/03; z 20 czerwca 2012 r., I CSK 561/11 – nie publ.). Sąd Okręgowy powiązał zmianę charakteru posiadania wnioskodawcy i jego żony niejako automatycznie z wygaśnięciem umowy dzierżawy w następstwie upływu terminu jej obowiązywania. Wskazał, że od tej chwili czuli się oni posiadaczami samoistnymi i tak byli postrzegani przez sąsiadów. Podkreślił przy tym, że nikt z uczestników nie wzruszył domniemania wynikającego z art. 339 k.c. Trafnie zarzucili skarżący, że ocena ta budzi istotne zastrzeżenia. Sąd Okręgowy nie wskazał żadnego konkretnego przejawu zamanifestowania woli zmiany charakteru posiadania wnioskodawcy i jego żony. Z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia wynika, że posiadanie to było wykonywane w taki sam sposób zarówno w czasie trwania stosunku dzierżawy, jak i po jego wygaśnięciu. Wobec braku uzewnętrznienia zmiany charakteru posiadania nie jest jasne, dlaczego Sąd Okręgowy uznał, że sąsiedzi małżonków W. i M. K. zaczęli postrzegać ich jako posiadaczy samoistnych. Nie sposób przy tym uznać, że na rzecz samoistnego charakteru posiadania wnioskodawcy przemawiać może domniemanie przewidziane w art. 339 k.c., skoro objął on nieruchomość będąca przedmiotem sporu w posiadanie zależne i nie uzewnętrznił woli zmiany charakteru tego posiadania. Trafnie podnieśli skarżący, że ciężar dowodu wykazania takiej zmiany spoczywał na wnioskodawcy. 6 Sąd Apelacyjny wyszedł z odmiennych, wadliwych, założeń, co nie pozwoliło skutecznie odeprzeć podniesionych przez skarżących zarzutów naruszenia art. 339 w związku z art. 6 k.c. i art. 172 k.c. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika przy tym, na jakiej podstawie Sąd Okręgowy uznał, że umowa dzierżawy łącząca W. T. z poprzednikami prawnymi wnioskodawcy została zawarta na czas oznaczony mimo, że z tą właśnie przesłanką łączył wygaśnięcie tego stosunku prawnego, co uniemożliwia przeprowadzenia kontroli zaskarżonego postanowienia w kontekście zarzutów uczestnika G. T. naruszenia art. 695 k.c. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1965 r. oraz art. 695 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym od 4 listopada 1971 r. do 30 września 1990 r., a także art. 660 w związku z art. 694 k.c., a usprawiedliwia podniesiony przez obu skarżących zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. Z tych względów Sad najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. [as]