II CSKP 793/24

II CSKP 793/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 8 lipca 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Tomasz Szanciło (przewodniczący) SSN Jacek Grela SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 8 lipca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej M.S. od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 6 września 2022 r., I ACa 873/21, w sprawie z powództwa M.S. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. o zapłatę, uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Jacek Grela Tomasz Szanciło Agnieszka Jurkowska-Chocyk A.G. UZASADNIENIE Wyrokiem z 26 lutego 2021 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu zasądził II CSKP 793/24 2 od pozwanego Bank S.A. w W. na rzecz powoda M.S. 108 473,03 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od 24 marca 2018 r. do dnia zapłaty (pkt 1); oddalił dalej idące powództwo (pkt 2); zasądził od pozwanego na rzecz powoda koszty procesu (pkt 3) i zobowiązał pozwanego do uiszczenia na rzecz Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego we Wrocławiu 2769,06 zł tytułem zwrotu wydatków poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa (pkt 4). Sąd Okręgowy ustalił, że 2 kwietnia 2008 r. powód, jako kredytobiorca, oraz pozwany, jako kredytodawca, zawarli umowę kredytu hipotecznego . Kredyt został udzielony na cel związany ze sfinansowaniem budowy domu jednorodzinnego. Bank udzielił kredytobiorcy kredytu w kwocie 417 161,46 PLN nominowanego do waluty CHF, według kursu kupna CHF obowiązującego w banku w dniu uruchomienia całości kredytu lub jego poszczególnych transz – w przypadku wypłaty kredytu w transzach. Kredyt był wypłacony w złotych polskich. Okres kredytowania wynosił 360 miesięcy (§ 2 ust. 1 umowy). Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych miała zostać określona w „Harmonogramie spłat", o którym mowa w § 2 ust. 2 (§ 5 ust. 1). Wysokość rat kapitałowo odsetkowych została ustalona po przeliczeniu kwoty wypłaconego kredytu na CHF, stosownie do postanowień umowy (§ 5 ust. 3 umowy). Raty kredytu wraz z należnymi odsetkami płatne były w złotych, w kwocie stanowiącej równowartość CHF (§ 5 ust. 4 umowy). Kwota wpłaty raty w złotych przeliczana była na CHF według kursu sprzedaży obowiązującego w banku w dniu wpływu środków do Banku (§ 5 ust. 5 umowy). W dniu 13 marca 2018 r. powód wystosował wobec pozwanego banku wezwanie do zapłaty kwoty 280 003,67 zł tytułem wypłaty środków pobranych na podstawie wadliwych postanowień umowy kredytu. Sąd Okręgowy uznał, że po wyłączeniu z umowy postanowień niedozwolonych jej dalsze obowiązywanie jest możliwe. W takiej sytuacji umowa pozostaje umową kredytu bez mechanizmu indeksacji, co powoduje, że faktycznie mamy do czynienia z kredytem złotowym ze zmiennym oprocentowaniem opartym o stawkę LIBOR. Wobec powyższego, przyjmując przywołaną koncepcję pociągającą za sobą II CSKP 793/24 3 uznanie udzielonego powodowi kredytu za kredyt złotówkowy w kwocie 417 161,46 zł z oprocentowaniem opartym o stawkę LIBOR, należało ustalić wysokość nienależnego świadczenia uiszczonego przez powoda na rzecz banku. W tym celu Sąd Okręgowy oparł się na opinii biegłego sądowej z zakresu bankowości, która dokonała rozliczenia kredytu przy uwzględnieniu wpłat dokonanych przez powoda w okresie od 19 maja 2008 r. do 23 stycznia 2018 r. oraz przy całkowitym pominięciu klauzuli waloryzacyjnej, przy jednoczesnym przyjęciu, iż udzielony powodowi kredyt byłby kredytem zlotowym, z oprocentowaniem ustalonym zgodnie z treścią zawartej umowy. Wyliczona kwota stanowiąca dokonaną nadpłatę wynosiła 108 473,03 zł i była o 36,95 zł niższa od kwoty, której domagał się powód. Roszczenie o zapłatę powyższej sumy − zdaniem Sądu Okręgowego − znajdowało uzasadnienie w przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i n. k.c.). Wyrokiem z 6 września 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że w punkcie I oddalił powództwo; w punkcie III zasądził od powoda na rzecz pozwanego koszty procesu za pierwszą instancję; w punkcie IV nie obciążył powoda kosztami sądowymi poniesionymi tymczasowo przez Skarb Państwa (pkt 1), zasądził od powoda na rzecz pozwanego koszty postępowania apelacyjnego (pkt 2); nie obciążył powoda kosztami sądowymi poniesionymi tymczasowo przez Skarb Państwa w postępowaniu apelacyjnym (pkt 3). Sąd Apelacyjny wskazał, że kwestiami o zasadniczym znaczeniu dla rozstrzygnięcia była ocena spornych postanowień umowy kredytu hipotecznego przez pryzmat dyspozycji art. 3851 § 1 k.c. oraz rozstrzygnięcie, jaki skutek wywołuje ewentualna abuzywność zakwestionowanych klauzul umownych dla dalszego bytu całej umowy. Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko Sądu Okręgowego o niedozwolonym charakterze postanowień zawartych § 2 ust. 1, § 3 ust. 1, § 2 ust. 2, z uwagi na ukształtowanie za ich pomocą praw i obowiązków konsumenta w sposób niezgodny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający jego interesy. Argumentacja Sądu pierwszej instancji w tym zakresie była wyczerpująca, spójna i znalazła aprobatę Sądu odwoławczego. Zarzuty, których przedmiotem było zakwestionowanie abuzywności klauzul waloryzacyjnych, tj. zarzut naruszenia II CSKP 793/24 4 art. 3851 § 1, art. 3852 i art. 65 § 1 k.c. oraz częściowo naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., nie znalazły aprobaty Sądu Apelacyjnego. Zakwestionowane przez powoda postanowienia umowy dotyczyły mechanizmu ustalania kursu waluty, stanowiąc tym samym narzędzie waloryzacji kredytu i wyznaczały wysokość zobowiązania powoda względem pozwanego. W dalszej kolejności – zdaniem Sądu drugiej instancji − rozważenia wymagało, jaki jest skutek prawny stwierdzenia abuzywności klauzul waloryzacyjnych zawartych w umowie z 2 kwietnia 2008 r. Sąd ten nie podzielił w tym zakresie stanowiska Sądu Okręgowego o dopuszczalności wyeliminowania mechanizmu indeksacji i pozostawienia w obrocie prawnym kredytu złotowego ze zmiennym oprocentowaniem opartym o stawkę LIBOR. W ocenie Sądu Apelacyjnego należało wykluczyć możliwość uznania, że stawka oprocentowania, po wyeliminowaniu niedozwolonej klauzuli, odpowiada świadczeniu wyrażonym w złotych polskich w oparciu o wskaźnik LIBOR, gdyż prowadziłoby to do zmiany natury tego rodzaju kredytu. Zasadne byłoby wobec tego stwierdzenie nieważności umowy, jednak powód nie zawarł takiego żądania w treści pozwu, jak również nie wyraził go w toku postępowania. Sąd Apelacyjny uznał wobec tego, że zaskarżony wyrok należało zmienić i powództwo w całości oddalić. Ewentualna eliminacja kwestionowanych postanowień umowy czyniłaby prawnie niemożliwym jej utrzymanie w mocy, a takie rozstrzygnięcie pozostawało poza zgłoszonym żądaniem. Powód wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości. Zarzucił naruszenie art. 382 k.p.c. poprzez wydanie orzeczenia bez dostatecznej znajomości stanowisk procesowych stron i stanu sprawy; art. 1562 k.p.c. poprzez rozstrzygnięcie o żądaniu powództwa na innej podstawie niż wskazana przez powoda, a uwzględniona w całości przez Sąd pierwszej instancji, bez uprzedniego pouczenia o takiej możliwości obecnych na posiedzeniu pełnomocników stron; art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 poprzez przyjęcie, że warunkiem koniecznym dla uwzględnienia roszczenia kondycyjnego konsumenta wywodzonego z konkluzji o nieważności umowy jako konkluzji konsekutywnej względem ustalenia abuzywności określonych postanowień umowy wymagane jest sformułowanie przez II CSKP 793/24 5 konsumenta żądania stwierdzenia nieważności umowy. Na tej podstawie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozstrzygnięcia. W odpowiedzi pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie na jego rzecz od powoda zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest uzasadniona. W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że kwestionowane klauzule umowne były sprzeczne z dobrymi obyczajami i w sposób rażący naruszały interesy powoda. Kwestią sporną pomiędzy Sądami było jednak ustalenie, jaki jest skutek prawny stwierdzenia abuzywności klauzul waloryzacyjnych zawartych w umowie z 2 kwietnia 2008 r. Sąd Apelacyjny nie podzielił w tym zakresie stanowiska Sądu Okręgowego o dopuszczalności wyeliminowania mechanizmu indeksacji i pozostawienia w obrocie prawnym kredytu złotowego ze zmiennym oprocentowaniem LIBOR. Sąd odwoławczy wskazał, że zasadne byłoby wobec tego stwierdzenie nieważności umowy wobec niemożności jej utrzymania w mocy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych. Na przeszkodzie temu stało jednak ustalenie przez ten Sąd, że powód nie żądał stwierdzenia nieważności umowy w treści pozwu ani w dalszym toku postępowania, co ostatecznie skutkowało zmianą wyroku Sądu pierwszej instancji i oddaleniem powództwa. Odnosząc