II CSKP 567/24

II CSKP 567/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 21 maja 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Marcin Trzebiatowski (przewodniczący) SSN Maciej Kowalski SSN Kamil Zaradkiewicz (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 21 maja 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej H.L. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 11 stycznia 2023 r., V ACa 399/22, w sprawie z powództwa H.L. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W. o ustalenie i zapłatę, uchyla zaskarżony wyrok w pkt. 1. w zakresie, w jakim Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił w części w punkcie 2. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 20 stycznia 2022 r., II C 1458/20, w ten sposób, że oddalił powództwo o zasądzenie ustawowych odsetek za opóźnienie od kwoty 64 664,19 CHF (sześćdziesiąt cztery tysiące sześćset sześćdziesiąt cztery franki szwajcarskie i dziewiętnaście centymów) od 31 lipca 2020 r. do dnia zapłaty i od kwoty 12 953,18 CHF (dwanaście tysięcy dziewięćset pięćdziesiąt trzy franki szwajcarskie i osiemnaście centymów) od 3 września 2021 r. do dnia zapłaty i wskazał, iż pozwanemu przysługuje prawo II CSKP 567/24 2 zatrzymania zasądzonego świadczenia dopóki H.L. nie zaofiaruje zwrotu kwoty 494 999,98 zł (czterysta dziewięćdziesiąt cztery tysiące dziewięćset dziewięćdziesiąt dziewięć złotych dziewięćdziesiąt osiem groszy), którą otrzymała w wykonaniu umowy o […] z 2 sierpnia 2005 r. albo nie zabezpieczy roszczenia o jej zwrot oraz w punkcie 3., i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Maciej Kowalski Marcin Trzebiatowski Kamil Zaradkiewicz [M.O.] UZASADNIENIE Wyrokiem z 20 stycznia 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie, w sprawie z powództwa H.L. przeciwko Bankowi S.A. w W. o ustalenie i zapłatę, ustalił, że umowa o […] z 2 sierpnia 2005 r. zawarta przez H.L. z Bankiem S.A. w W. jest nieważna (pkt I); zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 77 617,37 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od kwoty 64 664,19 CHF od dnia 31 lipca 2020 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty 12 953,18 CHF od dnia 3 września 2021 r. do dnia zapłaty (pkt II); oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt III); rozstrzygnął o kosztach postępowania (pkt IV). Sąd pierwszej instancji ustalił, że w dniu 2 sierpnia 2005 r. powódka zawarła z pozwaną umowę kredytu indeksowanego do CHF. Zgodnie z umową kwota kredytu wynosiła 495 000 zł, a saldo kredytu miało być wyrażone w CHF po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według tabeli kursów walut obcych obowiązującej w pozwanym banku w dniu uruchomienia kredytu lub jego transzy. Powódka zobowiązała się spłacić kwotę kredytu w ratach wyrażonych w PLN po dokonaniu przeliczenia z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego II CSKP 567/24 3 w dniu płatności danej raty zgodnie z tabelą kursów walut obcych obowiązującą u pozwanej. Dnia 28 czerwca 2012 r. strony zawarły aneks do umowy, na podstawie którego powódka rozpoczęła spłatę kredytu w walucie CHF. Pismem z 17 lutego 2020 r. powódka skierowała do pozwanej wezwanie do zapłaty kwoty 90 673,34 zł jako nienależnie pobranej przez bank na podstawie spornej umowy kredytu, która to kwota stanowiła różnicę pomiędzy sumą spłat z tytułu rat kapitałowo-odsetkowych dokonanych przez powódkę w okresie od września 2005 r. do czerwca 2019 r. a kwotą, jaka z tego tytułu byłaby faktycznie należna bankowi z uwzględnieniem niewiążącego charakteru klauzuli indeksacyjnej zawartej w umowie. W okresie od 5 września 2005 r. do 5 lipca 2012 r. powódka uiściła na rzecz pozwanej 114 622,10 zł tytułem spłaty rat kapitałowych oraz 77 625,11 zł tytułem spłaty rat odsetkowych natomiast w okresie od 6 sierpnia 2012 r. do 6 listopada 2019 r. 56 882,35 CHF tytułem spłaty rat kapitałowych