II UKN 458/97

Wyrok z dnia 22 stycznia 1998 r. II UKN 458/97 Przejście przedsiębiorstwa państwowego w kolejne fazy postępowania likwidacyjnego nie stanowi ważnej przyczyny uzasadniającej żądanie odszko-dowania w miejsce zasądzonej prawomocnym wyrokiem renty uzupełniającej (art. 447 KC). Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Barbara Wagner (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 22 stycznia 1998 r. sprawy z po-wództwa Krystyny R.-P. przeciwko 1. [...] Zakładom Lamp Wyładowczych "P.-R." w likwidacji w P.N., 2. Ministrowi Skarbu Państwa o zapłatę, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 6 czerwca 1997 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyro-kiem z dnia 11 lutego 1997 r. [...], oddalił powództwo Krystyny R.-P. o wypłatę przez [...] Zakłady Lamp Wyładowczych „P.-R.” w P.N. i Ministra Skarbu Państwa kwoty 612.000 zł tytułem skapitalizowanej renty, zasądzonej na jej rzecz wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 10 maja 1994 r. [...]. Sąd ustalił, że powódka była zatrudniona w pozwanych zakładach na stanowisku operatora maszyn przez 20 lat i w związku z wykonywaną pracą stwierdzono u niej chorobę zawodową - rtęcicę. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyrokiem z dnia 10 maja 1994 r. [...], zasądził na rzecz powódki od [...] Zakładów Lamp Wyła-dowczych „P.-R.” w likwidacji w P.N. rentę uzupełniającą w kwocie 170 zł miesięcz-nie. Pozwane zakłady wypłaciły powódce także odszkodowanie z tytułu 70% - 2 - uszczerbku na zdrowiu. Likwidatorem zakładów wyznaczona została Agencja Roz-woju Przemysłu SA w W. W ocenie Sądu, okoliczności sprawy nie uzasadniają kapitalizacji renty na podstawie art. 447 KC. Zarówno inwalidztwo powódki, jak też stan likwidacji [...] Za-kładów Lamp Wyładowczych „P.-R.” w P.N. istniały i były znane już przed wytocze-niem powództwa o rentę uzupełniającą. Pozwane Zakłady nadal znajdują się w likwi-dacji, a stan zdrowia powódki nie uległ zmianie. Według niekwestionowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego, poszkodowany, któremu sąd zasądził już prawo-mocnie rentę odszkodowawczą, nie może w ponownym procesie domagać się jedno-razowego odszkodowania przewidzianego w art. 447 KC, chyba że po zakończeniu postępowania nastąpiła zmiana okoliczności, a w szczególności dopiero w tym cza-sie powstały ważne powody, które mogły uzasadniać zastosowanie powołanego przepisu. Art. 447 KC przewiduje odstępstwo od zasady przyznawania świadczeń okresowych w postaci renty. Przesłanki uzasadniające wyjątkowość takiej sytuacji muszą jednak istnieć już w czasie toczącego się procesu odszkodowawczego. Skoro w rozpoznawanej sprawie nie nastąpiła zmiana okoliczności po zasądzeniu renty, brak jest podstaw do jej kapitalizacji. Oddalając powództwo w odniesieniu do dru-giego pozwanego Sąd miał na względzie brak jakiegokolwiek stosunku prawnego łączącego powódkę i Ministra Skarbu Państwa. Krystyna R.-P. zaskarżyła powyższy wyrok apelacją, wnosząc o jego zmianę i zasądzenie skapitalizowanej renty uzupełniającej. Podniosła, że brak jest podmiotu, który przejmie zobowiązania zlikwidowanych zakładów. Jest to, jej zdaniem, nowa okoliczność uzasadniająca zastosowanie art. 447 KC. W odpowiedzi na apelację Ministerstwo Skarbu Państwa wniosło o jej od-dalenie i zasądzenie kosztów postępowania. O oddalenie apelacji wniosły także poz-wane Zakłady. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyro-kiem z dnia 6 czerwca 1997 r. [...] oddalił apelację nie obciążając skarżącej kosztami procesu. Sąd bez zastrzeżeń podzielił ocenę prawną niewątpliwego w sprawie stanu faktycznego. W szczególności tę, że po uzyskaniu przez powódkę renty nie zaszły żadne nowe okoliczności, które uzasadniałyby kapitalizację renty. W sytuacji prawnej zobowiązanych do wypłaty renty [...] Zakładów Lamp Wyładowczych „P.-R.„ nie - 3 - zaszły zmiany. Proces likwidacyjny trwa nadal i nie jest znany termin jego zakoń-czenia. Środki na zaspokojenie roszczeń wierzycieli pochodzą, jak poprzednio, z dotacji budżetowych, a renta jest powódce bieżąco wypłacana. Niezależnie od przy-czyn wyżej wskazanych, treść art. 40 KC wyklucza odpowiedzialność Skarbu Pańs-twa za zobowiązania pozwanego przedsiębiorstwa. Krystyna R.-P. zaskarżyła powyższy wyrok kasacją i wskazując jako jej podstawę naruszenie art. 447 KC wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu lub Sądowi Wojewódzkiemu w Rze-szowie, przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego według norm prze-pisanych. W uzasadnieniu kasacji skarżąca kwestionuje ustalenie, że w sytuacji prawnej [...] Zakładów Lamp Wyładowczych „P.-R.” w P.N. nie nastąpiła po przyzna-niu jej renty uzupełniającej żadna zmiana. Pozwane Zakłady znajdują się w końcowej fazie likwidacji, a w trybie postępowania egzekucyjnego (sprzedaż licytacyjna) zos-tały zbyte wszystkie należące do nich nieruchomości. Wypłata zasądzonej na rzecz powódki renty nie jest gwarantowana na przyszłość. Sam likwidator zwracał się do uprawnionych świadczeniobiorców z propozycją zamiany rent na jednorazowe odsz-kodowania. Występował także do Ministra Skarbu o przydział dodatkowych środków pieniężnych na realizację zobowiązań. W odpowiedzi na kasację pozwane Zakłady wniosły o jej oddalenie. Ich zda-niem, okoliczności podniesione w kasacji istniały w chwili orzekania o rencie uzupeł-niającej. Poszczególne czynności likwidacyjne nie mogą być uznane za zmianę oko-liczności. Z zarządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 15 listopada 1989 r. w sprawie likwidacji przedsiębiorstwa państwowego, poprzedzonego decyzją Pańs-twowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego z dnia 28 kwietnia 1989 r. naka-zującą natychmiastowe zaprzestanie produkcji z użyciem rtęci, wynikało, że likwido-wane zakłady nie będą mieć własnych środków finansowych. Ponadto, przesłanką zastosowania art. 447 KC jest możliwość odzyskania lub uzyskania przez poszko-dowanego utraconej zdolności zarobkowej. Powódka utraciła zdolność do pracy cał-kowicie i na stałe. Brak jest podstaw do twierdzenia, że renta nie będzie powódce wypłacana w przyszłości. Likwidator czyni starania w celu uzyskania dotacji budże-towej na uregulowanie wszystkich zobowiązań. Decyzja o likwidacji może być pod-jęta po uregulowaniu wszelkich zobowiązań powstałych w związku ze szkodliwym - 4 - oddziaływaniem na środowisko. Nie nastąpi to w czasie krótszym niż dwa lata. Po wyroku zasądzającym na rzecz Krystyny R.-P. rentę nie powstały nowe okoliczności, które mogłyby uzasadniać zastosowanie art. 447 KC. Tej samej argumentacji użył Minister Skarbu Państwa wnosząc o oddalenie kasacji. W uzupełnieniu pisma procesowego przedłożył „notatkę z Kolegium Minis-terstwa Skarbu Państwa z dnia 25 czerwca 1997 r. w sprawie podjęcia decyzji ak-ceptującej w sprawie przekazania projektu uchwały Rady Ministrów pod obrady Ministrów o przyznanie z ogólnej rezerwy budżetowej 1997 r. środków przeznaczo-nych na sfinansowanie w 1997 r. niektórych kosztów związanych z likwidacją [...] Zakładów Lamp Wyładowczych „P.