III CR 399/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Dobrzański. Sędziowie: W. Bryl (sprawozdawca), P. Stępień.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku o wpis w księdze wieczystej prawa własności, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 21 marca 1959 r.,uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Nowym Targu Wydziału Zamiejscowego w Zakopanem z dnia 21 maja 1955 r. i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Nowym Targu Wydział Zamiejscowy w Zakopanem do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Zakopanem dokonał w dniu 21.V.1953 r. wpisu prawa własności Józefa D. na podstawie przedstawionego mu aktu notarialnego nabycia nieruchomości z daty Lida 4.IX.1939 r. w miejsce dotychczasowych właścicieli Izaaka S., Jakuba I. i Ruchli I. Następnie na podstawie aktu notarialnego z dnia 24.V.1955 r. tenże sąd dokonał w miejsce Józefa D. wpisu własności na rzecz Józefa S.Pierwszy z wymienianych wpisów został we właściwym terminie zaskarżony rewizją przez spadkobierców właścicieli (ich dzieci i współmałżonka). Powołali się oni na okoliczność, że akt notarialny, który był podstawą wpisu, został sfałszowany a osoba, która pod nazwiskiem "Józef D." dokonywała transakcji i złożyła wniosek o wpis, posługiwała się fałszywymi dowodami tożsamości; na tę okoliczność skarżący powołali dowód z akt karnych Sądu Wojewódzkiego w Warszawie. Ponieważ pism sądowych pod nazwiskiem "Józef D." nie można było doręczyć, Sad na polecenie Sądu Wojewódzkiego przeprowadził wywiad milicyjny i ustalił, że osobą, która działała pod nazwiskiem "Józef D.", był w istocie S. O., wobec czego odpis rewizji i wszelkie dalsze pisma sądowe były doręczone O.Po rozpoznaniu sprawy w II instancji Sąd Wojewódzki rewizję oddalił. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego sąd prowadzący księgę wieczystą nie może prowadzić dowodów na okoliczność niezgodności księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, gdyż stosownie do przepisu art. 22 pr. o ks. wiecz. niezgodność ta musi być (w postępowaniu wieczystoksięgowym) wykazana dokumentami. Za taki dokument nie może być, zdaniem Sądu, uznany skazujący S. O. wyrok sądu karnego, "gdyż nie wykazuje on, jakoby akt notarialny z 4.IX.1939 r. był sfałszowany, a ponadto nie zajmuje się oceną wpisu prawa własności na rzecz Józefa S." Nadto Sąd wyraził pogląd, że trzeciego nabywcę, Józefa S., chroni rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 20 pr. rzecz.).Postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 21.III.1958 r. III Cr 2749/57 zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną z powodu naruszenia interesu Państwa Ludowego, jak również istotnych przepisów postępowania, w szczególności art. 18 ustawy z 20.VII.1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych w związku z art. 30 i 32 prawa o księgach wieczystych i art. 20 pr. rzecz. i na zasadzie art. 396-399 k.p.c. wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i uchylenie postanowienia i wpisu prawa własności Józefa D. w księdze wieczystej kw. 3390 Sądu Powiatowego w Zakopanem oraz o oddalenie wniosku S. O. (vel Józefa D.). Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna trafnie zarzuca, że zaskarżone postanowienie Sądu Wojewódzkiego jest wadliwe. Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję spadkobierców właścicieli danej nieruchomości, którzy powołali się na sfałszowanie aktu notarialnego, będącego podstawą wpisu na rzecz D., powinien mieć na uwadze, że postępowanie wieczystoksięgowe jest częścią polskiej procedury cywilnej jako pewnego systemu i w związku z tym stosuje się w tym postępowaniu wszystkie te zasady procesowe, które nie są sprzeczne ze specyfiką postępowania wieczystoksiegowego. W szczególności w postępowaniu tym stosuje się art. 18 ustawy z 20.VII.1950 r. o zmianie przepisów postępowania cywilnego, który pozwala na przeprowadzenie w pewnym zakresie postępowania dowodowego także w instancji rewizyjnej. Oczywiście mogą to być tylko takie dowody, które mogłyby być przeprowadzone przez Sąd I instancji, a więc dokumenty, i to z reguły dokumenty sporządzone w odpowiedniej kwalifikowanej formie. Jeżeli jednak dowody takie zostaną zaofiarowane, sąd rewizyjny nie będzie mógł odmówić ich uwzględnienia z tej przyczyny, że są spóźnione, gdyż osoba dotknięta wpisem z reguły nie miała możności przedstawienia ich przed sądem I instancji.W sprawie niniejszej takim dokumentem był skazujący wyrok sądu karnego. W rzeczy samej Sąd rewizyjny ustosunkował się do treści tego wyroku, lecz zupełnie błędnie ocenił jego znaczenie. W szczególności wychodząc z błędnego założenia, że sąd wieczystoksięgowy bierze pod uwagę jedynie te dokumenty, które bezpośrednio dotyczą wpisu, uznał, że wspomniany wyrok nie ma decydującego znaczenia dla sprawy. Pogląd ten jest niesłuszny i sprzeczny z orzecznictwem Sądu Najwyższego, który wyjaśnił, że wprawdzie co do oświadczeń i zaświadczeń zawartych w dokumentach sąd jest związany dyspozycją art. 253 i 255 k.p.c., jednakże co do innych