się do powyższej kwestii, należy przypomnieć, że powód w pozwie z 20 kwietnia 2018 r. wniósł o zasądzenie od pozwanego na swoją rzecz 108 509,98 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 24 marca 2018 r. do dnia zapłaty, tytułem zwrotu świadczenia nienależnego oraz kosztów postępowania. Uzasadniając swoje roszczenie, powód wskazał, że na podstawie wzorca „Umowy kredytu hipotecznego nominowanego do CHF” zawarł z pozwanym jako konsument umowę kredytu, w wykonaniu której pozwany udzielił powodowi kredytu w złotych (w wysokości 417 161,46 zł) waloryzowanego kursem CHF. Powód podniósł, że wskazane w pozwie postanowienia umowy w zakresie, w jakim odsyłają do kursów kupna waluty obcej, spełniają przesłanki uznania ich za klauzule abuzywne w rozumieniu art. 3851 k.c. II CSKP 793/24 6 W tym kontekście nieprawidłowe jest stanowisko Sądu Apelacyjnego, wedle którego w przypadku wykonania umowy kredytu zawierającej niedozwolone postanowienia umowne nie jest dopuszczalne stwierdzenie upadku tej umowy i zasądzenie zwrotu świadczeń nienależnych uiszczonych na jej podstawie. Kwestia ta została wyjaśniona w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w którym przyjęto, że niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22; OSNC 2024, nr 12, poz.118). W szczególności wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (wyroki SN: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22). Stwierdzenie nieważności umowy mieści się w zakresie sankcji, jaką dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Zagwarantowana konsumentom przez przepisy tej dyrektywy ochrona ukierunkowana jest m.in. na osiągnięcie skutku prewencyjnego, o czym mowa w jej art. 7, tj. zniechęcenia przedsiębiorców do wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych. II CSKP 793/24 7 Niezależnie od tego, czy umowę zawierającą niedozwolone postanowienia umowne należałoby uznać za nieważną czy za niewiążącą (bezskuteczną ex lege i ab initio), podstawą prawną do jej rozliczeń stanowią przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, a zakres wzbogacenia banku stanowi suma spłaconych przez kredytobiorcę świadczeń tytułem rat kredytu (wyrok SN z 17 lipca 2025 r., II CSKP 233/24). W przypadku nieważnej bądź też z innych przyczyn niewiążącej umowy kredytu ma miejsce szczególna postać bezpodstawnego wzbogacenia – nienależne świadczenie, gdzie do bezpodstawnego wzbogacenia dochodzi w wyniku działania zubożonego, podjętego w celu spełnienia świadczenia (wyrok SN z 15 stycznia 2026 r., II CSKP 881/25). Konsekwencją zrealizowania się przesłanek nienależnego świadczenia jest powstanie obowiązku zwrotu wzbogacenia. Zasadność powyższego stanowiska potwierdził Sąd Najwyższy w powołanej wyżej uchwale całej Izby Cywilnej 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, przytaczając obszerną argumentację, w której stwierdzono, że jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron (por. także uchwały SN z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40, oraz z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56 i powołane tam orzecznictwo Sądu Najwyższego i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej). W licznych orzeczeniach Sąd Najwyższy stwierdził także, że stronie, która w wykonaniu umowy kredytu dotkniętej nieważnością spłacała kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego, niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu, a także bez potrzeby – co do zasady – ustalania, czy i w jakim zakresie spełnione świadczenie wzbogaciło osobę, na której rzecz świadczenie zostało spełnione, ani czy majątek spełniającego świadczenie uległ zmniejszeniu. Samo bowiem spełnienie świadczenia wypełnia przesłankę zubożenia po stronie świadczącego, a uzyskanie tego świadczenia przez odbiorcę – przesłankę jego wzbogacenia II CSKP 793/24 8 (np. uchwałę SN z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40, i przytoczone tam orzecznictwo). W ustalonych w sprawie okolicznościach Sąd Apelacyjny błędnie zatem przyjął, że roszczenie o zapłatę dochodzone pozwem jest bezzasadne i zmienił w tym zakresie wyrok Sądu Okręgowego, uchylając się tym samym od oceny tego roszczenia w świetle przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Mając na uwadze przedstawione okoliczności, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Jacek Grela Tomasz Szanciło Agnieszka Jurkowska-Chocyk (M.M.) [SOP]