II UR 5/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Szymanek. Sędziowie SN: E. Berutowicz, M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Franciszka K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w T. o podstawę wymiaru emerytury i nadpłatę na skutek odwołania wnioskodawcy od orzeczenia Rady Nadzorczej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Tarnowskich Górach z dnia 25 marca 1977 r. oraz zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach postanowieniem z dnia 7.VI.1977 r., przejąwszy sprawę do rozpoznania:1) zmienił zaskarżone orzeczenie oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Tarnowskich Górach z dnia 24.II.1977 r. w części dotyczącej zwrotu pobranej kwoty 7.739 zł i ustalił brak po stronie wnioskodawcy obowiązku zwrotu tej kwoty;2) oddalił w pozostałej części odwołanie. Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca zgłosił wniosek o przyznanie mu wcześniejszej emerytury, powołując się na § 11 nie publikowanej uchwały nr 102 Rady Ministrów z 25 maja 1976 r. w sprawie zmian w organizacji handlu wewnętrznego.Urząd Wojewódzki po akceptacji wniosku skierował go do rozpatrzenia zakładowi ubezpieczeń społecznych.Decyzją z dnia 3.II.1977 r. organ rentowy przyznał wnioskodawcy emeryturę z uwzględnieniem postanowień uchwały. Za podstawę obliczenia emerytury przyjęto zarobek uzyskany w ostatnim miesiącu zatrudnienia, składający się z wynagrodzenia zasadniczego i premii. W ten sposób ustalona podstawa wymiaru emerytury wnosiła 11.636,82 zł. Następnie po wpłynięciu od pracodawcy wykazu zarobków z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia (tj. z okresu od 1.I. do 31.XII.1976 r.) wydano nową decyzję z dnia 24.II.1977 r. ustalającą emeryturę od przeciętnych zarobków z tego okresu. Poprzednią decyzję unieważniono. Przeciętny zarobek za ten okres wynosił kwotę 5.252 zł 49 gr. W decyzji z dnia 24.II.1977 r. stwierdzono, że w okresie od dnia 1.I.1977 r. do dnia 24.III.1977 r. wnioskodawca pobrał niesłusznie z tytułu emerytury kwotę 7.739 zł i że o sposobie zwrotu tej kwoty zostanie powiadomiony dodatkowo. W związku z odwołaniem wnioskodawcy, od tej decyzji rada nadzorcza zatwierdziła zaskarżoną decyzję, jako zgodną z postanowieniami § 11 uchwały. Rada nadzorcza stanęła na stanowisku, że dla pracowników otrzymujących wynagrodzenie w zmiennej wysokości, do których należy zaliczyć wnioskodawcę, ustalenie podstawy wymiaru następuje na zasadach ogólnych.W odwołaniu do Sądu Pracy wnioskodawca domagał się zmiany orzeczenia rady nadzorczej i zastosowania w stosunku do niego przywileju korzystniejszego ustalenia podstawy wymiaru emerytury. W uzasadnieniu podniósł, że zarobek jego w ostatnim miesiącu zatrudnienia był podwyższony na skutek świadomej praktyki pracodawcy, który działając w interesie pracowników odchodzących na emeryturę przyznawał im w ostatnim okresie pracy dodatkowe wynagrodzenie. Rozpoznając sprawę, Sąd Pracy na podstawie art. 66 § 1 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu następujące zagadnienia prawne:1. Czy przysługuje odwołanie na drogę sądową od decyzji organu rentowego (orzeczenia organu odwoławczego) przyznającej pracownikowi zreorganizowanej placówki handlu wewnętrznego emeryturę w trybie i na zasadach nie publikowanej uchwały nr 102/76 Rady Ministrów z dnia 21 maja 1976 r. w sprawie zmian w organizacji handlu wewnętrznego?2. W przypadku pozytywnej odpowiedzi na pierwsze pytanie - czy można uznać za otrzymującego wynagrodzenie w stałej wysokości w rozumieniu przepisów wymienionej uchwały takiego pracownika, który pobierał wynagrodzenie zasadnicze w stałej wysokości oraz zmienną co do wysokości premię regulaminową, obliczoną w procentach od obrotu?Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozpoznania, zważył co następuje:I. Zgodnie z § 11 nie publikowanej uchwały nr 102/76 Rady Ministrów z dnia 21 maja 1976 r. w sprawie zmian w organizacji handlu wewnętrznego pracownikom znoszonych i reorganizowanych jednostek organizacyjnych, którzy osiągnęli wiek: kobiety 55 lat i mężczyźni - 60 lat, może być na ich wniosek przyznana emerytura w pełnej wysokości, jeżeli posiadają okres zatrudnienia: kobiety - 20 lat, mężczyźni - 25 lat, lub w wysokości zmniejszonej o 10% od czasu osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli do wyżej wymienionego okresu zatrudnienia brak im nie więcej jak 2 lata.Zawarta w wymienionym § 11 