III CK 270/03

Sygn. akt III CK 270/03 POSTANOWIENIE Dnia 16 czerwca 2004 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz SSN Irena Gromska-Szuster Protokolant Bożena Kowalska w sprawie z wniosku Syndyka masy upadłości "B." sp. z o.o. z siedzibą w W. i "P." S.A. z siedzibą w K. przy uczestnictwie […] o wpis, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 16 czerwca 2004 r., kasacji wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 27 stycznia 2003 r., sygn. akt II Ca …/02, uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie 2 Sąd Rejonowy w K., uwzględniając wniosek Syndyka masy upadłości spółki z o.o. „B.” oraz spółki akcyjnej „P.”, postanowieniem z dnia 4 czerwca 2002 r., w księdze wieczystej dla nieruchomości położonej w K. przy ul. M. […] wpisał – w dziale II we wpisach dotyczących prawa użytkowania wieczystego – w miejsce spółki z o.o. „B.” spółkę akcyjną „P.” jako użytkownika wieczystego gruntu oraz właściciela budynku, natomiast w dziale III wykreślił odpłatne prawo użytkowania na prawie użytkowania wieczystego ustanowione na rzecz spółki z o.o. „G.” oraz upadłość spółki z o.o. „B.”, a także wykreślił w dziale IV szereg hipotek i wpisał jedną hipotekę. Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 27 stycznia 2003 r., uwzględniając apelację spółki z o.o. „C.” (następcy prawnego spółki z o.o. „G.”) zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że uchylił wpis z dnia 4 czerwca 2002 r. dokonany w dziale III księgi wieczystej i w tej części wniosek oddalił. Według dokonanych w sprawie ustaleń w dniu 9 października 2001 r. syndyk masy upadłości spółki z o.o. „B.” sprzedał z wolnej ręki spółce akcyjnej „P.” za cenę 2.500.000 zł prawo użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w K. przy ul. M. Złożony przez strony tej umowy na podstawie art. 120 Prawa upadłościowego oraz art. 1000 § 1 k.p.c. wniosek o wykreślenie w księdze wieczystej prawa użytkowania ustanowionego na rzecz spółki „G.”, oparty został na twierdzeniu, że wartość prawa użytkowania nie ma pełnego pokrycia w cenie nabycia, bowiem zostało wycenione na kwotę 4.269.000 zł, co potwierdza operat szacunkowy sporządzony w trybie art. 105 w zw. z art. 97 Prawa upadłościowego przez rzeczoznawcę majątkowego, nie zakwestionowany przez biegłego sądowego w toku postępowania upadłościowego. Apelacja spółki z o.o. „C.” oparta została tylko na zarzucie wadliwej wyceny prawa użytkowania. Według apelującego wartość tego prawa wynosi tylko 1.490.014 zł, a zatem ma pełne pokrycie w cenie nabycia prawa użytkowania wieczystego. Zgodnie z art. 1000 § 3 k.p.c. pozostaje więc w mocy i nie było podstaw do jego wykreślenia. 3 Sąd Okręgowy uwzględnił apelacje z innych przyczyn, niż wskazane przez apelującego. Uznał, że mimo dokonanej sprzedaży prawa wieczystego użytkowania, prawo użytkowania, jako że zostało ujawnione w księdze wieczystej pozostaje w mocy i nie podlega wykreśleniu z księgi wieczystej (art. 1000 § 3 k.p.c.). Zdaniem tego Sądu okoliczność, czy wartość prawa użytkowania ma pokrycie w cenie nabycia prawa użytkowania wieczystego, jest bez znaczenia. Miałaby znaczenie tylko wtedy, gdyby prawo użytkowania nie było ujawnione w księdze wieczystej. Kasacje obu wnioskodawców oparte zostały na podstawie naruszenia art. 120 Prawa upadłościowego oraz art. 1000 § 1 i 3 k.p.c. przez błędną ich wykładnię polegającą na uznaniu, że prawo użytkowania, jeśli zostało ujawnione w księdze wieczystej, to bez względu na jego wartość pozostaje, w mocy mimo że w postępowaniu upadłościowym doszło do sprzedaży prawa użytkowania wieczystego. Kasacja Syndyka oparta została ponadto na podstawie naruszenia art. 227 i 316 § 1 i 2 k.p.c. przez pominięcie okoliczności, że prawo użytkowania ustanowione na sprzedawanej nieruchomości jest bezskuteczne z mocy prawa (art. 54 § 1 Pr. upadł.) w stosunku do masy upadłości. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Powołany w kasacji Syndyka art. 54 Prawa upadłościowego dotyczy zupełnie innego stanu faktycznego, niż występujący w rozpoznawanej sprawie, nie mógł więc zostać naruszony. Sąd Okręgowy naruszył powołany w obu kasacjach art. 1000 § 3 k.p.c. przez błędną jego wykładnię. Sprzedaż nieruchomości w postępowaniu upadłościowym ma te same skutki prawne, jakie ma sprzedaż w postępowaniu egzekucyjnym. Zasada ta, wynikająca z art. 120 § 1 Prawa upadłościowego w zw. z art. 879 k.p.c. ma zastosowanie w razie sprzedaży prawa użytkowania wieczystego (art. 237 k.c.). Przy ocenie skutków dokonanej przez syndyka w postępowaniu upadłościowym sprzedaży prawa użytkowania wieczystego będzie zatem miał zastosowanie art. 1000 k.p.c. Z § 1 tego artykułu wynika ogólna zasada, że z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o przysądzeniu własności wygasają wszelkie prawa obciążające nieruchomość oraz skutki zabezpieczenia roszczeń osobistych 4 na nieruchomości. Zamiast tych praw powstaje prawo do zaspokojenia się z ceny nabycia z pierwszeństwem przewidzianym w przepisach o podziale ceny uzyskanej z egzekucji, czyli w art. 1025 i 1026 k.p.c. Od reguły tej ustawa przewiduje wyjątki, które wymienione zostały w § 2 i § 3 art. 1000 k.p.c. oraz w art. 1001 k.p.c. Zgodnie z art. 1000 § 3 k.p.c. pozostają w mocy ujawnione przez wpis w księdze wieczystej lub złożenie dokumentu do zbioru albo nie ujawnione w ten sposób, lecz zgłoszone najpóźniej na trzy dni przed terminem licytacji, użytkowanie, służebności i prawa dożywotnika, jeżeli przysługuje im pierwszeństwo przed wszystkimi hipotekami lub jeżeli nieruchomość nie jest hipotekami obciążona albo jeżeli wartość użytkowania, służebności i praw dożywotnika znajduje pełne pokrycie w cenie nabycia. W tym ostatnim wypadku wartość tych praw będzie zaliczona na cenę nabycia. Przytoczony przepis nie jest zbudowany w sposób jasny, jego redakcja może wywoływać wątpliwości, bowiem w swej treści zawiera kilka przesłanek połączonych spójnikami łącznym „lub” i rozłącznym „albo”, od spełnienia których zależy, czy prawa wymienione w tym przepisie pozostaną w mocy, mimo że nieruchomość, którą obciążały została sprzedana. Jedne z tych przesłanek mają charakter materialny, należą do nich: pierwszeństwo praw wymienionych w § 1 przed wszystkimi hipotekami, brak obciążających nieruchomość hipotek, pełne pokrycie praw w cenie nabycia, natomiast pozostałe przesłanki mają charakter formalny, są nimi: ujawnienie praw w księdze wieczystej lub zbiorze dokumentów oraz zgłoszenie prawa nie ujawnionego najpóźniej 3 dni przed terminem licytacji. Analizowany przepis dotyczy kilku sytuacji. W pierwszej z nich pozostanie w mocy m.in. praw wymienionych w art. 1000 § 3 k.p.c. oparte jest na stwierdzeniu, że prawom tym przysługuje pierwszeństwo przed wszystkimi hipotekami. Chodzić tu może tylko o prawa, które zostały ujawnione, bowiem tylko prawo ujawnione konkurować może z hipoteką, do powstania której zawsze potrzebny jest wpis w księdze wieczystej (art. 67 u.k.w.h.). Prawom nie ujawnionym, a więc także użytkowaniu nie ujawnionemu przez wpis do księgi wieczystej nigdy nie będzie przysługiwać pierwszeństwo przed hipoteką (art. 11 u.k.w.h.). 