II CSKP 994/24

II CSKP 994/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 28 maja 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Jacek Grela (przewodniczący) SSN Adam Doliwa SSN Ewa Stefańska (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 28 maja 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej T.G. i I.G. od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 10 stycznia 2023 r., I ACa 1038/22, w sprawie z powództwa T.G. i I.G. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. o zapłatę i ustalenie, uchyla zaskarżony wyrok w pkt 1. i 3. oraz przekazuje sprawę w tej części Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Adam Doliwa Jacek Grela Ewa Stefańska (M.T.) UZASADNIENIE II CSKP 994/24 2 Wyrokiem z 1 kwietnia 2022 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu zasądził od Bank S.A. w W. na rzecz T. G. i I.G. kwotę 242 678,94 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, a także ustalił, że umowa o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych […] waloryzowany kursem CHF, zawarta 9 września 2008 r. pomiędzy Bankiem S.A. w W. (obecnie Bank S.A. w W.) oraz T.G. i I.G., jest nieważna. Sąd pierwszej instancji uznał za uzasadnione stanowisko powodów, że postanowienia odnoszące się do indeksacji kredytu są niedozwolone, bowiem wartość waluty Bank kształtował samodzielnie, co skutkuje nieważnością umowy, jako następstwo ich wyeliminowania z umowy. Według Sądu Bank nie wykonał też obowiązków informacyjnych w zakresie ciążącego na kredytobiorcach ryzyka kursowego. Wobec nieważności umowy, świadczenia powodów spełnione na rzecz Banku - jako nienależne - podlegają zwrotowi na podstawie art. 405 w zw. z art. 410 § 1 k.c. Na skutek apelacji pozwanego, wyrokiem z 10 stycznia 2023 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że powództwo o zapłatę oddalił; oddalił apelację w pozostałym zakresie i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny wskazał, że następstwem wprowadzenia do umowy zawieranej przez konsumenta z przedsiębiorcą klauzul niedozwolonych, jest niezwiązanie nimi konsumenta i związanie umową w pozostałym zakresie (art. 3851 § 2 k.c.). Abuzywność postanowień nie stanowi ustawowej podstawy nieważności umowy. Zdaniem Sądu odwoławczego, zarzut niewypełnienia przez bank obowiązków informacyjnych także nie stanowi podstawy nieważności umowy, a argumentacja, iż powodowie nie zostali poinformowani w sposób jednoznaczny i zrozumiały, że „zaciągniecie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wielokrotnie wyższej od pożyczonej”, nie tylko nie zasługuje na aprobatę, ale jest też sprzeczna z treścią oświadczenia podpisanego przez powodów. Sąd drugiej instancji wskazał, że niewątpliwie w relacjach bank – konsument, po stronie tego pierwszego, będącego profesjonalistą, leży wymóg rzetelnego poinformowania o istocie i stopniu ryzyka ekonomicznego związanego II CSKP 994/24 3 z dokonywaną transakcją. Trudno jednak wyprowadzić jakiś wzorzec postępowania w zakresie wypełniania obowiązku informacyjnego. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, jeśli powodowie podpisali oświadczenie, że „mają pełną świadomość ryzyka związanego z tym produktem” i że każda niekorzystna zmiana kursu waluty spowoduje wzrost comiesięcznych rat, jak też potwierdzili, że pracownik Banku przedstawił im informacje w formie symulacji, nie sposób uznać, aby osoby z wyższym wykształceniem nie rozumiały znaczenia własnego oświadczenia, albo nie rozumiały czym jest ryzyko kursowe. Sąd Apelacyjny wskazał, że pracownik Banku poinformował powodów, że wzrost kursu franka szwajcarskiego łączy się nie tylko ze zwiększeniem wysokości raty, ale też całego zadłużenia, oraz przedstawił im symulacje wzrostu rat i kapitału w przypadku zwiększenia kursu CHF w stosunku do PLN. Zatem istota indeksacji i wpływ zmiany kursu na zobowiązania kredytobiorców została wyjaśniona. Nie można wymagać, aby symulacja dotyczyła każdej wartości waluty, bowiem w przypadku ryzyka kursowego nie ma górnej jej granicy. Chodzi o pokazanie tendencji, istoty i skutków zaciągania zobowiązań przeliczanych do obcej waluty. Dalej Sąd odwoławczy stwierdził, że we wrześniu 2008 r., kiedy doszło do zawarcia umowy, ani Bank, ani żaden analityk mający specjalistyczną wiedzę ekonomiczną, nie mogli przewidzieć gwałtownego wzrostu kursu CHF w relacji do PLN, co było wynikiem