II CSKP 625/23

II CSKP 625/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 2 lipca 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Jacek Grela (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Adam Doliwa SSN Krzysztof Grzesiowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 2 lipca 2024 r. w Warszawie skargi kasacyjnej B. C. od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z 30 grudnia 2021 r., II Ca 820/21, w sprawie z powództwa B. C. przeciwko Skarbowi Państwa - Regionalnemu Dyrektorowi Ochrony Środowiska w Poznaniu o zapłatę, 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od B. C. na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej 2700 (dwa tysiące siedemset) złotych kosztów postępowania kasacyjnego. Adam Doliwa Jacek Grela Krzysztof Grzesiowski II CSKP 625/23 2 B. C. wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa - Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Poznaniu 60 000 zł wraz z ustawowymi odsetkami od 4 października 2017 r. do dnia zapłaty. Wyrokiem z 9 marca 2021 r. Sąd Rejonowy Poznań-Grunwald i Jeżyce w Poznaniu zasądził od pozwanego na rzecz powoda 1 461 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 4 października 2017 r. do dnia zapłaty oraz oddalił powództwo w pozostałej części. Wyrokiem z 30 grudnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu zmienił ww. wyrok w ten sposób, że zasądził dodatkowo od pozwanego na rzecz powoda 5 720 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 4 października 2017 r. do dnia zapłaty, a w pozostałej części oddalił powództwo oraz oddalił apelację w pozostałym zakresie. Sąd drugiej instancji ustalił, że powód jest właścicielem nieruchomości położonej w S. gm. J. obejmującą działki o nr […]/2 i […]/3. Pod koniec 2014 r. dostrzegł on wystąpienie w uprawie szkód w związku z bytowaniem bobrów w postaci powalonych drzew, uszkodzeń przepustów. Pismem z 18 grudnia 2014 r. złożył wniosek o odszkodowanie do Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Poznaniu. Wszczęto postępowanie prowadzone pod sygnaturą […] . 20 stycznia 2015 r. doszło do oględzin, w wyniku których stwierdzono rozmiar szkód. Powołany przez pozwanego rzeczoznawca oszacował szkodę na 3 555 zł, w tym koszt usunięcia uszkodzeń gruntu przyjęto na poziomie 1 388,82 zł. Kwota ta została wypłacona. Powód kwestionował wycenę, prowadził korespondencję zmierzającą do zmiany stanowiska pozwanego co do wartości szkody, ale nie przyniosło to żadnego rezultatu. W drugiej połowie 2015 r. właściciel dostrzegł wystąpienie w uprawie nowych szkód w związku z bytowaniem bobrów w postaci powalonych drzew. Pismem z 8 listopada 2015 r. złożył wniosek o odszkodowanie. Wszczęto postępowanie, a w toku oględzin z 22 stycznia 2016 r. stwierdzono rozmiar szkód. Powołany przez pozwanego rzeczoznawca oszacował szkodę na 3 280 zł. Kwota ta została wypłacona. B. C. również i tę wycenę. II CSKP 625/23 3 Sąd Okręgowy zauważył, że rozmiar szkód poniesionych przez powoda był w niniejszej sprawie bezsporny, problemem było natomiast ustalenie odszkodowania należnego w związku ze „szkodami bobrowymi”. Sąd Rejonowy prawidłowo ustalił wartość odszkodowania na poziomie 10 000 zł, bowiem taki byłby koszt nasadzenia młodych drzewek w miejsce uszkodzonych. Sadzenie drzew kilkuletnich byłoby nieracjonalne ekonomicznie (duże ryzyko ich nieprzyjęcia się, mała dostępność sadzonek kilkuletnich), nie sposób ustalać wartości odszkodowania w oparciu o ceny takich sadzonek. Powód oczywiście może zdecydować się na odtworzenie swojego drzewostanu przez posadzenie drzew starszych, jednakże sąd nie znalazł podstaw, aby takim ryzykiem obarczać pozwanego i obciążać go niezasadnie dodatkowymi kosztami. Sąd drugiej instancji wskazał, że odnośnie weryfikacji stawek odszkodowania do cen z daty wyrokowania, to słusznie Sąd Rejonowy nie znalazł ku temu podstaw. Wbrew zarzutom apelacji, w niniejszej sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, o których mowa w art. 363 § 2 k.c. Świadczy o tym