III AZP 13/90

SentencjaSąd Najwyższy przy udziale Prokuratora w Ministerstwie Sprawiedliwości - w sprawie skargi Elektrowni Jądrowej "Żarnowiec" w budowie - Przedsiębiorstwa Państwowego - Nadole na decyzję Dyrektora Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 28 grudnia 1989 r. nr G. VII/8224/302/89 w przedmiocie wygaśnięcia zarządu po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 11 października 1990 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku postanowieniem z dnia 11 lipca 1990 r. SA/Gd 262/90 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. w związku z art. 211 k.p.a.:Czy w wyniku zmiany art. 128 k.c., dokonanej ustawą z dnia 31 stycznia 1989 r. (Dz. U. Nr 3 poz. 11/, zarząd przysługujący państwowej osobie prawnej na podstawie art. 38 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /t.j. Dz. U. z 1989 nr 14 poz. 74/ przekształcił się w prawo własności?podjął następującą uchwałę:Uzasadnienie faktyczne1. Wyróżniające traktowanie własności społecznej, a w jej obrębie własności państwowej /"konsekwentnie socjalistycznej"/ należało do ustrojowych zasad systemu prawnego, dla którego ustawą zasadniczą była Konstytucja PRL uchwalona w dniu 22 lipca 1952 r.Również z założeń ustrojowych wyprowadzono zasadę, że pełnia uprawnień właścicielskich do mienia ogólnonarodowego przysługuje wyłącznie państwu.Jeżeli jakaś część mienia ogólnonarodowego, które utożsamiano z mieniem państwowym znajdowało się w dyspozycji państwowych podmiotów prawnych innych niż Skarb Państwa, to przyjmowano, że jest to forma zarządu tym mieniem. Była to formuła uzasadniająca, w płaszczyźnie prawa cywilnego, centralne sterowanie gospodarką. Decydenci państwowi mieli z pozycji właściciela - nieskrępowane możliwości narzucania przedsiębiorstwom państwowym swej woli. Przedsiębiorstwa państwowe natomiast, chociaż były odrębnymi od Skarbu Państwa podmiotami /osobami prywatnymi/ miały tylko tyle samodzielności w zarządzie swego majątku, ile zechciał im dać właściciel. W każdym razie to właściciel /państwo/ miał decydujący wpływ na określenie zadań przedsiębiorstwa państwowego.Na formule jednolitego funduszu własności państwowej opierały się uregulowania przyjęte w kodeksie cywilnym z 1964 r. Art. 128 § 1 k.c. stanowił, że socjalistyczna własność ogólnonarodowa /państwowa/ przysługuje niepodzielnie państwu. Zaś w par. 2 tego artykułu powiedziano, że państwowe osoby prawne wykonywają - w ramach zarządu - uprawnienia płynące z własności państwowej.Zasady i tryb przekazywania a następnie wykonywania zarządu przez państwowe osoby prywatne powierzonym mieniem państwowym regulowane były ustawami odrębnymi. Podstawowe w tym zakresie uregulowania zawierała /ostatnio/ ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości /t.j. Dz. U. z 1989 nr 14 poz. 74 ze zm.) zwłaszcza w rozdziale 4 "zarząd oraz użytkowanie nieruchomości państwowych" oraz ustawa z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24 poz. 122 ze zm.), która zastąpiła dekret z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1960 nr 18 poz. 111/.2. Ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny (Dz. U. Nr 3 poz. 11/ wprowadziła zasadniczą zmianę treści art. 128 kodeksu cywilnego. W miejsce dotychczasowych dwóch paragrafów - art. 128 k.c. otrzymał następujące brzmienie: "własność ogólnonarodowa /państwowa/ przysługuje Skarbowi Państwa, albo innym państwowym osobom prawnym".Ponadto powołana ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. zmieniła także art. 535 k.c. przez skreślenie dotychczasowego paragrafu drugiego tego przepisu, który ograniczał państwowe jednostki organizacyjne w uzyskiwaniu na własność rzeczy kupowanych od innych państwowych jednostek organizacyjnych.3. Przedstawione przez Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku zagadnienie prawne wyniknęło na tle wątpliwości co do skutków prawnych cyt. zmiany art. 128 k.c. wprowadzonej ustawą z dnia 31 stycznia 1989 r. wobec braku w tej ustawie jakichkolwiek odniesień do ustaw - takich jak ww. ustawy o gospodarce terenami oraz o przedsiębiorstwach państwowych - regulujących stosunki prawne związane z wykonywaniem zarządu przez państwowe osoby prawne nad powierzonym im mieniem.Podlegały rozważeniu dwa odmienne stanowiska.Według pierwszego z tych stanowisk z powołanej ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. wynika radykalne odejście od zasady jednolitego funduszu własności państwowej, co oznacza, że - z chwilą wejścia w życie tej ustawy - państwowe osoby prawne inne niż Skarb Państwa stały się właścicielami zarządzanego mienia ogólnonarodowego.Zwolennicy tego poglądu powoływali się przede wszystkim na to, że postulowany przez nich skutek - uwłaszczenia państwowych osób prawnych - jest bardzo pożądany ze względu na reformowany gospodarczy system państwa w kierunku gospodarki rynkowej i wobec potrzeby zapewnienia