III CRN 101/86

Uzasadnienie faktycznePowodowie żądali zasądzenia od Zakładów Metalurgicznych w S.: Stanisław K. 173.600 zł z 8% od dnia 1 stycznia 1982 r. i kosztami procesu, a Pelagia L. 100.000 zł z 8% od dnia 2 marca 1983 r. i kosztami procesu. Powodowie twierdzili, że na skutek emisji przez pozwane Zakłady trujących związków fluoru doznali szkody w postaci zmniejszenia plonów, zniszczenia drzew i krzewów oraz przedwczesnego zużycia niektórych elementów budynków i ogrodzenia.Pozwane Zakłady nie negowały zasady powództwa. Twierdziły, że doznana przez powodów szkoda w części stanowi skutek działalności innych zakładów przemysłowych. Interwencję uboczną po stronie pozwanej zgłosiło Przedsiębiorstwo Przemysłu Betonów "P." w S., które wnosiło o oddalenie powództwa.Wyrokiem z dnia 20 września 1984 r. Sąd Rejonowy dla K. zasądził od pozwanych Zakładów na rzecz powodów: S. K. 106.153 zł, a Pelagii L. 43.415 zł z 8% - od każdej z wymienionych kwot - poczynając od dnia 30 kwietnia 1983 r. i orzekł o kosztach procesu oraz opłatach sądowych. Zasądzone odszkodowanie obejmuje wyrównanie szkody, jakiej doznali powodowie na skutek destrukcyjnego działania fluoru na rośliny i drzewa (S. K. 46.381 zł, a P. L. 8.942 zł) oraz ponadnormatywnego zużycia budynków mieszkalnych (gospodarczych) lub ich poszczególnych elementów i innych urządzeń w zabudowaniach obojga powodów poddanych działaniu szkodliwych substancji w wysokości: S. K. 59.772 zł i P.L. 34.473 zł. Zasądzone kwoty obejmują odszkodowanie za szkody powstałe w okresie ostatnich 3 lat poprzedzających wystąpienie z powództwem, tj. za lata 1980-1982. Roszczenia co do szkód powstałych wcześniej Sąd Rejonowy uznał za przedawnione (art. 442 § 1 k.c.).Rewizja powódki P. L., zwalczająca zasadność ograniczenia odszkodowania pod względem czasowym, została wyrokiem Sądu Wojewódzkiego K. z dnia 15 maja 1985 r. oddalona.W rewizji nadzwyczajnej złożonej (na skutek podania powódki P. L., a z urzędu w odniesieniu do powoda S. K.) po upływie sześciu miesięcy od przytoczonego wyroku Sądu rewizyjnego, Minister Sprawiedliwości zarzucił powyższemu wyrokowi rażące naruszenie art. 442 § 1 k.c., oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Rejonowego w K. z dnia 20 września 1984 r. w części oddalającej powództwo i o przekazanie sprawy w zaskarżonym zakresie Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Bezspornym jest, że położone w pobliżu pozwanych Zakładów zabudowane nieruchomości powodów (na których znajdują się i małe przydomowe sady z drzewami owocowymi i krzewami) narażone były na działanie trujących związków chemicznych. Następstwa tego oddziaływania były - jak to wynika z opinii biegłych z zakresu ogrodnictwa oraz budownictwa - zróżnicowane. Powodują one obniżenie plonowania w sadach, a stałe ich oddziaływanie przez okres - kilku lub kilkunastu lat - prowadzi do zniszczenia drzew i krzewów. Działanie związków fluoru zarówno w postaci gazowej - oraz rozpuszczalnej w wodzie - a także substancji smolistych i pyłów - na zabudowania (lub poszczególne ich składniki: blacharka, okucia, tynki, dachy oraz inne urządzenia w postaci ogrodzenia, bram, poręczy itp.) powoduje przyspieszone ich niszczenie. Zużycie to - jak wskazał biegły - ma przebieg paraboli. Zwiększa się ono z czasem dla elementów uszkodzonych znacznie szybciej.Z powyższego wynika, że jakkolwiek