III CR 8/62

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Krystyny D. przeciwko Witoldowi W. o 63.134 zł, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w B. z 18 maja 1962 r., zaskarżony wyrok w ten sposób zmienił, że oddalił rewizję powódki od wyroku Sądu Powiatowego w B. z 9 marca 1962 r.Uzasadnienie faktycznePowódka domagała się zasądzenia od pozwanego kwoty 63.134 zł.Sąd Powiatowy w B. ustalił następujący stan faktyczny:Krystyna D. aktem notarialnym z 22 października 1959 r. nabyła od Skarbu Państwa nieruchomość położoną w E. Umowa sprzedaży została zawarta na podstawie przepisów ustawy z 28 maja 1957 r. o sprzedaży przez Państwo domów mieszkalnych i działek budowlanych (Dz. U. z 1957 r. Nr 31, poz. 132).W sprawie C 355/60 Skarb Państwa wytoczył przeciwko Krystynie D. powództwo o "anulowanie" tej umowy. Sąd Powiatowy wyrokiem z 13 września 1960 r. powództwo uwzględnił. Od tego wyroku pozwany w sprawie niniejszej, który w sprawie C 355/60 był pełnomocnikiem powódki, wniósł skargę rewizyjną. Zarządzeniem doręczonym pozwanemu 22 listopada 1960 r. został on wezwany do uiszczenia należnej od rewizji opłaty. Pozwany o konieczności wniesienia opłaty zawiadomił powódkę dopiero pismem z 27 listopada 1960 r., przy czym pismo to otrzymała ona już po upływie 7-dniowego terminu do uiszczenia opłat. Wniosek pozwanego o przywrócenie terminu do wniesienia opłat Sąd Powiatowy oddalił, a Sąd Wojewódzki w B. postanowieniem z 11 lutego 1961 r. oddalił zażalenie pozwanego. Opierając się na tym stanie faktycznym, powódka Krystyna D. domagała się w niniejszej sprawie zasądzenia od pozwanego kwoty 63.134 zł, obejmującej wartość nieruchomości, której własność utraciła powódka na skutek zawinionego przez pozwanego, jako jej pełnomocnika, doprowadzenia do nierozpoznania rewizji przez Sąd Wojewódzki w sprawie C 355/60.Sąd Powiatowy w B. wyrokiem z 9 marca 1962 r. zasądził na rzecz powódki kwotę 457 zł 50 gr (300 zł z tytułu zwrotu honorarium uiszczonego pozwanemu przez powódkę i 157 zł 50 gr z tytułu zwrotu kosztów notarialnych).Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki orzeczenie Sądu Powiatowego zmienił i zasądził na rzecz powódki kwotę 63.134 zł. Sąd Wojewódzki uznał, że skoro pozwany nie dopełnił w terminie czynności procesowej (wniesienia opłat od rewizji), do czego był zobowiązany w ramach łączącego strony stosunku zlecenia, i skoro w wyniku tego wyrok Sądu Powiatowego się uprawomocnił, to w tych warunkach pozwany odpowiada wskutek tego za poniesioną przez powódkę szkodę, która w konkretnym wypadku równa się wartości nieruchomości, utraconej przez powódkę wobec dopuszczenia przez pozwanego do uprawomocnienia się niekorzystnego dla powódki wyroku Sądu pierwszej instancji.Wyrok Sądu Wojewódzkiego w B. zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, wnosząc o uchylenie tego wyroku, jak również wyroku Sądu Powiatowego w B. z 9 marca 1962 r. C 372/62 w części oddalającej powództwo oraz orzekającej o kosztach procesu i przekazanie sprawy w zaskarżonym zakresie Sądowi Powiatowemu w B. do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca naruszenie art. 239 k.z.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Bezsporne jest w sprawie, że strony łączyła umowa zlecenia, w myśl której pozwany jako adwokat zobowiązał się do zastępowania powódki w procesie wytoczonym przeciwko niej przez Skarb Państwa (C 355/60).Sąd Wojewódzki, zmieniając wyrok Sądu Powiatowego w sprawie niniejszej i zasądzając od pozwanego na rzecz powódki kwotę 63.134 zł tytułem odszkodowania za szkodę, jaką jego zdaniem powódka poniosła na skutek dopuszczenia przez pozwanego do uprawomocnienia się wyroku Sądu I instancji, uchylił się, jak trafnie podkreśla skarżący, od merytorycznej oceny wyroku Sądu Powiatowego zapadłego w sprawie C 355/60 i tym samym oparł się na domniemaniu, że przez sam fakt zaniechania wniesienia w terminie środka odwoławczego czy też należytych od tego środka opłat sądowych strona procesowa, na której rzecz nie zostało wniesione odwołanie, poniosła szkodę. Przyjęcie tego rodzaju domniemania powstania szkody narusza art. 239 k.z. Domniemanie bowiem, jakie wprowadza przepis art. 239 k.z., odnosi się jedynie do kwestii winy dłużnika i w żadnym razie nie może dotyczyć zagadnienia powstania samej szkody oraz łączącego się z tym związku przyczynowego. Jeśli zaś chodzi o szkodę, jaka ewentualnie mogłaby powstać dla