przede wszystkim przeprowadzenie postępowania przez pozwanego bezpośrednio po ujawnieniu szkody, które zmierzało do oszacowania wysokości należnego odszkodowania i wypłacenie poszkodowanemu odpowiednich kwot. Słusznie Sąd Rejonowy zauważył, że inna sytuacja wystąpiłaby, gdyby pozwany od początku kwestionował swoją odpowiedzialność co do zasady i w ogóle nie wypłacił odszkodowania. Wtedy można byłoby rozważyć jako alternatywny wariant ustalenie wysokości należnego odszkodowania w oparciu o aktualne ceny. Ponadto w okolicznościach niniejszej sprawy opinia biegłego zmierzała do weryfikacji czy prawidłowo oszacowano wysokość odszkodowania bezpośrednio po ujawnieniu szkód i zgłoszeniu wniosków przez powoda. Przyjęcie innych dat ustalenia szkody w istocie uniemożliwiałoby tego rodzaju weryfikację. Powyższe orzeczenie zaskarżył skargą kasacyjną powód, zarzucając naruszenie: 1. przepisów postępowania skutkujące nieważnością postępowania przed Sądem drugiej instancji, tj. art. 379 pkt. 4 w zw. art. 367 § 3 i 397 § 1 k.p.c. oraz w zw. z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 47b § 1 i 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (dalej: „u.s.p.”), a ponadto II CSKP 625/23 4 w związku z art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka przez wydanie orzeczenia przez sąd drugiej instancji w składzie jednego sędziego na podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt. 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych w brzmieniu ustalonym art. 4 ustawy z 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, gdy tymczasem nie ma on zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż została ona wszczęta przed wejściem w życie ww. ustawy; 2. prawa materialnego, tj. art. 363 § 1 i § 2 k.c. i art. 126 ust. ust. 1 pkt. 5 i ust. 2 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (dalej: „u.o.p.”) w zw. z art. 361 § 1 i § 2 k.c. przez ich błędną wykładnię, która doprowadziła do ustalenia wadliwego zakresu przysługującego odszkodowania, niespełniającego funkcji kompensacyjnej przez uznanie, że dochodzona suma pieniężna jako ekwiwalent kosztów zakupu i posadzenia drzew w wieku odpowiadającym drzewom uszkodzonym i zniszczonym, jest nieracjonalna i niecelowa z gospodarczego punktu widzenia; 3. prawa materialnego, tj. art. 363 § 2 k.c. w zw. z art. i art. 126 ust. ust. 1 pkt. 5 i ust. 2 u.o.p. przez ich błędną wykładnię i uznanie, że w sprawie miały miejsce okoliczności szczególne uprawniające do przyjęcia za podstawę obliczenia odszkodowania cen istniejących w innej dacie niż data ustalenia odszkodowania (data orzekania). We wnioskach skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku w części, tj. pkt I ppkt 1 w zakresie, w którym oddalano powództwo; pkt I ppkt 2 w zakresie kosztów procesu; pkt II; pkt III w zakresie kosztów postępowania apelacyjnego, i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna okazała się nieuzasadniona. W pierwszym rzędzie należy wskazać, że nie był trafny zarzut nieważności postępowania. Otóż zgodnie z wówczas obowiązującym art. 15zzs1 ust. 1 pkt. 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób II CSKP 625/23 5 zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, w pierwszej i drugiej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego; prezes sądu może zarządzić rozpoznanie sprawy w składzie trzech sędziów, jeżeli uzna to za wskazane ze względu na szczególną zawiłość lub precedensowy charakter sprawy. W istocie ww. uregulowanie zostało wprowadzone w art. 4 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw. Jednakże zgodnie z art. 6 tej ustawy: 1. Przepisy ustawy zmienianej w art. 4 stosuje się również do postępowań rozpoznawanych według przepisów ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy oraz zgromadzeń ogólnych sądów lub trybunałów zwołanych i niezamkniętych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy. 2. Sprawy, które przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy sąd rozpoznawał w składzie innym niż