III CR 179/65

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Huty Szkła przeciwko 1) Bernardowi P., 2) Władysławowi F., 3) Wincentemu B. i Wawrzynowi M. o zapłatę 11 608 zł na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Powiatowego w Z. z dnia 19 stycznia 1966 r. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Z. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneNajwyższa Izba Kontroli przeprowadziła w powodowej Hucie w dniach od 11 września 1963 r. do 30 września 1963 r. kontrolę, która ujawniła, że powodowe przedsiębiorstwo poniosło szkodę w wysokości 11 608 zł w wyniku zlecenia wykonania prac projektowych, a następnie wypłaty mylnie wyliczonej należności prywatnym projektantom. Pozwany Bernard P. był dyrektorem naczelnym powodowej Huty od 3 października 1958 r. do 31 grudnia 1962 r. Pozwany Władysław F. od 1 lipca 1953 r. pełnił obowiązki zastępcy dyrektora do spraw technicznych. Pozwany Wincenty D. pełnił obowiązki dyrektora administracyjno-gospodarczego od 1 stycznia 1952 r., a pozwany Wawrzyniec M. pełnił obowiązki głównego księgowego od dnia 1 sierpnia 1958 r.Wyrokiem z dnia 19 stycznia 1965 r. Sąd Powiatowy w Z. oddalił powództwo w całości, a w uzasadnieniu wyroku wyjaśnił, że pozwani nie odpowiadają za powstałą szkodę, bowiem odpowiedzialnym za prawidłowość dokumentacji i jej wycenę był kierownik działu inwestycji ob. Józef M. W przedsiębiorstwie istniała bowiem komórka inwestycyjna, do obowiązków której należała kontrola i opiniowanie rachunków wystawionych przez prywatnych wykonawców i skoro pracownicy tej komórki, a w szczególności Józef M. nie wykonywali należycie swoich obowiązków, przedstawiając do akceptacji pozwanych rachunki źle obliczone lub rozmyślnie wprowadzili w błąd swych zwierzchników, to - zdaniem Sądu Powiatowego - powodowe przedsiębiorstwo winno wystąpić z roszczeniem przeciwko winnym powstania szkody, a nie przeciwko pozwanym.Prawomocny wyrok Sądu Powiatowego w Z. zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, wnosząc o uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca naruszenie art. 194 w związku z art. 3d 4 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Zarzut naruszenia przez Sąd Powiatowy art. 194 k.p.c. w związku z art. 3 i 4 k.p.c. uznać należy w pełni za uzasadniony. Zgodnie z art. 194 § 1 k.p.c., jeżeli okaże się, że powództwo nie zostało wniesione przeciwko osobie, która powinna być w sprawie stroną pozwaną, Sąd na wniosek powoda lub pozwanego wezwie tę osobę do wzięcia udziału w sprawie, z tym, że jeżeli wymaga tego ochrona własności społecznej, wezwania tego Sąd może dokonać z urzędu.Użyte w art. 194 § 4 k.p.c. określenie "Sąd może" nie oznacza, że kwestia wezwania czy niewezwania w charakterze strony pozwanej osoby, przeciwko której powództwo nie zostało wniesione, a która powinna być w sprawie stroną pozwaną, pozostawiona jest swobodnemu uznaniu Sądu. Przepis § 4 art. 194 k.p.c. dotyczący spraw, w których chodzi o ochronę własności społecznej, nie może być interpretowany oddzielnie bez powiązania go z innymi przepisami kodeksu postępowania cywilnego, a w szczególności z art. 3 i 4 tegoż kodeksu.Art. 3 k.p.c. nakłada na Sąd obowiązek do wszechstronnego zbadania wszystkich istotnych okoliczności sprawy i do wyjaśnienia rzeczywistej treści stosunków faktycznych i prawnych.Wedle zaś art. 4 k.p.c. Sąd powinien dążyć do zapewnienia nabytej ochrony własności społecznej. W szczególności na sądzie ciąży obowiązek zawiadomienia organu nadrzędnego jednostki gospodarki uspołecznionej, m.in., gdy może być celowe podjęcie czynności procesowych w stosunku do osób nie objętych postępowaniem. W razie potrzeby sąd zawiadamia prokuratora.Powołane wyżej przepisy mają na celu realizowanie w postępowaniu cywilnym zasady szczególnej ochrony własności społecznej, która jest zgodnie z art. 48 Konstytucji jednym z naczelnych zadań wymiaru sprawiedliwości. Nawet okoliczność, że w procesie cywilnym występuje jedna ze stron, organ państwowy powołany do obrony interesów jednostki gospodarki uspołecznionej w niczym nie zmniejsza roli i obowiązków sądu w tym zakresie.Skoro więc wedle § 1 art. 194 k.p.c. Sąd ma obowiązek wezwać do udziału w sprawie w charakterze strony pozwanej osobę, która powinna być w sprawie pozwaną, jeżeli z wnioskiem takim wystąpił powód lub pozwany, to w świetle wyżej przytoczonych zasad, należy uznać, iż w sytuacji, gdy w grę wchodzi ochrona mienia społecznego, a zawiadomiony przez sąd organ nadrzędny jednostki gospodarki uspołecznionej nie wystąpi o wezwanie osoby, która powinna brać udział w sprawie w charakterze pozwanego, sąd w mocy art. 194 § 4 k.p.c. ma obowiązek z urzędu wezwać tę osobę do wzięcia udziału w sprawie. Uchybienie zaś tym obowiązkom jest uchybieniem procesowym, które może wpłynąć na wynik sprawy, a tym samym stanowić podstawę rewizji z art. 368 pkt 5 k.p.c. Taki sam obowiązek spoczywa na sądzie również w wypadku, przewidzianym w § 3 art. 194 k.p.c., a więc sytuacji, gdy wezwanie wiąże się z ochroną mienia społecznego, a okazało się, że powództwo może być wytoczone przeciwko innym jeszcze osobom, które nie występują w sprawie w charakterze pozwanych.W konkretnym przypadku Sąd Powiatowy w uzasadnieniu swego wyroku identyfikuje osoby odpowiedzialne za prawidłowość dokumentacji i jej wycenę, a nawet przesłuchał te osoby w charakterze świadków. Oddalenie w tych warunkach powództwa bez uprzedniego powiadomienia jednostki nadrzędnej strony powodowej o potrzebie podjęcia czynności procesowych w stosunku do osób nie objętych postępowaniem, a w razie niewystąpienia przez nie z odpowiednim wnioskiem, zaniechanie przez Sąd obowiązku wezwania tych osób dla udziału w sprawie w charakterze pozwanych narusza art. 194 w związku z art. 3 i 4 k.p.c. i uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Trafnie podkreśla skarżący w rewizji nadzwyczajnej, że w sytuacji, gdy za szkodę mogą odpowiadać wszyscy lub tylko niektórzy spośród pracowników, obowiązanych do bezpośredniej kontroli rachunków, bądź do kontroli pośredniej z tytułu sprawowanych funkcji nadzorczych, należyte wyjaśnienie i rozstrzygnięcie sprawy jest z reguły możliwe, tylko wtedy, gdy zostanie zestawiony i skonfrontowany zakres obowiązków wszystkich osób, których odpowiedzialność może wchodzić w rachubę.Podkreślić również trzeba, że nie da się pogodzić ze społecznym poczuciem sprawiedliwości faktu wskazania przez Sąd osób odpowiedzialnych za powstałą szkodę w mieniu społecznym z jednoczesnym zaniechaniem pociągnięcia tych osób do odpowiedzialności cywilnej.