zleceniodawcy wskutek zaniedbań pełnomocnika procesowego, to podnieść należy, że nie każde uchybienie przez pełnomocnika jego obowiązków w zakresie terminowego składania środków odwoławczych jak również należnych od tych środków opłat sądowych rodzi obowiązek odszkodowania z jego strony. Obowiązek ten powstaje dopiero wówczas, gdy zaniedbanie dokonania danej czynności procesowej doprowadziło do uprawomocnienia się orzeczenia niesłusznego z punktu widzenia merytorycznego. W tym bowiem wypadku zaniedbania pełnomocnika stały się bezpośrednią przyczyną, że wyrok merytorycznie niesłuszny, który by w toku instancji uległ zmianie lub uchyleniu, nabrał mocy prawnej, powodując tym samym dla strony przegrywającej spór uszczerbek materialny.Odmiennie natomiast należałoby oceniać odpowiedzialność materialną pełnomocnika, gdyby ocena merytorycznej strony orzeczenia sądu pierwszej instancji prowadziła do wniosku, że nawet przy dołożeniu ze strony pełnomocnika maksimum staranności i zaskarżenia w terminie orzeczenia sądu pierwszej instancji oraz terminowego wniesienia opłat od środka odwoławczego wyrok ten, jako słuszny, zostałby utrzymany w mocy przez sąd rewizyjny. W takiej bowiem sytuacji zaniedbanie ze strony pełnomocnika nie spowodowałoby dla strony procesowej żadnej szkody, skoro niekorzystny dla niej wyrok i tak nie mógłby ulec zmianie w toku instancji. W tym ostatnim wypadku brak szkody przesądza tym samym - w świetle art. 239 k.z. - o wyłączeniu odpowiedzialności pełnomocnika za jego zaniedbania w procesie. Dlatego też prawidłowa ocena odpowiedzialności pełnomocnika powinna być poprzedzona rozważeniem merytorycznej zasadności wyroku, od którego pełnomocnik nie wniósł w terminie środka odwoławczego czy też należnych od nich opłat, gdyż tylko takie rozważenie pozwoli ocenić, czy i jaką szkodę w związku z zaniedbaniem pełnomocnika poniosła osoba, którą zastępował on w procesie. Decydujące przeto znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma ocena merytorycznej zasadności wyroku zapadłego w sprawie C 355/60, pominięta całkowicie przez Sąd Wojewódzki.Zauważyć dalej należy, że dla ustalenia, iż w danym wypadku strona procesowa - przez dopuszczenie do uprawomocnienia się orzeczenia I instancji na skutek zaniedbań pełnomocnika procesowego - poniosła szkodę, nie bez znaczenia jest okoliczność, czy w momencie kiedy środek odwoławczy należało wnieść, stan prawny i orzecznictwo, dotyczące danego zagadnienia, nie wykazywało poważnych rozbieżności. Jeżeliby bowiem rozbieżności takie w kwestiach zasadniczych mających decydujący wpływ na rozstrzygnięcie danego sporu istniały, to okoliczność ta - jako jedna z przesłanek negatywnych, uniemożliwiająca ustalenie, czy w ogóle szkoda powstała, czy też nie - musiałaby prowadzić do oddalenia roszczenia odszkodowawczego, wniesionego tylko na tej podstawie, że pełnomocnik procesowy zaniedbał wniesienia środka odwoławczego w terminie lub też nie uiścił na czas opłat sądowych.Sytuacja taka zachodzi właśnie w sprawie niniejszej, bo przedmiotem merytorycznej oceny w tejże sprawie jest orzeczenie Sądu Powiatowego z 19 września 1960 r. C 355/60, w którym "anulowano" umowę sprzedaży nieruchomości zawartą w państwowym biurze notarialnym w E. 22 października 1959 r. między Prezydium PWRN a Krystyną D. na tej podstawie, że kupującej nie przysługiwało pierwszeństwo w nabyciu nieruchomości w myśl ustawy z dnia 28 maja 1957 r. (Dz. U. z 1957 r. Nr 31, poz. 132) po sprzedaży przez Państwo budynków mieszkalnych i działek budowlanych. Istotnym i budzącym poważne wątpliwości zagadnieniem, które w tej sprawie zachodzi, jest zagadnienie, czy i jaki skutek z punktu widzenia oceny ważności umowy sprzedaży nieruchomości, zawartej na podstawie przepisów cytowanej ustawy, ma okoliczność, że po zawarciu umowy uchwała prezydium rady narodowej, która stanowiła podstawę do zawarcia umowy, została uchylona.Należy zaznaczyć, że zagadnienie to tak w chwili wydania orzeczenia przez Sąd Powiatowy, jak i w okresie późniejszym nasuwało w orzecznictwie i nasuwa dalej poważne wątpliwości, czego dowodem jest chociażby fakt, że skład sądzący Sądu Najwyższego przedstawił w tym względzie pytanie prawne składowi Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego.Z wyżej przytoczonych względów wyrok Sądu Wojewódzkiego należało zmienić i rewizję powódki od wyroku Sądu Powiatowego w B. z 9 lutego 1962 r. C 372/62 oddalić.