III CO 66/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski. Sędziowie: W. Bryl (sprawozdawca), B. Czyżewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Edwarda O. o wpis prawa własności, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy stanowi przeszkodę do uwzględnienia wniosku, złożonego przez obdarowanego, o wpis prawa własności do księgi wieczystej okoliczność, że w chwili rozpoznawania tego wniosku sąd prowadzący księgę wieczystą jest w posiadaniu prawomocnego orzeczenia (wydanego w wyniku rewizji nadzwyczajnej po wpłynięciu do sądu wniosku, złożonego przez obdarowanego, o wpis prawa własności), w którym Sąd Najwyższy zmienia postanowienie sądu powiatowego dokonujące wpisu prawa własności na rzecz darczyńcy i wniosek o wpis darczyńcy w charakterze właściciela nieruchomości oddala?udzielił następującej odpowiedzi:Okoliczność, że w chwili rozpoznania wniosku o wpis do księgi wieczystej prawa własności nieruchomości na rzecz nabywcy nie korzystającego z rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych sąd jest w posiadaniu orzeczenia wydanego na skutek rewizji nadzwyczajnej, w którym Sąd Najwyższy oddalił wniosek poprzednika prawnego nabywcy o wpis prawa własności, stanowi przeszkodę do uwzględnienia wniosku nabywcy. Uzasadnienie faktyczneW dniu 30.I.1947 r. Szczepan O. na podstawie aktu nadania ziemi, jak i wykonalnej decyzji co do klasyfikacji i szacunku został zapisany do księgi wieczystej w charakterze właściciela działki nr XV, pochodzącej z majątku R.W dniu 21 kwietnia 1947 r. sąd prowadzący księgę wieczystą postanowił na wniosek Starostwa Powiatowego w G. wykreślić Szczepana O. i wpisać jako właściciela Czesława O.We wrześniu 1961 r. Prezydium Wojew. Rady Narodowej w P. wystąpiło z wnioskiem o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie Czesława O. i wpisanie jako właściciela nieruchomości ponownie Szczepana O. twierdząc, że wpis Czesława O. jako właściciela jest pozbawiony podstaw prawnych, skoro Szczepan O. nie zrzekł się działki na rzecz syna Czesława i skoro nie uchylono aktu nadania ziemi na rzecz Szczepana O. i nie nadano tej ziemi Czesławowi O.Postanowieniem z dnia 5.X.1961 r. Sąd Powiatowy postanowił dokonać wpisu Szczepana O. jako właściciela całej nieruchomości objętej ks. wiecz. R. 57 w miejsce Czesława O.W dniu 13 listopada 1961 r. zapisany w charakterze właściciela nieruchomości Szczepan O. i żona jego zawarli w akcie notarialnym umowę darowizny z synem swoim Edwardem O., w wyniku której przenieśli własność nieruchomości na syna swego Edwarda O. Edward O. darowiznę tę przyjął i powołując się na powyższą umowę, złożył w dniu 18.XI.1961 r. wniosek do sądu o wpis jego prawa własności.Postanowieniem z dnia 14.VIII.1962 r. Sąd Najwyższy, rozpoznawszy na skutek rewizji nadzwyczajnej sprawę z wniosku Skarbu Państwa - Prez. WRN w P. o dokonanie wpisu prawa własności na rzecz Szczepana O., zmienił postanowienie Sądu Powiatowego z dnia 5.X.1961 r. i wniosek Prez. WRN w P. o wpisanie - w zamian Czesława O. - w charakterze właściciela Szczepana O. oddalił.Sąd Powiatowy, po dołączeniu do akt sprawy powyższego postanowienia Sądu Najwyższego, rozpoznał wniosek Edwarda O. i postanowieniem z dnia 13.V.1963 r. postanowił dokonać wpisu prawa własności na rzecz Edwarda O.Przeciwko temu wpisowi Czesław O. wniósł rewizję z wnioskiem o uchylenie postanowienia Sądu Powiatowego z dnia 13.V.1963 r. i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania bądź o zmianę tegoż postanowienia i oddalenie wniosku Edwarda O.Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję Czesława O., postanowieniem z dnia 17.X.1963 r. VI CR 351/63 przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienie prawne przytoczone na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, udzielając odpowiedzi wskazanej w sentencji swej uchwały, zważył, co następuje:Stosownie do treści art. 45 prawa o ks. wiecz. postanowienie odmawiające dokonania wpisu może opierać się albo na okolicznościach, które doszły do wiadomości sądu w drodze urzędowej w inny sposób niż przy badaniu treści wniosku i dołączonych doń dokumentów oraz treści księgi wieczystej, albo na okolicznościach powszechnie znanych. Z treści tego przepisu wynika zatem, że sąd prowadzący księgę wieczystą nie może ograniczyć się tylko do ustalenia, czy żądanie wniosku znajduje oparcie w treści powołanych przez wnioskodawcę dokumentów oraz czy zachodzą formalne warunki wpisu, lecz bierze również pod rozwagę okoliczności, o których mowa w art. 45 zdanie ostatnie prawa o księgach wieczystych i na tej podstawie może wniosku o wpis nie uwzględnić.Sąd prowadzący księgi wieczyste ma bowiem obowiązek zbadania sprawy wpisu w księdze wieczystej pod względem faktycznym i prawnym tak samo, jak czyni to sąd przy każdym rozstrzyganiu sprawy. Jednakże sąd ten przy ustalaniu stanu faktycznego, który uzasadnia wpis, jest ograniczony w korzystaniu ze środków jakie normalnie dają sądowi podstawę do wytworzenia swego przekonania o istnieniu okoliczności faktycznych. W myśl bowiem art. 45 pr. o ks. wiecz. sąd może je oprzeć tylko na dokumentach, a w razie nieuwzględnienia wniosku - także na notoryczności. Sąd, załatwiając wniosek o wpis do ksiąg wieczystych, powinien zatem badać stanowiącą podstawę wpisu czynność materialną, która usprawiedliwia powstanie, zmianę lub wygaśnięcie prawa, nie tylko pod względem formalnym, lecz również pod względem jej skuteczności materialnej (orzeczenia SN: 2 CO 116/54 z 22.III.1955 r. - OSN 6/56/15 i 2 CO 49/54 z 26.X.1954 r. - OSN 3/55/61). Odmienny pogląd prawny byłby sprzeczny nie tylko z treścią art. 45 pr. o ks. wieczystych, lecz również z treścią art. 22 tegoż prawa, w myśl którego sąd jest obowiązany do usunięcia - na wniosek osoby zainteresowanej - niezgodności księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym na podstawie orzeczenia sądowego lub innego odpowiedniego dokumentu. Taką niezgodność zaś można ustalić tylko przez zbadanie materialnej podstawy wpisu.Sąd prowadzący księgi wieczyste, mając więc w chwili załatwiania wniosku o wpis do księgi wieczystej prawa własności nieruchomości na rzecz nabywcy dokument, jakim jest orzeczenie Sądu Najwyższego wydane na skutek rewizji nadzwyczajnej, w którym Sąd Najwyższy oddalił wniosek poprzednika pierwszego nabywcy o wpis prawa własności, powinien rozważyć, czy nabywca korzysta z rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, czy też z tej rękojmi korzystać nie może, i w zależności od tego zezwolić na wpis lub też odmówić tego wpisu.Na wpis prawa własności na rzecz nabywcy sąd nie może zezwolić, jeżeli między innymi nabycie prawa opiera się nie na czynności obrotowej (np. na kupnie, zamianie itp.), ale na tytule bezpłatnym, np. na darowiźnie, zapisie itp., albo gdy nabywca działał w złej wierze (art. 20 prawa o ks. wiecz.). Jeśli powyższe okoliczności wynikają z treści dokumentów, jakie doszły do wiadomości sądu w drodze urzędowej, to wbrew stanowisku Sądu Powiatowego, że sąd wieczysto-księgowy nie zajmuje się sprawą zakresu rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, sąd ten okoliczności powyższe powinien uwzględnić przy rozpoznawaniu wniosku nabywcy o wpis prawa własności.Jeżeli poprzednik prawny nabywcy lub sam nabywca twierdziłby, że mimo oddalenia przez Sąd Najwyższy wniosku poprzednika nabywcy o wpis prawa własności nabył on własność danej nieruchomości w drodze pozaksięgowej, to wobec tego, że okoliczność ta istotnie nie może być badana w trybie postępowania wieczysto-księgowego, nabywca mógłby jedynie w trybie procesowym wykazywać tę okoliczność i domagać się uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.Z przytoczonych względów należało orzec jak wyżej.