II PR 260/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański (sprawozdawca). Sędziowie: M. Wilewski, S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Zakładów Konstrukcyjno-Doświadczalnych Przemysłu Maszyn Elektrycznych "K." w K. przeciwko Jerzemu M. o ustalenie, na skutek rewizji powodowych Zakładów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 31 marca 1970 r.,oddalił rewizję.Uzasadnienie faktycznePowodowe Zakłady wytoczyły powództwo o ustalenie, że między nimi a pozwanym istnieje nadal stosunek prawny umowy o pracę na czas określony do dnia 31.I.1974 r. Według twierdzeń przytoczonych w pozwie Zakłady na prośbę pozwanego, zatrudnionego u nich od 16.III.1965 r. (ostatnio w charakterze starszego konstruktora), udzieliły mu w dniu 5.X.1967 r. pożyczki z zakładowego funduszu mieszkaniowego na uzupełnienie wkładu. Przy tej okazji nastąpiła zmiana dotychczasowej umowy o pracę zawartej na czas nie określony na umowę na czas określony od 1.X.1967 r. do 31.I.1974 r. i z zastrzeżeniem, że jej wcześniejsze rozwiązanie może nastąpić w trybie zgodnego porozumienia obu stron. W dniu 31.V.1969 r. pozwany złożył oświadczenie o rozwiązaniu umowy z dniem 31.VIII.1969 r. i po upływie tego terminu przestał świadczyć pracę w powodowym Przedsiębiorstwie.Strona powodowa powołała się na przepis art. 353 k.c., a swój interes prawny w ustaleniu istnienia stosunku pracy między stronami uzasadnia tym, że pozwany jest sumiennym specjalistą, wyszkolonym przez Zakłady po studiach przez nie fundowanych, i że może być u nich najlepiej wykorzystany, odejście zaś pozwanego stanowi dla Zakładów niepowetowaną stratę, której nie wyrównuje zwrot udzielonej pożyczki i rezygnacja z otrzymanego mieszkania spółdzielczego. Orzeczenie treści ustalającej umożliwi - według twierdzeń strony powodowej - wytoczenie powództwa o świadczenie pracy u niej przez pozwanego.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa wywodząc, że jest ono niedopuszczalne, skoro już nastąpiło naruszenie prawa, którego ustalenia powodowe Zakłady się domagają, a także jest ono merytorycznie nieuzasadnione. Zdaniem pozwanego zrezygnowanie z pożyczki i nieskorzystanie z mieszkania spółdzielczego spowodowały, że odpadł cel i podstawa, dla których powszechnie stosowany rodzaj umowy na czas nie określony przekształcony został na wyjątkowy raczej rodzaj umowy o pracę na czas określony. Pozwany podaje również w wątpliwość, czy w świetle art. 4 i 5 k.c. może korzystać z ochrony prawnej umowa zobowiązująca pracownika do świadczenia pracy przez siedem lat bez możliwości jej wypowiedzenia i rozwiązania, i to zawarta o takiej treści po to, by zabezpieczyć spłatę pożyczki z funduszu zakładowego. Jeżeli strona powodowa dopatruje się szkody wskutek rozwiązania przez pozwanego umowy o pracę przed nadejściem końcowego terminu jej trwania, to może dochodzić tylko odszkodowania, nigdy jednak nie może się domagać, żeby pozwany nadal u niej pracował.Sąd Wojewódzki oddalił powództwo. W uzasadnieniu swego wyroku Sąd powołał się na brak interesu prawnego w ustaleniu w sytuacji, gdy możliwe jest powództwo o świadczenie, a ponadto wyraził pogląd, że wobec istnienia umowy, w myśl której strony łączy stosunek prawny na czas określony do 31.I.1974 r., nie ma potrzeby i jest rzeczą niedopuszczalną ponowne ustalenie tego stosunku prawnego, wszelkich zaś roszczeń wypływających z tej umowy Zakłady powinny dochodzić w odrębnym procesie o wykonanie umowy, w którym będzie przedmiotem oceny zagadnienie, czy pozwany mógł skutecznie wypowiedzieć umowę.W rewizji, opartej na zarzucie błędnej wykładni art. 189 k.p.c., powodowe Zakłady - wywodząc, że mają interes prawny w ustaleniu istnienia stosunku prawnego między stronami, m.in. wobec wciąż ponawianego przez pozwanego żądania wydania mu świadectwa pracy i potrzeby okazania wyroku ustalającego jako podstawy prawnej odmowy wystawienia dokumentu - wniosły o zmianę wyroku i uwzględnienie powództwa zgodnie z żądaniem zgłoszonym w pozwie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nie jest uzasadniona.Sąd Wojewódzki nie uchybił przepisowi art. 189 k.p.c., jeżeli uzależnił możność wytoczenia powództwa o ustalenie istnienia stosunku prawnego od wykazania, że powód ma interes prawny w takim ustaleniu. Trafnie też Sąd ten nie dopatrzył się wzmiankowanej