przedsiębiorstwom państwowym samodzielności.Według stanowiska drugiego - wprowadzona ustawą z dnia 31 stycznia 1989 r. zmiana art. 128 k.c. nie spowodowała uwłaszczenia państwowych osób prawnych /nie będących Skarbem Państwa/. Takiego skutku przekształcającego dotychczasowe formy władania mieniem państwowym w prawo własności nie da się wyprowadzić ani z tekstu ustawy ani z jej wykładni systemowej. Zwrócono zwłaszcza uwagę na to, że nowe brzmienie art. 128 k.c. stwierdza tylko samą zasadę podzielności własności ogólnonarodowej między Skarb Państwa i inne państwowe osoby prawne. Dla wywiedzenia skutków dalej idących brak jest podstaw, skoro ustawa nie określa jakichkolwiek postanowień o warunkach nabycia własności przez państwowe osoby prawne inne niż Skarb Państwa oraz nie uchyliła przepisów regulujących wykonywanie zarządu przez te osoby powierzonym im mieniem państwowym. Należy w tym zakresie zwrócić uwagę także na to, że w tym samym dniu, w którym wydana została omawiana ustawa o zmianie kodeksu cywilnego - Sejm uchwalił także ustawę o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. z 1989 nr 3 poz. 10/, w której określono m.in. zróżnicowaną strukturę funduszy przedsiębiorstw państwowych oraz, że przedsiębiorstwo zobowiązane jest do świadczenia na rzecz Skarbu Państwa dywidendy od funduszu założycielskiego, który odzwierciedla wartość wydzielonej przedsiębiorstwu części mienia ogólnonarodowego.4. Sąd Najwyższy uważa, że uzasadnione jest drugie z przedstawionych wyżej stanowisk. Zmieniona ustawa z dnia 31 stycznia 1981 r. treść art. 128 k.c. oznacza odejście od poprzednio obowiązującej zasady jednolitego funduszu własności państwowej. Stworzona zastała w ten sposób nowa sytuacja prawna dla państwowych osób prawnych, które mogą uzyskiwać mienie państwowe na zasadzie prawa własności. Nie ma natomiast wystarczających przesłanek do przyjęcia poglądu, że wykonywane przez państwowe osoby prawne inne niż Skarb Państwa prawo zarządu mienia państwowego z mocy ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie kodeksu cywilnego - uległo przekształceniu w prawo własności.Stanowisko to znalazło także potwierdzenie w późniejszych wypowiedziach ustawodawcy.W ustawie z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny art. 128 k.c. został skreślony (art. 1 pkt 23 tej ustawy). Natomiast w tytule III kodeksu cywilnego "mienie" został dodany nowy przepis /art. 44(1)/, według którego "własność i inne prawa majątkowe stanowiące mienie państwowe przysługują Skarbowi Państwa albo innym państwowym osobom prawnym". Zarówno treść tego przepisu jak i jego usytuowanie wskazują na przedstawienie podmiotów, którym przysługuje własność /inne prawa majątkowe/ do mienia państwowego. Nie ma zaś w tej regulacji - podobnie jak w art. 128 k.c. w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 31 stycznia 1989 r. konkretyzacji przesłanek, według których określone przedmioty mienia państwowego należą nie do Skarbu Państwa, ale do innych państwowych osób prawnych.Taka konkretyzacja podziału mienia państwowego pomiędzy Skarb Państwa i inne państwowe osoby prawne nastąpiła przede wszystkim w ramach szerokiej nowelizacji ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości przeprowadzonej ustawą z dnia 29 września 1990 r. (Dz. U. Nr 79 poz. 464/.Dla rozważanego zagadnienia prawnego zasadnicze znaczenie mają zmiany w rozdziałach 3 i 4 ustawy o gospodarce gruntami, i wywłaszczaniu nieruchomości, określających oddawanie w użytkowanie wieczyste, dzierżawę, najem, użyczenie oraz w zarząd nieruchomości /wraz z budynkami i urządzeniami/ stanowiących własność Skarbu Państwa lub własność gminy.Ponadto artykuły 2 i 3 powołanej ustawy z dnia 29 września 1990 r. dotyczą wprost rozważanego zagadnienia.Z pierwszego z tych przepisów wynika, że państwowe osoby prawne inne niż Skarb Państwa uzyskują - z mocy prawa - w stosunku do zarządzanych przez siebie w dniu wejścia w życie tej ustawy /a więc po wejściu w życie rozważanego art. 128 k.c./ gruntów - użytkowanie wieczyste, a w stosunku do budynków /innych urządzeń oraz lokali/ - prawo własności.Według zaś art. 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. nieruchomości nabyte przez państwowe osoby prawne po dniu wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny stanowią od chwili nabycia własność tych osób.W świetle wskazanych uregulowań ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości nie ulega wątpliwości, że dopiero ta ustawa - a nie ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie kodeksu cywilnego - określiła warunki przekształcenia zarządu wykonywanego przez państwowe osoby prawne w prawo użytkowania wieczystego gruntów lub prawo własności budynków, lokali i innych urządzeń z zastrzeżeniem dotyczącym państwowych gospodarstw rolnych.Przedstawione wyżej rozważania uzasadniają udzielenie odpowiedzi jak w sentencji uchwały.