uchwały wzmianka "można przyznać emeryturę" nasunęła Sądowi Pracy wątpliwość, czy takie sformułowanie, odbiegające od redakcji przepisów emerytalnych, nie wskazuje na dyskrecjonalne uprawnienie organu rentowego, co w konsekwencji prowadziłoby do wniosku, że wydana w tym zakresie decyzja tego organu podlega kontroli sądowej, a zatem że od takiej decyzji nie przysługuje odwołanie do sądu pracy.W związku z tymi wątpliwościami stwierdzić trzeba, co następuje:W omawianym przedmiocie należy odróżnić dwa odrębne zagadnienia. W decyzji organu rentowego dotyczącej wcześniejszego przejścia na emeryturę w trybie uchwały nr 102/76 zawarte jest przede wszystkim orzeczenie organu stwierdzające, że wnioskodawca kwalifikuje się do przyznania mu prawa do wcześniejszej emerytury. Niezależnie od powyższego decyzja ta zawiera też szereg stwierdzeń związanych z wykonaniem podstawowej decyzji w przedmiocie przyznania samego prawa do wcześniejszej emerytury. Do tych stwierdzeń łączących się z wykonaniem decyzji przyznającej prawo do wcześniejszej emerytury należy m.in. zaliczyć obliczenie podstawy wymiaru emerytury, podjęcie wypłaty emerytury, jej zawieszenie, wstrzymanie itp. Jeśli chodzi o przyznanie samego prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie uchwały nr 102/76, to decyzja w tym zakresie należy do swobodnego uznania organu rentowego, o czym świadczy zawarta w wymienionym § 11 wzmianka, że organ rentowy "może", a nie "musi" przyznać pracownikowi wcześniejszą emeryturę. W tym zakresie decyzja organu rentowego, jako oparta na swobodnym uznaniu, nie podlega kontroli sądowej, jak również nie podlega kontroli rady nadzorczej zakładu ubezpieczeń społecznych. Zgodnie bowiem z art. 11 ust. 2 pkt 1 i ust. 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o zmianach właściwości w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, rent, zaopatrzeń i opieki społecznej (Dz. U. Nr 20, poz. 119 i z 1972 r. Nr 11, poz. 81) w brzmieniu nadanym przez art. 96 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, od decyzji organu rentowego w sprawach, w których decyzja ta zależy od swobodnego uznania, nie przysługuje odwołanie do rady nadzorczej zakładu ubezpieczeń społecznych oraz do okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Nie byłaby zatem dopuszczalna droga postępowania przed sądem pracy w sprawie, w której chodziłoby o rozpoznanie odwołania od decyzji organu rentowego odmawiającej przyznania prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie postanowień uchwały nr 102/76, gdyż ocena w tym zakresie zależy od swobodnego uznania, a jako taka nie podlega kontroli sądowej. Natomiast sytuacja procesowa kształtuje się odmiennie wówczas, gdy organ rentowy uznał, że zainteresowany kwalifikuje się do przyznania mu wcześniejszej emerytury w trybie uchwały nr 102/76, a w sprawie chodzi o te stwierdzenia organu rentowego, które dotyczą wykonania podstawowej decyzji przyznającej prawo do wcześniejszej emerytury. Wśród tych stwierdzeń wymienić trzeba np. ustalenie wymiaru podstawy emerytury, a w szczególności ustalenie, że za podstawę emerytury należy brać zarobek pracownika z ostatnich 12 miesięcy jego zatrudnienia, a nie zarobek z ostatniego miesiąca zatrudnienia (§ 11 ust. 2 uchwały nr 102/76). W tym zakresie droga postępowania przed sądem pracy (po wyczerpaniu trybu postępowania przed radą nadzorczą zakładu ubezpieczeń społecznych) jest dopuszczalna, gdyż świadczenia, które wynikają z postanowień uchwały nr 102/76, przyznawane są na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym. Przyznanie więc tych świadczeń nie zależy od swobodnego uznania, lecz od kryteriów ściśle określonych w przepisach prawa emerytalnego. Przytoczone stanowisko znajduje potwierdzenie w dotychczasowej praktyce. Praktyka ta bowiem nie wyklucza dopuszczalności zaskarżenia decyzji zakładu ubezpieczeń społecznych do rady nadzorczej w sytuacji, w której skarżącemu przyznane zostało prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie uchwały nr 102/76, natomiast skarżący kwestionuje ustaloną przez organ rentowy podstawę wymiaru emerytury.Uznanie w tych sprawach dopuszczalności wniesienia skargi do rady nadzorczej zakładu ubezpieczeń społecznych przesądza w dalszej konsekwencji o dopuszczalności zaskarżenia decyzji rady nadzorczej do okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 11 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o