5 Druga sytuacja dotyczy pozostania w mocy praw nie ujawnionych, zgłoszonych w terminie trzech dni przed licytacją, gdy nieruchomość nie jest obciążona hipotekami. W takiej sytuacji prawo użytkowania nie ujawnione zrównane zostaje – w zakresie pozostania w mocy – z prawem ujawnionym w księdze wieczystej. Jeżeli nie są spełnione przesłanki wskazane w obu przypadkach – czy to ze względu na to, że ujawnionemu prawu użytkowania nie przysługuje pierwszeństwo przed wszystkimi hipotekami, czy też dlatego, że zgłoszenie w terminie trzech dni przed licytacją nie ujawnionego prawa użytkowania dotyczy nieruchomości obciążonej hipoteką (hipotekami) – prawo to może się utrzymać, jeżeli spełniona zostanie inna przesłanka – alternatywna w stosunku do już omówionych, na co wskazuje spójnik „albo” – mająca charakter ekonomiczny, wymagająca zbadania, czy prawo użytkowania, ujawnione lub nie ujawnione, znajdzie pełne pokrycie w cenie nabycia. Jeżeli wartość tego prawa znajduje w cenie nabycia tylko częściowe pokrycie, prawo to wygasa w myśl zasady wyrażonej w § 1 art. 1000 k.p.c., a uprawnionym pozostaje tylko zastrzeżone w tym przepisie prawo zaspokojenia z ceny nabycia z pierwszeństwem wynikającym z art. 1026 § 1 w zw. z art. 1025 § 1 pkt 6 k.p.c. Z przedstawionej wykładni art. 1000 § 3 k.p.c. wypływa wniosek, że jeżeli w postępowaniu upadłościowym nastąpi sprzedaż prawa wieczystego użytkowania, to obciążające je prawo użytkowania nie pozostaje w mocy przez sam fakt jego ujawnienia w księdze wieczystej, jak przyjął Sąd Okręgowy; skutek taki nastąpi w razie spełnienia jednej z dwóch alternatywnych przesłanek wymienionych w art. 1000 § 3 k.p.c. Innymi słowy, prawo użytkowania ujawnione przez wpis w księdze wieczystej, pozostaje w mocy, jeżeli przysługuje mu pierwszeństwo przed wszystkimi hipotekami, albo gdy jego wartość znajduje pełne pokrycie w cenie nabycia (art. 1000 § 3 k.p.c.). Z ustaleń dokonanych przez Sąd Okręgowy wynika, że nieruchomość była obciążona hipotekami, ale nie wynika z nich, czy prawu użytkowania przysługiwało pierwszeństwo przed wszystkimi hipotekami. Treść wpisu dokonanego przez Sąd Rejonowy zdaje się wskazywać, że prawu użytkowania nie przysługiwało 6 pierwszeństwo przed wszystkimi hipotekami. Ustalenie to jest niezbędne dla oceny, czy prawo użytkowania ujawnione przez wpis w księdze wieczystej, mimo dokonanej sprzedaży w postępowaniu upadłościowym, pozostało w mocy. Jeśli zostanie wykazane, że prawu użytkowania przysługuje pierwszeństwo przed wszystkimi hipotekami, to wbrew wykładni zaprezentowanej w kasacji Syndyka, nie zachodzi konieczność badania przesłanki o charakterze ekonomicznym. Zbadanie kwestii, czy wartość ujawnionego prawa użytkowania (sporna między wnioskodawcami a uczestniczką postępowania – spółką „C.”) znajduje pełne pokrycie w cenie nabycia stanie się jednak konieczne, gdy okaże się, że prawu temu nie przysługuje pierwszeństwo przed wszystkimi hipotekami. Gdyby zaszła potrzeba zbadania tej kwestii, to Sąd Okręgowy powinien pamiętać o zakresie kognicji sądu wieczystoksięgowego (art. 6268 § 2 k.p.c.) oraz treści art. 1003 § 1 k.p.c. Przepis ten stanowi, że wykreślenia praw obciążających nieruchomość dokonuje się na podstawie prawomocnego postanowienia o przysądzeniu własności wraz z planem podziału sumy uzyskanej z egzekucji. Wobec tego, że podziału sumy uzyskanej z egzekucji w tym zakresie dokonuje się na podstawie opisu i oszacowania, w postępowaniu wieczystoksięgowym nie ma miejsca na polemikę z wyceną wykreślanych praw. Dodać należy, że w postępowaniu upadłościowym nie wydaje się postanowienia o przysądzeniu własności, w miejsce zatem tego orzeczenia podstawę wykreśleń w postępowaniu wieczystoksięgowym winna stanowić umowa sprzedaży wraz z operatem szacunkowym. Z przytoczonych względów obie kasacje oparte na zarzucie błędnej wykładni art. 1000 § 3 k.p.c., mimo że wykładnia tego przepisu zaprezentowana w kasacji Syndyka też nie jest prawidłowa, uznać należało za usprawiedliwione. Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39312 k.p.c.). jk