decyzji podjętej przez centralny bank Szwajcarii w styczniu 2015 r. Przy zobowiązaniach zaciągniętych w 2008 r., z perspektywą ich wykonania w przedziale 30 lat, nie można kreować standardów informacyjnych z dzisiejszej perspektywy. Nikt nie mógł przewidzieć wydarzeń historycznych i ekonomicznych skutkujących nagłym i znaczącym wzrostem kursu CHF. Natomiast kredytobiorcy wiedzieli, co sami poświadczyli, że każde wahanie wartości waluty w stosunku do PLN będzie miało wpływ na wysokość rat i saldo zadłużenia. Nadto, jakkolwiek w stosunkach z profesjonalistą konsumentowi przyznana jest daleko idąca ochrona i uprawnienie do pełnej informacji o oferowanym produkcie, nie oznacza to jednak, że konsumenta należy traktować jako osobę pozbawioną zdrowego rozsądku, podejmującego poważne decyzje finansowe w zależności od ilości i jakości przekazanych informacji, szczególnie gdy zaciąga zobowiązanie w walucie innej, II CSKP 994/24 4 niż ta w której zarabia. Sąd Apelacyjny wskazał, że ryzyko kursowe samo w sobie nie może być oceniane w kontekście klauzul abuzywnych. Gdyby tak uznać, żaden bank nie mógłby udzielić konsumentowi kredytu walutowego (wypłacanego i spłacanego w obcej walucie), bez narażenia się na zarzut, że obciążenie kredytobiorcy ryzykiem kursowym jest niedozwolone, przez to niewiążące, a jego wyeliminowanie skutkowałoby nieważnością nawiązanego stosunku zobowiązaniowego w całości. Sąd drugiej instancji nie podzielił argumentacji prawnej Sądu Okręgowego, jednak miał świadomość, że przy braku rozwiązań ustawowych dotyczących umów kredytowych indeksowanych lub denominowanych do obcej waluty, które wprowadzone zostały w wielu państwach, w których taki produkt bankowy był oferowany, sądom krajowym pozostawione zostało poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, jakie skutki dla bytu umowy wywołuje wyeliminowanie mechanizmu waloryzacji na skutek abuzywności postanowień w tym przedmiocie. Zdaniem Sądu odwoławczego, w ostatnim czasie przeważa pogląd, że wyeliminowanie mechanizmu waloryzacji skutkuje nieważnością umów kredytowych indeksowanych lub denominowanych do obcej waluty, aczkolwiek z różną argumentacją prawną (niemożności wykonania, sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, przekroczenia swobody kontraktowej). Taką linię orzeczniczą przyjmują też sądy powszechne, co nakazuje ocenić zgłoszone żądanie w kontekście jednolitości orzecznictwa. Sąd odwoławczy wskazał, że nienależne świadczenie nie stanowi odrębnej konstrukcji prawnej, lecz jest szczególnym przypadkiem bezpodstawnego wzbogacenia, co wynika z art. 410 § 1 k.c. Różni się ono od bezpodstawnego wzbogacenia źródłem powstania. O ile do bezpodstawnego wzbogacenia może dojść na skutek różnego rodzaju zdarzeń, zależnych bądź niezależnych od woli zubożonego, tak w przypadku świadczenia nienależnego źródłem wzbogacenia może być jedynie świadczenie. Do głównych znamion ich obu należy wzbogacenie jednej strony i zubożenie drugiej, czyli przesunięcie wartości z majątku jednej osoby do majątku drugiej. Niewątpliwie, aby powstało roszczenie o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia II CSKP 994/24 5 musi istnieć związek pomiędzy wzbogaceniem i zubożeniem. Zubożenie i wzbogacenie łączy koincydencja (wspólna przyczyna), a nie związek przyczynowo- skutkowy pomiędzy nimi, ponieważ wzbogacenie nie jest przyczyną zubożenia, które nie jest jego skutkiem. To powoduje, że jeśli nie istnieje wzbogacenie „kosztem innej osoby” nie może dojść do zubożenia drugiej. Przy świadczeniu nienależnym zubożonym ma być ten kto świadczy, a bezpodstawnie wzbogaconym - odbiorca tego świadczenia. Sąd Apelacyjny opowiedział się za stanowiskiem wyrażonym w wyroku wydanym w sprawie I ACa 436/21, że z samego faktu, iż „coś świadczono” nie można przyjąć a priori, że po stronie odbiorcy nastąpiło wzbogacenie, które ten ma obowiązek zwrócić. Przy tym, trudno zaakceptować, aby świadczący (wierzyciel) nie musiał wykazywać ani wartości swojego zubożenia, ani wartości wzbogacenia dłużnika, szczególnie gdy świadcząc zwraca to, co od niego otrzymał, a przecież zwrotowi podlega świadczenie w takim zakresie w jakim wzbogaca accipiensa (odbiorcę) i zubaża solvensa (świadczącego). Według Sądu drugiej instancji, po przekazaniu przez Bank środków finansowych w oparciu o nieważną umowę kredytu, wzbogaconymi byli kredytobiorcy. W czasie, gdy spłacali oni dług do wysokości otrzymanego kapitału - mimo braku zobowiązania - trudno mówić o ich zubożeniu, w rozumieniu pomniejszenia własnego majątku, skoro zwracali oni środki finansowe, o które wcześniej zostali wzbogaceni. Jeśli w okresie objętym żądaniem, którym sąd jest związany i nie może wykraczać poza jego granice, powodowie nie zwrócili jeszcze kapitału, o który zostali wzbogaceni na skutek świadczenia Banku, po ich stronie nie została spełniona przesłanka zubożenia w zakresie dochodzonej kwoty, co czyniło powództwo o zapłatę nieuzasadnionym. Jak wskazał Sąd Apelacyjny, jest oczywiste, że kredytobiorca świadcząc na rzecz banku wskazuje jako tytuł spłatę kredytu, bowiem działa w zamiarze wykonania (umorzenia) zobowiązania. Rzecz w tym, że do chwili ustalenia (stwierdzenia) przez sąd nieważności umowy, wskazywany w przelewach tytuł świadczenia nie mógł być inny, bowiem to nie strona decyduje o ważności umowy, nawet gdyby była ona nieważna od chwili jej zawarcia. Jeśli uznana zostanie za nieważną, tytuł spłaty II CSKP 994/24 6 i zaliczenie na poczet długu jest bezskuteczne, skoro stosunek zobowiązaniowy nie powstał. W ocenie Sądu odwoławczego, tytuł dokonywanych przez powodów spłat jest drugorzędny. Powodowie zwracając kapitał, o który zostali wzbogaceni, niewątpliwie zmniejszali zakres zubożenia Banku oraz pomniejszyli zakres własnego wzbogacenia, wykonując tym samym obowiązek zwrotu nienależnie uzyskanego świadczenia do wysokości kapitału. Trudno nie uwzględnić już dokonanych spłat i nie zaliczyć ich na poczet zwrotu tego, co świadczył Bank, nawet jeśli w chwili świadczenia wierzytelność Banku nie była jeszcze wymagalna. Wierzytelność niewymagalną cechuje to, że dłużnik nie musi jeszcze świadczyć, ale już jest zobowiązany. W przypadku nieważności umowy kredytu i zwrotnego charakteru świadczeń, bank ma obowiązek oddać sumę otrzymanych wpłat, a druga strona uzyskany kapitał. W realiach niniejszej sprawy, Bank winien zwrócić powodom kwotę ponad 233 000. zł, ale jednocześnie powodowie Bankowi – kwotę ponad 318 000 zł. Sąd drugiej instancji wskazał, że wyeliminowanie postanowień niedozwolonych nie powinno prowadzić do sytuacji, w której konsument narażony zostanie na spłatę długu w całości, co byłoby penalizowaniem chronionej strony, a nie przedsiębiorcy, który nieuczciwy warunek wprowadził do wzorca umowy (sprawa Kasler, punkt 83, 84 wyroku). Uwzględnienie powództwa o zwrot spełnionych na rzecz banku świadczeń, a następnie powództwa banku o zwrot przekazanego kapitału i jego egzekwowanie, taki właśnie efekt przyniosłoby, narażając konsumenta na jednorazową spłatę całego kapitału. Podobnie w przypadku uwzględnienia zarzutu zatrzymania, tak długo bank nie będzie musiał zwracać otrzymanych świadczeń, jak długo kredytobiorcy nie zaoferują zwrotu otrzymanego kapitału albo nie zabezpieczą roszczenia o zwrot. Biorąc pod uwagę, że nieważność umowy w istocie miała chronić słabszą stronę przed wykonaniem umowy zawierającej krzywdzące dla niej zapisy, narażanie konsumenta na kolejny proces z powództwa banku o zwrot kapitału lub zabezpieczenie lub zaofiarowanie świadczenia w tej wysokości, w istocie nie spełnia celu ochronnego, a w praktyce strony pewnie i tak rozliczą się kompensacyjnie. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, sprawa sądowa ma służyć definitywnemu rozwiązaniu sporu między stronami w zakresie wzajemnych rozliczeń, a nie generowaniu nowych. Przepisy ochronne, leżące u podstaw sporów w sprawach II CSKP 994/24 7 tzw. kredytów frankowych, nie mają dawać konsumentowi przywilejów i korzyści (np. w zakresie odsetek za opóźnienie), szczególnie jeśli się zważy, że kredyty są zawsze celowe, a ten przeznaczony był na zakup nieruchomości mieszkaniowej, której powodowie są właścicielami dzięki uzyskanym środkom finansowym. Z tych przyczyn Sąd drugiej instancji zmienił wyrok Sądu Okręgowego, oddalając powództwo o zapłatę nie tylko w zakresie kwoty 233 986,99 zł, którą powodowie przekazali Bankowi tytułem spłaty rat kredytu, ale także kwoty 8 696,95 zł, uiszczonej tytułem ubezpieczenia niskiego wkładu. Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wnieśli powodowie, zaskarżając je w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji i orzekającej o kosztach procesu (punkty 1 i 3), zarzucając Sądowi Apelacyjnemu naruszenie: przepisów prawa materialnego, tj. art. 410 § 1 i 2 w zw. z art. 405 w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust.1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r.; art. 498 § 1 w zw. z art. 499 k.c.; art. 6 ust.1 dyrektywy 93/13/EWG; a także przepisów postępowania, tj. art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Na tej podstawie skarżący wnieśli o uchylenie wyroku z zaskarżonej części i oddalenie apelacji pozwanego w całości, ewentualnie przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie w zakresie, w jakim skutkuje częściowym uchyleniem zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Zasadny okazał się zarzut naruszenia art. 3271 § 1 w zw. z art. 391 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że naruszenie przez sąd drugiej instancji zasad sporządzania uzasadnienia orzeczenia (aktualnie uregulowanych w art. 3271 i art. 387 § 21 k.p.c.) jedynie wyjątkowo może stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, co ma miejsce, gdy wskutek uchybienia wymaganiom stawianym uzasadnieniu, zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej (zob. postanowienia SN: z 16 listopada 2022 r., I CSK 2887/22; z 24 maja 2022 r., I CSK 1434/22). II CSKP 994/24 8 W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę. Sąd drugiej instancji, pomimo przeprowadzenia wywodu dotyczącego charakteru umowy oraz skutków ewentualnej abuzywności jej postanowień, nie wskazał w sposób jednoznaczny podstawy prawnej oddalenia powództwa. W szczególności brak jest wyraźnego określenia, jakie przepisy prawa materialnego stanowiły podstawę przyjęcia, że po stronie powodów nie powstało roszczenie o zwrot spełnionych świadczeń. Z uzasadnienia wynika wprawdzie, że Sąd Apelacyjny odwołuje się do konstrukcji bezpodstawnego wzbogacenia oraz świadczenia nienależnego, jednakże rozważania w tym zakresie są niespójne. Sąd ten nie wskazał jednoznacznie, czy przyjmuje określony model rozliczenia stron nieważnej umowy, tj. czy opowiada się za teorią dwóch kondykcji czy teorią salda. W konsekwencji nie jest możliwe odtworzenie pełnego toku rozumowania Sądu drugiej instancji. Powyższe uchybienie ma charakter tego rodzaju, że uniemożliwia przeprowadzenie kontroli kasacyjnej zaskarżonego orzeczenia, co w konsekwencji prowadzi do konieczności uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. Zasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 410 i art. 405 k.c. Umknęło bowiem Sądowi Apelacyjnemu, że w orzecznictwie wykształcił się stabilny pogląd, zgodnie z którym, jeżeli umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna (nieważna), świadczenia spełnione na jej podstawie powinny być postrzegane jako świadczenia nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. (zob. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; uchwałę SN z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40). Z kolei w wyroku z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Sąd Najwyższy uznał, że świadczenie spełnione (nadpłacone) przez kredytobiorcę na podstawie postanowienia abuzywnego, co do zasady podlega zwrotowi, choćby kredytobiorca był równolegle dłużnikiem banku (zob. wyrok SN z 27 czerwca 2024 r., II CSKP 2168/22). Dodatkowo w uchwale całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118) Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, II CSKP 994/24 9 a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron. Sąd drugiej instancji, dokonując oceny skutków nieważności umowy kredytu oraz rozliczeń stron, przyjął, że po stronie powodów nie doszło do zubożenia, skoro nie zwrócili oni jeszcze całości kapitału otrzymanego od banku. W konsekwencji stwierdził, że brak jest podstaw do zasądzenia na ich rzecz świadczeń spełnionych na rzecz pozwanego. Należało więc uznać, że Sąd Apelacyjny dokonał błędnej wykładni art. 410 § 1 i 2 w zw. z art. 405 k.c., co doprowadziło do nieprawidłowego przyjęcia, iż po stronie powodów nie powstało roszczenie o zwrot spełnionych świadczeń. Wobec treści zapadłego w niniejszej sprawie wyroku uchylającego w całości zaskarżone orzeczenie i przekazującego sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, na obecnym etapie postępowania niecelowe było odnoszenie się przez Sąd Najwyższy do pozostałych zarzutów podniesionych w rozpatrywanej skardze. Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 k.p.c. Adam Doliwa Jacek Grela Ewa Stefańska (M.T.) [a.ł]