III CO 27/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, T. Szymanek.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Czesława P. o stwierdzenie praw do spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy przepis art. 1065 k.c., przewidujący, że spadkobiercą gospodarstwa rolnego lub jego części można ustanowić w testamencie tylko osobę, która odpowiada warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, można rozumieć w ten sposób, że wystarczy, aby spadkobierca testamentowy odpowiadał jednemu z warunków ustawowych dla spadkobierców ustawowych, i to obojętnie, któremu?"uchwalił:W świetle art. 1065 k.c. spadkobiercą testamentowym można ustanowić taką osobę, która odpowiada warunkom określonym w art. 1059 k.c. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy spadkobierca powołuje w testamencie do dziedziczenia oboje lub jednego ze swoich rodziców; w takim wypadku wystarcza, jeżeli powołany odpowiada wymaganiom art. 1061 k.c.. Uzasadnienie faktyczne W myśl art. 1065 k.c. spadkobiercą gospodarstwa rolnego lub jego części można ustanowić w testamencie tylko osobę, która odpowiada warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Przepis ten nie określa jednak bliżej, jakim warunkom przewidzianym dla spadkobierców ustawowych powinien odpowiadać spadkobierca testamentowy, warunki zaś te nie są dla wszystkich spadkobierców ustawowych jednakowe. Z art. 1059 i n. k.c. wynika bowiem, że spadkobiercy ustawowi dzielą się z tego punktu widzenia na dwie kategorie: na takich, którzy powinni odpowiadać wymaganiom określonym w art. 1059 k.c., oraz na takich, którzy dziedziczą gospodarstwo rolne, jeżeli odpowiadają jedynie wymaganiom określonym w art. 1061, a więc, którzy dziedziczą to gospodarstwo, jeżeli tylko mają kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Do drugiej kategorii należą tylko rodzice spadkodawcy, do pierwszej zaś wszyscy pozostali spadkobiercy ustawowi.Ogólne sformułowanie art. 1065 k.c. mogłoby prowadzić do wniosku, że spadkobiercą testamentowym może być osoba, która odpowiada któremukolwiek z wymagań określonych w art. 1059 i 1061 k.c., a więc że w konsekwencji tego spadkobiercą takim można w testamencie ustanowić każdego, kto ma - najogólniej ujęte - kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Bliższa jednak analiza wymienionych przepisów, a w szczególności ich celu społeczno-gospodarczego, nie pozwala na taką wykładnię.Przystępując do takiej analizy, należy przede wszystkim zwrócić uwagę na to, że przepisy art. 1059 i 1061 nie mają - jeśli chodzi o ich znaczenie z punktu widzenia założeń kodeksu o dziedziczeniu gospodarstw rolnych - równorzędnego charakteru. Podstawowy z tego punktu widzenia jest mianowicie art. 1059 k.c., on bowiem przewiduje, jakim kwalifikacjom powinna odpowiadać większość spośród kręgu spadkobierców ustawowych, a praktycznie - olbrzymia większość osób dziedziczących z ustawy. Natomiast art. 1061 odnosi się do osób, które dochodzą do spadku zupełnie wyjątkowo, rzadko bowiem się zdarza, że rodzice żyją dłużej od swych dzieci i w związku z tym dziedziczą po nich. Przepis art. 1061 odbiega od przepisów art. 1059 także i pod tym względem, że u podłoża jego leżą głównie motywy natury humanitarnej, związane z dążeniem do łagodniejszego traktowania ludzi starych, a nie względy na interes gospodarczy, wyrażające się w dążeniu do tego, aby gospodarstwo rolne dziedziczyły osoby, które ze względu na swe umiejętności i zdolności fizyczne mogą to gospodarstwo prowadzić prawidłowo, i to przede wszystkim te, które z tym gospodarstwem były dotychczas związane.Wszystko to sprawia, że przepis art. 1061 ma charakter normy wyjątkowej, sama bowiem zasada rozstrzygająca o dziedziczeniu gospodarstwa rolnego jest określona w art. 1059. Logicznie zaś uzasadniony jest wniosek, że ustawodawca, mówiąc w art. 1065 ogólnie o kwalifikacjach przewidzianych dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, miał na myśli przepisy z tego punktu widzenia zasadnicze, a nie normę wyjątkową.Za takim wnioskiem przemawia także ta okoliczność, że przyjęta w niniejszej uchwale wykładnia bardziej odpowiada założeniom społeczno-gospodarczym przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych.Nie powinno jednak ulegać wątpliwości, że wykładnia ta nie odnosi się do wypadku wyjątkowego, gdy spadkodawca powołuje w testamencie do dziedziczenia swoich rodziców. Jest bowiem rzeczą oczywistą, że skoro osoby te dziedziczą z ustawy, jeżeli tylko odpowiadają łagodniejszym wymaganiom przewidzianym w art. 1061 k.c., to z mocy art. 1065 tego k.c. właśnie te wymagania, a nie określone w art. 1059 wystarczają do przyznania im kwalifikacji do testamentowego dziedziczenia gospodarstwa rolnego.