oraz 7781,84 CHF tytułem spłaty rat odsetkowych. Odnosząc się do dochodzonych roszczeń, Sąd pierwszej instancji wskazał, że powódce przysługuje interes prawny w dochodzeniu żądania ustalenia nieważności umowy. Sąd podkreślił, że zawarta pomiędzy stronami umowa kredytu wygenerowała długoterminowy stosunek prawny, który nie został dotychczas wykonany, a więc nawet uwzględnienie roszczeń o zapłatę nie uregulowałoby w sposób definitywny wzajemnych relacji stron opartych na spornym stosunku prawnym. Uzasadniając nieważność spornej umowy kredytu Sąd wskazał, że strony nie umówiły się co do głównych świadczeń. Zarówno indeksacja, jak i odesłanie do tabel kursowych banku określają główny przedmiot umowy, przy czym postanowienia umowy nie zostały w tym zakresie sformułowane jednoznacznie (brak wskazania zasad ustalania kursów, brak rzetelnej informacji o ryzyku walutowym przy jednoczesnym wykreowaniu poprzez indeksację takiego ryzyka). Sąd wyjaśnił również, że nie jest dopuszczalne, aby postanowienia umowne dawały jednej ze stron uprawnienie do kształtowania według swojej woli zakresu obowiązków drugiej strony, ponieważ byłoby to oczywiście sprzeczne z naturą II CSKP 567/24 4 umowy. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie postanowienia umowy przyznawały pozwanemu bankowi dowolność w kształtowaniu wysokości zobowiązania powódki wobec banku z tytułu zaciągniętego kredytu i wyłącznie od jego woli zależała wysokość tych świadczeń. Sąd wskazał również na sprzeczność spornej umowy z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe w brzmieniu z dnia zawarcia umowy (tekst jedn.: Dz.U. z 2026 r., poz. 38), który jest przepisem bezwzględnie obowiązującym. Wobec ustalenia, iż sporna umowa kredytu jest nieważna w całości, strony powinny zwrócić sobie kwoty świadczone na podstawie tej umowy. Wobec powyższego żądanie powódki zasądzenia od strony pozwanej kwoty odpowiadającej sumie rat spłaconych przez powódkę na podstawie kwestionowanej umowy w okresie od 5 sierpnia 2012 r. do 5 maja 2021 r. (taki okres został wskazany przez powódkę) zostało uwzględnione. We wskazanym wyżej okresie pozwana pobrała z rachunku powódki tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych 77 617,37 CHF. O odsetkach ustawowych za opóźnienie Sąd orzekł na podstawie art. 481 § 1 k.c. oraz art. 455 k.c. W odniesieniu do 64 664,19 CHF Sąd zasądził odsetki od 31 lipca 2020 r. do dnia zapłaty, bowiem 30 lipca 2020 r. pozwana odebrała pozew w niniejszej sprawie. Natomiast odsetki w odniesieniu do 12 953,18 CHF Sąd zasądził od 3 września 2021 r. do dnia zapłaty, ponieważ pismo modyfikujące powództwo doręczono pozwanej w dniu 2 września 2021 r., zatem w dniu następnym po dniu doręczenia pozwana pozostawała w opóźnieniu w spełnieniu świadczenia. Co do pozostałych odsetek zgłoszonych przez stronę powodową powództwo, w ocenie Sądu a quo, podlegało oddaleniu. Apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji wniosła pozwana, zaskarżając go co do punktów I, II i IV oraz formułując w apelacji zarzuty naruszenia m.in. art. 455 k.c. w zw. z art. 481 k.c. Pozwana w toku postępowania apelacyjnego podniosła również zarzut zatrzymania zasądzonego świadczenia do czasu zaoferowania przez powódkę zwrotu świadczenia wzajemnego w kwocie 494 999,98 zł, powołując się na doręczenie powódce oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania. II CSKP 567/24 5 Wyrokiem z 11 stycznia 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w części w punkcie drugim w ten sposób, że oddalił powództwo o zasądzenie ustawowych odsetek za opóźnienie od kwoty 64 664,19 CHF od 31 lipca 2020 r. do dnia zapłaty i od kwoty 12 953,18 CHF od 3 września 2021 r. do dnia zapłaty i wskazał, iż pozwanej przysługuje prawo zatrzymania zasądzonego świadczenia dopóki H.L. nie zaofiaruje zwrotu kwoty 494 999,98 zł, którą otrzymała w wykonaniu umowy o […] z 2 sierpnia 2005 