okoliczności mających dla zarządzenia wpisu istotne znaczenie sąd dokonuje ustaleń zgodnie z art. 241 i 242 § 1 k.p.c., czyli że ocenia według swobodnej oceny, czy w dokumentach mieszczą się także inne okoliczności i jaką mają one moc dowodową, jak również jaką moc dowodową mają okoliczności znane mu jako notoryczne (por. orzecz. S.N. z dnia 26.X.1954 r. - OSN z 1955 r., poz. 61; por. także orzecz. z dnia 22.III.1955 r. - OSN z 1956 r., poz. 15).Przy zastosowaniu tej prawidłowej wykładni Sąd Wojewódzki musiałby dojść do wniosku, że zaskarżony wpis nie może być utrzymany. S. O. został bowiem skazany wyrokiem z 24.XI. 1955 r. m.i. za to, że "w dniu 24 maja 1955 r. w Zakopanem, w celu osiągnięcia dla siebie i innych osób korzyści majątkowej, legitymując się sfałszowanymi dokumentami osobistymi i wypisem aktu notarialnego na nazwisko »Józef D.«, sprzedał Józefowi S. jako własność »Józefa D.« nieruchomość położoną przy ul. G. nr hip. 6839 (...)". Wprawdzie wbrew wywodom rewizji nadzwyczajnej z wyroku sądu karnego nie wynika, jakoby akt notarialny z 4.IX.1939 r. był sfałszowany, niemniej jednak i tak Sąd Wojewódzki nie mógł oddalić rewizji uczestników na postanowienie Sądu Powiatowego. Wpis do księgi wieczystej może bowiem nastąpić w zasadzie tylko na wniosek (art. 30 pr. o ks. wiecz.). Wniosek taki może być postawiony bądź przez osobę, na rzecz której wpis ma nastąpić, bądź przez osobę, której prawo ma być wpisem dotknięte (art. 32 pr. o ks. wiecz.). Tymczasem zarówno ze skazującego wyroku sądu karnego, jak i z przeprowadzonego z urzędu przez sąd dochodzenia wynika niezbicie, że wniosek został zgłoszony nie przez Józefa D., lecz przez S. O. (na tej podstawie doręczono mu jako uczestnikowi postępowania odpis rewizji), a więc przez osobę oczywiście nie posiadającą w tym względzie legitymacji. Już więc z tego względu wniosek o wpis powinien być oddalony, a sam wpis uchylony.Jednocześnie okoliczność ta podważa wniosek Sądu Wojewódzkiego co do nabycia przez Józefa S. własności nieruchomości na podstawie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych. Rękojmia ta bowiem działa tylko na rzecz tego, kto w zaufaniu do księgi wieczystej nabywa prawo od osoby, która jest w księdze wieczystej wpisana jako właściciel (lub jako podmiot innego prawa), ale musi być zachowana tożsamość tej osoby. Nie wystarczy więc nabycie od osoby, która się jedynie podaje za uprawnioną, w rzeczywistości jednak jest kimś innym. S. mógłby wiec nabyć prawo własności, gdyby kupił nieruchomość od Józefa D., skoro w dacie transakcji D. figurował jako właściciel w księdze wieczystej. W rzeczywistości jednak kupił on nieruchomość od O., który nie był ani materialnie, ani formalnie uprawniony do przeniesienia własności.W danej sprawie jednak kwestia ewentualnego nabycia własności przez osobę trzecią (S.) nie ma istotnego znaczenia. Jeżeli Sąd Wojewódzki okoliczność tę powołał, to przypuszczalnie chciał przez to powiedzieć, że skarżący, utraciwszy definitywnie prawo własności, stracił również interes prawny w podważeniu wpisu na rzecz Józefa D. Tak jednak nie jest. Interes prawny w bardzo sformalizowanym postępowaniu wieczystoksięgowym musi być oceniony również formalnie; wynika on z samego faktu dopuszczalności zaskarżenia wpisu, (co wynika z ustawy), żadnego więc innego interesu osoby dotkniętej wpisem wykazywać nie muszą. Pogląd odmienny musiałby prowadzić do "wniosku, że w pewnych okolicznościach, mianowicie wówczas, gdy przed uprawomocnieniem się pierwszego wpisu nastąpił następny wpis na rzecz osoby trzeciej, wpis jest niezaskarżalny. Byłoby to sprzeczne z podstawowymi zasadami procedury sądowej i prowadziłoby do uniemożliwienia stronie obrony jej praw (należy bowiem mieć na względzie okoliczność, że osoba, której prawo jest dotknięte wpisem, z reguły nie bierze udziału w postępowaniu wieczystoksięgowym w I instancji i o wpisie dowiaduje się dopiero z doręczonego jej postanowienia sądu). Takiej zaś woli ustawodawcy domniemywać nie można. W danym wypadku jednak interes prawny skarżących istnieje również i w sensie materialnoprawnym, skoro skarżący własności nie utracili. Mogą więc skarżący podważać wpisy powodujące niezgodność księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym również w trybie wieczystoksięgowym o tyle, o ile prawo na to pozwala, co nie przesądza kwestii formy i trybu, w jakim będą musieli obalać dalszy wpis na rzecz trzeciego nabywcy.Z wymienionych zasad zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego wymienione w sentencji niniejszego orzeczenia należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania celem rozważenia zasadności wniosku o wpis prawa własności pod kątem widzenia wskazań Sądu Najwyższego (art. 384 k.p.c.). Postanowienie Sądu Wojewódzkiego zostało zaskarżone po upływie 6-miesięcznego terminu z art. 399 k.p.c. Upływ tego terminu nie może jednak stać na przeszkodzie uchyleniu tegoż postanowienia, gdyż utrzymanie w mocy wpisu uzyskanego - na podstawie wprowadzenia sądu w błąd - w drodze przestępstwa narusza interes Państwa Ludowego.