-R.” w likwidacji w P.N. wraz z akceptacją Podse-kretarza Stanu”. Nadto, powołał art. 40 KC, zgodnie z którym Skarb Państwa nie po-nosi odpowiedzialności za zobowiązania przedsiębiorstw państwowych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 447 KC, „z ważnych powodów sąd może na żądanie poszko-dowanego przyznać mu zamiast renty lub jej części odszkodowanie jednorazowe. Dotyczy to w szczególności wypadku, gdy poszkodowany stał się inwalidą, a przyz-nanie mu jednorazowego odszkodowania ułatwi mu wykonywanie nowego zawodu”. Według niekwestionowanego poglądu prezentowanego w doktrynie (por. np. J. Szwaja, Jednorazowe odszkodowanie czy renta, NP 1964, z. 10) i orzecznictwie (uchwała powiększonego składu Sądu Najwyższego z dnia 3 października 1966 r., III CZP 17/66, OSNCP 1968 z. 1 poz. 1), naprawienie szkody na podstawie art. 444 § 2 KC może nastąpić wyłącznie przez przyznanie renty. Jedyny wyjątek od powyższej zasady wprowadza art. 447 KC. Zasądzenie jednorazowego odszkodowania w miejsce renty ma charakter wyjątkowy. Art. 447 należy przeto wykładać ściśle. Zasadniczo okoliczności uzasadniające zasądzenie odszkodowania w miej-sce renty muszą istnieć w chwili orzekania o roszczeniu poszkodowanego. Na grun-cie art. 164 k.z., przepisu o nieco odmiennej redakcji ale o treści identycznej jak art. 447 KC, Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że poszkodowany, któremu w wyniku wy-padku przy pracy sąd zasądził już prawomocnie rentę, nie może domagać się w od-rębnym procesie jednorazowego odszkodowania, a pozew, wobec tożsamości - 5 - przedmiotu roszczenia, winien być odrzucony (orzeczenie z dnia 31 stycznia 1968 r., I PZ 83/67, OSNCP 1968 z. 10 poz. 171). Z motywów tego orzeczenia można jednak wnosić, że takie ponowne rozpoznanie sprawy byłoby dopuszczalne, gdyby po za-kończeniu poprzedniego postępowania i uprawomocnieniu się wydanego w nim wy-roku nastąpiły „ważne powody”, które mogłyby uzasadniać zastosowanie art. 447 KC. Przy założeniu jednoznaczności odszkodowania i renty taka zamiana może być bowiem zakwalifikowana jako zmiana wysokości i czasu trwania renty w rozumieniu art. 907 § 2 KC. Przedstawioną wykładnię art. 447 KC, która zdaniem Sądu Najwyższego nie jest błędna, przyjęły obydwa Sądy orzekające w rozpoznawanej sprawie. Dlatego też postępowanie dowodowe w obu instancjach prowadzone było na okoliczność czy po zasądzeniu od [...] Zakładów Lamp Wyładowczych „P.-R.” w P.N. Krystynie R.-P. renty wyrokiem z dnia 10 maja 1994 r. wystąpiły ważne powody mogące uzasadnić zastosowanie art. 447 KC. Sądy ustaliły, że po wydaniu wyroku w sprawie [...] nie nastąpiły okoliczno-ści, które uzasadniałyby kapitalizację renty. Nie uległa zmianie w porównaniu z cza-sem poprzedniego procesu sytuacja powódki - jest ona nadal inwalidką II grupy w związku z chorobą zawodową; jej stan zdrowia nie uległ ani poprawie ani pogorsze-niu. Nie można też stwierdzić zmian w sytuacji zobowiązanego do świadczenia renty. [...] Przedsiębiorstwo Lamp Wyładowczych „P.-R.” było w likwidacji, znany był tryb tejże likwidacji. Kolejne zmiany likwidatora nie stanowią "ważnych powodów” do ka-pitalizacji renty albowiem wiadomo było, że przedsiębiorstwo nie będzie miało nas-tępcy prawnego. Nie zmieniło się źródło finansowania renty, którym były dotacje bu-dżetowe. Zdaniem Sądu Najwyższego, ustalenia powyższe są prawidłowe. Poza wszystkim, wobec niewskazania jako podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania, Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39311 KPC, jest ustaleniami tymi związany. W przyjętym stanie faktycznym art. 447 KC został zastosowany właściwie. Kierując się powyższymi motywami Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312 KPC, orzekł jak w sentencji. ========================================