r. albo nie zabezpieczy roszczenia o jej zwrot (pkt 1); oddalił apelację w pozostałej części (pkt 2); zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 8100 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. W ocenie Sądu odwoławczego apelacja była uzasadniona jedynie w zakresie, w którym zmierzała do uwzględnienia podniesionego przez pozwaną zarzutu zatrzymania, a w pozostałej części okazała się bezzasadna i jako taka podlegała oddaleniu. Sąd odwoławczy przywołał uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, w którym wskazano, że kredytodawca może skorzystać z prawa zatrzymania w celu uniknięcia zagrożeń związanych z niewypłacalnością kredytobiorcy (konsumenta), zaś obowiązek zwrotu kapitału jest czymś więcej niż zobowiązanie do świadczenia wzajemnego, ma charakter bardziej podstawowy niż obowiązek zapłaty oprocentowania. Stanowisko to zostało powtórzone w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, dlatego Sąd ad quem wobec podniesienia przez pozwaną zarzutu zatrzymania i złożenia kopii oświadczenia banku o skorzystaniu z prawa zatrzymania w oparciu o art. 496 k.c. zastrzegł, iż spełnienie świadczenia przez pozwaną jest uzależnione od jednoczesnej zapłaty przez powódkę na rzecz pozwanej kwoty otrzymanej tytułem świadczenia wzajemnego. Bank może powstrzymać się ze spełnieniem świadczenia do czasu zaofiarowania przez powódkę kwoty 494 999,98 zł albo zabezpieczenia roszczenia o jej zwrot. Ponieważ skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia, Sąd odwoławczy uznał, że brak było podstawy prawnej do zasądzenia od pozwanej na rzecz powódki ustawowych odsetek za opóźnienie od zasądzonych II CSKP 567/24 6 kwot. W tej części wyrok Sądu pierwszej instancji uległ zmianie poprzez oddalenie powództwa w tym zakresie. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji wniosła powódka, zaskarżając wyrok Sądu Apelacyjnego w części, tj. co do punktu 1. w zakresie, w jakim Sąd oddalił powództwo o zasądzenie ustawowych odsetek za opóźnienie od kwoty 64 664,19 CHF za okres od 31 lipca 2020 r. do dnia zapłaty i od kwoty 12 953,18 CHF za okres od 3 września 2021 r. do dnia zapłaty oraz zastrzegł że, pozwanej przysługuje prawo zatrzymania zasądzonego świadczenia, dopóki H.L. nie zaofiaruje zwrotu kwoty 494 999,98 zł, którą otrzymała w wykonaniu umowy o […] z 2 sierpnia 2005 r. albo nie zabezpieczy roszczenia o jej zwrot. W swojej skardze powódka sformułowała zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.: art. 496 w zw. z art. 497 k.c.; art. 89 w zw. z art. 496 w zw. z art. 497 k.c.; art. 481 § 1 w zw. z art. 455 oraz w zw. z art. 496 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE z 1993 r., L 95, s. 29; dalej jako „dyrektywa 93/13"). W oparciu o sformułowane w skardze zarzuty powódka wniosła o zmianę punktu 1. zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie apelacji pozwanej w całości; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w części, tj. w punkcie 1. i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pozwana złożyła odpowiedź na skargę kasacyjną powódki, w której wniosła o oddalenie skargi oraz o zasądzenie od powódki na swoją rzecz kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna okazała się zasadna, choć nie wszystkie sformułowane w niej zarzuty były trafne. Jako niezasadny należało ocenić zarzut naruszenia art. 89 w zw. z art. 496 w zw. z art. 497 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zgłoszony przez pozwaną warunkowy zarzut zatrzymania jest skuteczny, podczas gdy zastrzeżenie warunku skutkuje nieważnością oświadczenia woli. II CSKP 567/24 7 Oświadczenie strony umowy o skorzystaniu z prawa zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. może być złożone w sytuacji sporu sądowego co do tego, czy umowa została skutecznie rozwiązana lub jest nieważna, a tym samym w sytuacji, w której zachodzi niejasność i niepewność, czy