jednego sędziego, w dalszym ciągu prowadzone są przez tego sędziego, któremu sprawa została przydzielona jako referentowi, do zakończenia sprawy w danej instancji. W rezultacie w okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak podstaw do przyjęcia nieważności postępowania. Zgodnie z art. 126 ust. 1 pkt 5 u.o.p. Skarb Państwa odpowiada za szkody wyrządzone przez bobry - w gospodarstwie rolnym, leśnym lub rybackim. W myśl ust. 2 tego artykułu odpowiedzialność, o której mowa w ust. 1, nie obejmuje utraconych korzyści. Z kolei zgodnie z ust. 3 cyt. przepisu oględzin i szacowania szkód, o których mowa w ust. 1, a także ustalania wysokości odszkodowania i jego wypłaty, dokonuje regionalny dyrektor ochrony środowiska, a na obszarze parku narodowego dyrektor tego parku. Od razu należy wskazać, że słusznie uznał Sąd ad quem, że rozmiar szkody i wysokość należnego odszkodowania, zgodnie z art. 126 ust. 3 u.o.p., powinny być oceniane na chwilę dokonywania oględzin i szacowania szkód oraz ustalania wysokości odszkodowania przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska. W tym przypadku zachodzi modyfikacja reguły zawartej w art. 363 § 2 k.c. Nie można też tracić z pola widzenia ust. 10 art. 126 u.o.p., który stanowi, że w sprawach spornych II CSKP 625/23 6 dotyczących wysokości odszkodowań za szkody wyrządzone przez zwierzęta, o których mowa w ust. 1, orzekają sądy powszechne. Oznacza to, że w istocie sąd nie ustala odszkodowania, ale ocenia poprawność jego ustalenia zgodnie z art. 126 ust. 3 u.o.p. W judykaturze wyrażano już stanowisko, zgodnie z którym rekompensata oznacza nie tylko przywrócenie stanu poprzednio istniejącego, lecz również stworzenie takiego stanu, który w przybliżony sposób zaspakajałby, jak poprzednio, naruszone potrzeby poszkodowanego. Restytucja naturalna nie musi zatem oznaczać konieczności doprowadzenia rzeczy do identycznie takiego samego stanu, jaki posiadała przed wyrządzeniem szkody (zob. wyrok SN z 19 lutego 2003 r., V CKN 1690/00). Przywrócenia stanu poprzedniego nie należy rozumieć w dosłownym znaczeniu, skoro nikt nie potrafi przekreślić tego co się już stało (zob. wyrok SN z 13 listopada 1998 r., II CKN 22/98). Przywrócenie stanu poprzedniego jest spełnione, jeżeli stan rzeczy po przywróceniu będzie stanem podobnym (zbliżonym) do poprzedniego, a rzecz zaspokaja - choćby w przybliżony sposób - potrzeby poszkodowanego naruszone w wyniku doznanej szkody (zob. wyrok SN z 7 listopada 2003 r., V CK 405/02). Powyższe zasady, przyjęte w orzecznictwie, powinny być interpretowane w powiązaniu z art. 126 ust. 2 u.o.p., zgodnie z którym – o czym była już mowa – w tym wypadku odpowiedzialność Skarbu Państwa nie obejmuje utraconych korzyści. Wobec tego należałoby przyjąć, że zarówno przy restytucji naturalnej, jak i w sytuacji przyznania rekompensaty pieniężnej stan drzew według ich wieku, odpowiadający drzewom uszkodzonym i zniszczonym, miałby znaczenie, gdyby np. zgodnie z zasadami racjonalnej, legalnej wycinki powód liczyłby na sprzedaż uzyskanego drewna. Wówczas ewidentnie osiągnięty zysk, byłby wprost proporcjonalny do stanu tych drzew. Jednakże, skoro rzeczone odszkodowanie nie obejmuje lucrum cessans, to argument ten nie może być uwzględniony. W rezultacie trafnie przyjął Sąd ad quem, że z punktu widzenia celowości i racjonalności odtworzenia zniszczonego drzewostanu – kierując się opinią biegłego – zasadne jest ujęcie szkody, podlejącej rekompensacie pieniężnej w granicach damnum emergens, jako możliwości przywrócenia drzewostanu przez wykorzystanie „młodych” sadzonek. W ten sposób uzyskany stan rzeczy będzie, choć w przybliżony II CSKP 625/23 7 sposób, ale jednocześnie uzasadniony gospodarką drzewną, zaspakajał, jak poprzednio, naruszone potrzeby poszkodowanego. Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił skargę kasacyjną oraz na podstawie art. 108 § 1, art. 98 i art. 99 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c. rozstrzygnął o kosztach postępowania kasacyjnego. [SOP] [ał]