w cytowanym przepisie przesłanki, skoro nastąpiło już naruszenie przez pozwanego łączącego strony stosunku prawnego i w konsekwencji powstała już możliwość wytoczenia - w stosunku do pozwanego - powództwa o świadczenie. W świetle zaś własnych twierdzeń powodowych Zakładów nastąpiło naruszenie stosunku prawnego, którego ustalenie chciałyby uczynić przedmiotem niniejszego procesu.Panujący pod rządem art. 3 d. k.p.c. pogląd o niedopuszczalności powództwa o ustalenie prawa wtedy, kiedy prawo zostało już naruszone, nie stracił w zasadzie aktualności pod rządem normującego zagadnienie powództwa o ustalenie przepisu art. 189 nowego k.p.c., mimo nawet pewnej zmiany w dotychczasowym stanie prawnym, polegającej na tym, że art. 189 k.p.c. nie przyjął przesłanki dopuszczalności powództwa o ustalenie w postaci zapobieżenia naruszeniu przez pozwanego prawa przysługującego powodowi. Zmiana ta nie nasunęła jednak prewencyjnego w zasadzie charakteru powództwa o ustalenie, którego wyrazem jest obligatoryjna przesłanka w postaci wykazania konkretnego interesu prawnego w żądaniu ustalenia istnienia albo nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Z reguły ten interes nie zachodzi, gdy osoba zainteresowana może uzyskać ochronę swych praw w procesie o świadczenie.Poglądy takie - wbrew odmiennym twierdzeniom skarżącego - wypowiedział Sąd Najwyższy już pod rządem art. 189 k.p.c. w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Izby Cywilnej z dnia 30.XII.1968 r. III CZP 103/68 (OSNCP 1969 r., nr 5, poz. 85) i w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17.IV.1970 r. III PZP 34/69 (OSNCP 1970 r., nr 12, poz. 217).W związku z twierdzeniami powodowych Zakładów należy zauważyć, że błędnie upatrują one interes prawny w ustaleniu istnienia stosunku pracy między stronami w tym, iż tej treści orzeczenie ustalające będzie podstawą do wytoczenia powództwa "o świadczenie pracy przez pozwanego u powoda". Doceniając wysiłki tychże Zakładów w celu przeciwdziałania niepożądanemu zjawisku płynności kadr, nie można jednak aprobować środków zmierzających do przymusowego egzekwowania świadczenia pracy, ponieważ sprzeciwiają się temu zasady ustrojowe naszego Państwa.Nie uzasadnia także omawianego interesu prawnego uzyskanie orzeczenia ustalającego, które według zamierzeń zakładu pracy ma dać podstawę prawną do odmowy wydania świadectwa pracy. Stosownie do przepisu art. 24 ust. 2 rozp. o umowie o pracę pracowników umysłowych zakład pracy, jeśli pracownik zgłosi takie żądanie, obowiązany jest wydać mu świadectwo pracy zarówno w czasie trwania stosunku pracy, jak i przy rozwiązaniu tego stosunku, a także po jego rozwiązaniu. Treść bowiem cytowanego przepisu nie upoważnia do zacieśnienia obowiązku zakładu pracy do wydania pracownikowi świadectwa pracy tylko w związku z rozwiązaniem stosunku pracy, sam zaś przepis został zamieszczony nie w rozdziale V, który normując problematykę rozwiązania umowy o pracę, lecz w rozdziale IV, zatytułowanym "Prawa i obowiązki stron".Pozwany podaje wreszcie w wątpliwość, czy zawarta na taki długi okres umowa o pracę na czas oznaczony może w ogóle korzystać z ochrony prawnej, przy czym - jak się zdaje - obie strony są zdania, że nie zachodzi nigdy możliwość rozwiązania przez wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na czas ściśle oznaczony. Należy tu zauważyć, że na podstawie art. 468 k.z., który to przepis pozostał w mocy dla stosunków pracy na podstawie art. XII § 2 pkt 2 przep. wprow. k.c., umowa o pracę zawarta na czas życia pracodawcy lub pracownika bądź na czas dłuższy niż trzy lata może być po upływie tych trzech lat rozwiązana przez pracownika za sześciomiesięcznym wypowiedzeniem. Przepis art. 468 k.z., obowiązujący niezależnie od treści postanowień umownych dotyczących danego stosunku pracy, nie został przez pozwanego dochowany, skoro nie przepracował on nawet trzech lat w tym stosunku pracy.Skoro więc pracownik rozwiązał przedwcześnie umowę, to zakład pracy nie może skutecznie domagać się ustalenia, że stosunek pracy istnieje, co jednak nie stoi na przeszkodzie do dochodzenia ewentualnego odszkodowania w razie wykazania, że rozwiązanie to nastąpiło bez ważnej przyczyny (art. 471 § 3 k.z.).Z tych przyczyn rewizja powodowych Zakładów nie mogła być uwzględniona (art. 387 k.p.c.).