przeciwnikowi istotnie przysługuje roszczenie o zwrot spełnionego na jej podstawie świadczenia jako nienależnego. Niepewności tej nie można jednak utożsamiać ze zdarzeniem przyszłym i niepewnym (art. 89 k.c.), ponieważ chodzi tu nie o zdarzenie przyszłe, lecz stan już obiektywnie istniejący, jakkolwiek niejasny i niepewny dla stron (zob. też np. wyrok SN z 19 grudnia 2025 r., II CSKP 671/23). Podniesienie zarzutu zatrzymania na wypadek, gdyby sąd nie uwzględnił dalej idących zarzutów pozwanego, w szczególności zarzutów zmierzających do wykazania, że umowa jest ważna, nie koliduje z zakazem warunkowych czynności procesowych. Zakaz ten nie stoi bowiem na przeszkodzie równoczesnemu korzystaniu przez pozwanego z kilku sposobów obrony, które pozostają ze sobą w wewnątrzprocesowej, logicznej, zależności. Pozwany podnosi wówczas określone zarzuty w sposób ewentualny, na wypadek, gdyby zarzuty podnoszone przez niego w pierwszej kolejności okazały się bezzasadne (zob. wyroki SN: z 9 sierpnia 2018 r., II CSK 551/18; z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1183/22). Za zasadny należało natomiast uznać zarzut naruszenia art. 496 w zw. z art. 497 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uwzględnieniem zgłoszonego przez pozwaną zarzutu prawa zatrzymania, a tym samym zastrzeżenie, że spełnienie świadczenia przez pozwaną powinno nastąpić za jednoczesnym zaoferowaniem przez powódkę pozwanej kwoty 494 999,98 zł tytułem spłaty kapitału albo zabezpieczeniem roszczenia pozwanej o zapłatę tej kwoty, w sytuacji, gdy było to niedopuszczalne. Zgodnie z uchwałą SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, Nr 11, poz. 98), w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. (zob. też np. wyroki SN z 18 lutego 2026 r., II CSKP 106/25, II CSKP 603/24). II CSKP 567/24 8 Z kolei w uchwale z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23 (OSNC 2025, Nr 3, poz. 25), Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Również Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uznał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy, niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy (zob. postanowienie z 8 maja 2024 r., C- 424/22, Santander Bank Polska, ECLI:EU:C:2024:398). Z tych względów zaskarżone przepisy wymagają wykładni w zgodzie z prawem Unii (zob. też wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, TL, WE/Syndyk masy upadłości Getin Noble Bank S.A., dawniej Getin Noble Bank S.A., ECLI:EU:C:2023:992). W konsekwencji przyjąć należy, że aktualnie zarówno w judykaturze Sądu Najwyższego, jak i orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej dominuje stanowisko, że w okolicznościach, jak w badanej sprawie, nie ma podstaw do podniesienia zarzutu zatrzymania (zob. wyroki SN: z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 1147/23, OSNC 2025, Nr 12, poz. 112; z 16 września 2025 r., II CSKP 1059/23; z 5 listopada 2025 r., II CSKP 566/23, II CSKP 1118/23; z 5 grudnia 2025 r., II CSKP 947/24; z 10 grudnia 2025 r., II CSKP 286/24, II CSKP 809/24). Następstwem uwzględnienia zarzutu zatrzymania było oddalenie przez Sąd drugiej instancji roszczenia w zakresie odsetek. W konsekwencji trafny również okazał się zarzut naruszenia art. 481 § 1 w zw. z art. 455 oraz w zw. z art. 496 k.c. II CSKP 567/24 9 w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i oddalenie powództwa w zakresie roszczenia odsetkowego za opóźnienie od kwoty 64 664,19 CHF za okres od 31 lipca 2020 r. do dnia zapłaty i od kwoty 12 953,18 CHF za okres od 3 września 2021 r. do dnia zapłaty z uwagi na uwzględnienie prawa zatrzymania, mimo że od chwili wezwania pozwanej do zapłaty przez powodów pozwana pozostaje w opóźnieniu, a zarzut zatrzymania nie jest skuteczny w niniejszej sprawie. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. Maciej Kowalski Marcin Trzebiatowski Kamil Zaradkiewicz [M.O.] [SOP]