zmianach właściwości w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, rent, zaopatrzeń i opieki społecznej, w brzmieniu nadanym przez art. 96 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych).Analogiczne stanowisko zajął przedstawiciel Prokuratury Generalnej PRL na rozprawie przed Sądem Najwyższym oraz taki sam pogląd wyraziła Centralna Rada Związków Zawodowych (art. 63 k.p.c.). W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych kontroluje orzecznictwo organu rentowego w zakresie ustalonego przez ten organ wymiaru podstawy emerytury (art. 11 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 13 kwietnia 1960 r. o zmianach właściwości w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, rent, zaopatrzeń i opieki społecznej w brzmieniu nadanym przez art. 96 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych), przyznanej w trybie § 11 nie publikowanej uchwały nr 102/76 Rady Ministrów z dnia 21 maja 1976 r. w sprawie zmian w organizacji handlu wewnętrznego.II. Dalsza wątpliwość Sądu Pracy sprowadza się do tego, czy przez wynagrodzenie w stałej miesięcznej wysokości, o którym mowa w § 11 ust. 2 pkt 2 uchwały nr 102/76, rozumieć należy nie tylko wynagrodzenie zasadnicze, lecz również zmienną co do wysokości premię regulaminową, obliczoną w procentach od obrotu.Jak wynika z twierdzeń wnioskodawcy, w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku o przejście na wcześniejszą emeryturę w trybie wymienionej uchwały nr 102/76, tj. w ostatnim miesiącu zatrudnienia, zostały wnioskodawcy przydzielone do wykonania dodatkowe prace, powodujące w konsekwencji zwiększenie w tym miesiącu wysokości wynagrodzenia.Zgodnie z pkt 1 ust. 2 § 11 uchwały nr 102/76 za podstawę wymiaru emerytury może być przyjęty zarobek z ostatniego miesiąca zatrudnienia tylko pod warunkiem, że pracownik otrzymuje wynagrodzenie w stałej miesięcznej wysokości. Nie może być uznane za wynagrodzenie w stałej miesięcznej wysokości wynagrodzenie pracownika w ostatnim miesiącu jego zatrudnienia, jeśli wysokość tego zatrudnienia odbiega od wysokości zarobku otrzymywanego w poprzednich miesiącach roku. Dlatego też brak było podstaw do przyjęcia za podstawę wymiaru emerytury zarobku wnioskodawcy w ostatnim miesiącu jego zatrudnienia, skoro zarobek ten w sposób oczywisty różnił się od wysokości wynagrodzenia uzyskiwanego przez wnioskodawcę w poprzednich miesiącach roku. Z tych przeto względów przy ustalaniu podstawy wymiaru emerytury należało stosować ogólne zasady, tj. za podstawę powinna być brana przeciętna wysokość zarobków w okresie ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia (§ 11 ust. 2 pkt 2 uchwały), a nie z ostatniego miesiąca zatrudnienia.W związku z tym zarzuty skarżącego kwestionujące w tej części orzeczenie rady nadzorczej nie zasługują na uwzględnienie. III. W decyzji organu rentowego z dnia 24.II.1977 r. unieważniającej poprzednią decyzję z dnia 3.II.1977 r. zostało zamieszczone postanowienie, że w okresie od dnia 1.I.1977 r. do dnia 24.III.1977 r. wnioskodawca pobrał niesłusznie emeryturę w wysokości 7.739 zł i że o sposobie potrącenia tej kwoty zostanie odrębnie powiadomiony. Tym samym decyzja organu rentowego z dnia 24.II.1977 r. przesądziła o konieczności zwrotu przez wnioskodawcę kwoty 7.739 zł.W sprawie jest niesporne, że wnioskodawca kwotę 7.739 zł otrzymał na podstawie decyzji organu rentowego z dnia 3.II.1977 r., w której organ ten mylnie przyjął za podstawę wymiaru emerytury kwotę 11.636 zł 82 gr (wynagrodzenie z ostatniego miesiąca zatrudnienia), a nie kwotę 5.353 zł 72 gr (przeciętna wysokość wynagrodzenia z okresu ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia).Wnioskodawca otrzymał więc nienależne mu kwoty w wyniku błędu organu rentowego, który - z naruszeniem obowiązujących przepisów - ustalił mylnie podstawę wymiaru emerytury. Organ rentowy nie może domagać się - na podstawie art. 81 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 80 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6) - zwrotu niesłusznie wypłaconej emerytury, jeżeli emerytura została przyznana na skutek błędnej wykładni przepisów prawa, dokonanej przez ten organ. W związku z powyższym Sąd Najwyższy w tej części zmienił orzeczenie rady nadzorczej, jak również decyzję zakładu ubezpieczeń społecznych i ustalił brak obowiązku zwrotu kwoty 7.739 zł.W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji.