II CSKP 63/24

II CSKP 63/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 24 kwietnia 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) SSN Karol Weitz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 24 kwietnia 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej […] spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 2 czerwca 2022 r., I ACa 1071/21, w sprawie z powództwa B. P. przeciwko […] spółce akcyjnej w W. o zapłatę ewentualnie o zapłatę i ustalenie, oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej na rzecz powódki z tytułu kosztów postępowania kasacyjnego kwotę 1800,00 (tysiąc osiemset) zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia wyroku pozwanej do dnia zapłaty. Grzegorz Misiurek Paweł Grzegorczyk Karol Weitz (A.T.) II CSKP 63/24 2 UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 13 października 2021 r. zasądził od pozwanej […] S.A. w W. na rzecz powódki B. P. kwoty 17 990,66 zł oraz 8461,81 CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie […], zastrzegając, że spełnienie tych świadczeń nastąpi za jednoczesną zapłatą przez powódkę na rzecz pozwanej kwoty 330 000,00 zł lub zabezpieczeniem roszczenia pozwanego o zwrot tej kwoty (pkt 1), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 2) i orzekł o kosztach procesu (pkt 3). Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego (pkt I) i orzekał o kosztach procesu za instancję odwoławczą (pkt II). W sprawie ustalono, że […] powódka jako konsument zawarła […] umowę kredytu […], indeksowanego do CHF, […] Pismem […] powódka wezwała pozwaną do zapłaty na jej rzecz wyszczególnionych nim kwot. Analizując treść umowy kredytu zawartej przez powódkę […], Sąd Okręgowy doszedł do wniosku, że nie spełnia ona wymogów przewiedzianych w art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „Pr. bank.”), gdyż nie precyzuje dostatecznie kwoty udzielonego kredytu. Wskazał również, że postanowienia zawarte w tej umowie, upoważniające bank do określenia wysokości kredytu oraz rat jego spłaty w oparciu o własne tabele kursowe naruszają art. 3531 k.c., co – w świetle art. 58 § 1 i 3 k.c. – czyni tę umowę nieważną. Postanowienia te mają charakter abuzywny; nie zostały uzgodnione indywidualnie a powódka będąca konsumentem jedynie zaakceptowała przygotowany wzorzec. Choć klauzule indeksacyjne określały główne świadczenia stron, możliwa była ich kontrola przez pryzmat art. 3851 k.c. z uwagi ich nietransparentność. Niejasny i niepoddający się weryfikacji mechanizm ustalania kursów waluty, pozostawiający bankowi swobodę decyzyjną, był sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszał interesy powódki. Po wyeliminowaniu z umowy postanowień dotyczących indeksacji nie może być ona utrzymana. II CSKP 63/24 3 W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał żądanie restytucyjne za usprawiedliwione - w świetle art. 405 k.c. i art. 410 § 1 i 2 k.c. - w zakresie spełnionych przez powódkę i nie kwestionowanych przez pozwaną świadczeń. Uznał przy tym za skuteczny podniesiony przez pozwaną zarzut zatrzymania w części odnoszącej się do kwoty udzielonego kredytu. O odsetkach ustawowych za opóźnienie Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 481 § 1 k.c. Przyjął, że nie mogą być one naliczane za czas po upływie 14 dni od doręczenia powódce odpowiedzi na pozew, w której został podniesiony zarzut zatrzymania, gdyż skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia. Sąd Apelacyjny, oddalając apelację pozwanej, uznał za trafną ocenę wskazującą na nieważność umowy kredytu jako konsekwencję zamieszczenia w niej niedozwolonych – podlegających eliminacji - klauzul abuzywnych odnoszących się do głównych świadczeń stron, niemożliwych do zastąpienia przepisami dyspozytywnymi. Za bezzasadny uznał zarzut nieobjęcia zastrzeżonym prawem zatrzymania wynagrodzenia za korzystanie przez powódkę z kapitału kredytu. Wskazał, że - w jego ocenie – zarzut zatrzymania nie zasługiwał na uwzględnienie co do zasady, jednak skorygowaniu rozstrzygnięcia w tym zakresie sprzeciwia się zakaz orzekaniu na niekorzyść apelującej. W skardze kasacyjnej pozwana wniosła o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Powołując się na podstawę kasacyjną określoną w art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c., zarzuciła naruszenie: art. 3851 § 1 k.c.; art. 3851 § 1 i 2 k.c.; art. 65 § 1 i 2 i art. 56 k.c. w związku z art. 41ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe (Dz. U. z 1936 r. Nr 37, poz. 282 ze zm.; dalej: „Pr. weksl.”), art. 56 k.c. w związku z art. 358 § 2 k.c. i innymi szczegółowo wymienionymi przepisami; art. 69 ust. 3 Pr. bank. w związku z art. 3851 § 1 k.c.; art. 358 § 2 w związku z 3851 § 1 i 2 k.c.; art. 410 § 1 i 2 w związku art. 405 k.c. oraz art. 455 k.c. Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: II CSKP 63/24 4 Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty zmierzały w pierwszym rzędzie do podważenia oceny abuzywności klauzul regulujących przyjęty w umowie kredytu mechanizm indeksacji, odsyłających do stosowanych przez bank kursów walutowych (klauzul spreadowych). Według skarżącej, kursy spreadowe powinny być oddzielone od klauzul dotyczących samego stosowania mechanizmu indeksacji zobowiązania kredytowego kursem waluty obcej (klauzul ryzyka walutowego), które nie były abuzywne i jako określające główne świadczenia stron były jednoznaczne. Luki w umowie powstałe po wyeliminowaniu klauzul spreadowych mogą być – w ocenie skarżącej - uzupełnione przez odwołanie się do art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, art. 41 Pr. weksl., wykładni oświadczeń woli stron (art. 65 k.c.), bądź też normy dyspozytywnej zawartej w art. 358 § 2 k.c., co pozwoliłoby na przywrócenie równowagi kontraktowej stron przy jednoczesnym zachowaniu ważności umowy. Według skarżącej, prawidłowe zastosowanie art. 3851 § 2 k.c. powinno prowadzić do zastąpienia stosowanej przez nią tabeli kursowej kursem średnim NBP. Zarzuty te należało uznać za bezzasadne. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku, prowadzi do obarczenia kredytobiorcy nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron, w związku z czym jest niedopuszczalne (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, z 24 października 2018 r., II CSK 632/17 i z 13 grudnia 2018 r., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22 i z dnia 8 listopada 2022 r., nie publ.). Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13 (zob. min. wyroki z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W., R.W. przeciwko Bank BPH S.A., ECLI:EU:C:2021:341; z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P., B.P. przeciwko "A.", ECLI:EU:C:2021:934; z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B., M.B. przeciwko X S.A.,ECLI:EU:C:2023:216 i z 23 listopada 2023 r., C-321/22, ZL, KU, II CSKP 63/24 5 KM przeciwko Provident Polska S.A., ECLI:EU:C:2023:911).). Trybunał dostrzegł, że kurs wymiany zmienia się w długim okresie i w przypadku umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej na okres wieloletni kredytodawca nie może przewidzieć zmiany obciążenia finansowego, jakie może pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji przewidziany w umowie Stwierdził jednak, że okoliczność ta nie może uzasadniać niewskazania w postanowieniach umowy oraz w ramach informacji dostarczonych przez przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów stosowanych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do obliczania rat spłaty, co umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego kursu wymiany. W konsekwencji Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę. Sąd krajowy przy dokonywaniu oceny abuzywności postanowienia umownego na podstawie art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 musi brać pod uwagę wymaganie jego transparentności. Z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika jednoznacznie, że bank nie wykonał należycie tak rozumianego obowiązku informacyjnego wobec powódki co do ryzyka walutowego i kursowego. Okoliczność, że swoboda banku w kształtowaniu kursu waluty obcej (CHF) nie była ze względu na uwarunkowania rynkowe nieograniczona, nie zwalniała go z obowiązku wskazania w umowie reguł ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu w taki sposób, aby kredytobiorca miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić ten kurs. Zamieszczone w umowie kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej klauzule kursowe, ucieleśniające także klauzule ryzyka walutowego, określają główne świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24 lutego 2022 r., II CSKP 63/24 6 II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 oraz z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, nie publ. oraz wyroki TSUE: z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 39, 50, 68, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48, 52 oraz z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance, pkt 56). Stanowisko Sądu drugiej instancji uznające, że bez spornych klauzul przeliczeniowych umowa nie może nadal obowiązywać, należy uznać za prawidłowe. Wyeliminowanie tych klauzul prowadzi do upadku klauzuli ryzyka walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR ( zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22 i z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22 - nie publ.). W orzecznictwa TSUE zostało również wyjaśniane, że sądy krajowe są uprawnione do eliminowania z umowy niedozwolonych postanowień umownych, jednak bez możliwości dokonywania ich redukcji utrzymującej lub zastąpienia innymi postanowieniami (zob. wyroki: z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 6 marca 2019 r., C-70 i C-197/17 oraz z 30 maja 2013 r., C-488/11). Nie można zaaprobować zapatrywań pozwanej dotyczących możliwości wypełnienia luk w umowie powstałych w następstwie wyeliminowania z nich klauzul abuzywnych. Sąd Najwyższy wypowiadał się już wielokrotnie co do niedopuszczalności zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez sięganie do art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, art. 41 Pr. weksl. wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) albo art. 358 § 2 k.c. (zob. mi. in. wyroki: z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22 i z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22 – nie publ.). Należy przypomnieć, że możliwość utrzymania umowy ocenia się według chwili jej zawarcia. Wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (tzw. ustawy antyspreadowej), którą II CSKP 63/24 7 dodano ustęp 3 do art. 69 Prawa bankowego, w żaden sposób nie wpłynęło na ocenę abuzywności postanowień wcześniej zawartych umów kredytu oraz konsekwencji stwierdzenia takiego ich charakteru dla bytu tych umów (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20). W świetle powyższych uwag, nie było podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 410 § 1 i 2 w związku z art. 405 k.c. przez ich zastosowanie. Skoro bez niedozwolonego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (zob. uchwała składu siedmiu sędziów SN - zasada prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56). Zobowiązanie do zwrotu nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowy. Termin spełnienia takiego świadczenia określa art. 455 k.c. Obowiązek zapłaty odsetek za opóźnienie zwrotu kwoty przypadającej do zwrotu z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia powstaje zatem w chwili wyznaczonej na podstawie powyższego przepisu, tj. niezwłocznie po wezwaniu do zwrotu świadczenia. Reguła ta – wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej – odnosi się do obowiązku zwrotu świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy kredytu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że wymagalność roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy o zwrot nienależnego świadczenia nie może być uzależniona od złożenia przez konsumenta w toku postępowania sądowego oświadczenia co do utrzymania skuteczności umowy zawierającej klauzule abuzywne ani od prawa zatrzymania, na które powołuje się przedsiębiorca. Niewłaściwą praktyką byłoby zatem zasądzenie roszczenia odsetkowego dopiero od daty wyrokowania (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 9 kwietnia 2026 r., I CSK 3426/25, nie publ.). Zarzut naruszenia art. 455 k.c. oparty na odmiennym – wadliwym – założeniu – nie mógł więc odnieść zamierzonego skutku. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. II CSKP 63/24 8 Grzegorz Misiurek Paweł Grzegorczyk Karol Weitz (A.T.) [a.ł]