roszczenia zgłoszone przez poszkodowanych mają wspólne źródło w emisji szkodliwych substancji, to jednakże w świetle art. 442 § 1 k.c. - brak jest podstaw do przyjęcia, że każde z tych roszczeń ulega przedawnienia w tym samym czasie. Odmienne stanowisko - wyrażone przez Sąd Rejonowy i aprobowane w zaskarżonym rewizją nadzwyczajną wyroku - nie uwzględnia przytoczonych okoliczności sprawy i treści art. 442 § 1 zd. 1 k.c.Przepis ten początek biegu przedawnienia uzależnił od łącznego istnienia dwóch elementów wyczerpujących dyspozycję ustawy, tj. dowiedzenia się przez poszkodowanego o powstaniu szkody i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia.Zasadnym jest zatem przyjęcie, że spełnienie obu tych przesłanek nastąpiło, co do roszczeń o naprawienie szkody wynikających z utraty (obniżenia ilości lub jakości) przeciętnie uzyskiwanych produktów z sadów. Szkoda ta powstała w określonych (rocznych) przedziałach czasowych. Powodowie - po zakończeniu zbiorów (lub nawet w toku tej czynności) - wiedzieli o zaistniałej szkodzie. Materiał dowodowy potwierdza, że byli oni zorientowani kto jest sprawcą utraty realnie oczekiwanych korzyści. Dlatego corocznie występująca szkoda w postaci ubytku plonów i świadomość poszkodowanych uzasadniały - jak to trafnie stwierdziły Sądy obu instancji - zastosowanie trzyletniego terminu przedawnienia (art. 442 § 1 zd. 1 k.c.). Rozstrzygnięcie w tym zakresie nie jest kwestionowane i w rewizji nadzwyczajnej.Trafnie natomiast zarzucono w tej rewizji, że rozstrzygnięcie sprawy w odniesieniu do szkód w budynkach i innych urządzeniach (określanych jako szkody budowlane) oraz szkód wywołanych obumieraniem drzew i krzewów zapadło bez wyjaśnienia i ustalenia okoliczności uzasadniających uznanie roszczeń powodów za przedawnione w rozumieniu omawianego przepisu art. 442 § 1 zd. 1 k.c.Cechą wyróżniającą szkodliwe oddziaływanie różnych substancji na przytoczone przedmioty jest wystąpienie szkody nie bezpośrednio, lecz po upływie, nawet dłuższego, czasu od daty takiego szkodliwego działania. Początkowo utajona szkoda z biegiem czasu niejako narasta i rozwija się.Niedostatek ustaleń faktycznych wynika z niedokładnego i pobieżnego przesłuchania powodów w charakterze stron. Z treści tych zeznań można tylko wnioskować o prawdopodobieństwie wystąpienia szkody, co oczywiście nie jest jednoznaczne z dowiedzeniem się o szkodzie w rozumieniu art. 442 § 1 zd. 1 k.c. Trzyletni termin biegnie a tempore scientiae. Skoro dla rozeznania procesu niszczenia niezbędnym było posłużenie się opinią biegłych dysponujących wiadomościami specjalnymi, to stanowisko Sądów przypisujące powodom świadomość istnienia szkody przed wniesieniem pozwu zdaje się zakładać, że powodowie legitymują się określonym zasobem wiadomości, umiejętności bądź posiadaniem przymiotów pozwalających na rozeznanie zwiększonego od normalnego zużycia (zniszczenia) przytoczonych składników majątkowych. Relacja powodów i pozostałe dane z akt sprawy nie potwierdzają istnienia po stronie poszkodowanych tego rodzaju indywidualnych - przekraczających przeciętny poziom - przymiotów. W dotychczasowym stanie postępowania dowodowego brak jest podstaw do przyjęcia, jakoby możliwym było wyodrębnienie tej szkody w określonym (np. rocznym) przedziale czasowym. Brak zaś wystarczających ustaleń odnośnie świadomości szkody nie dawał podstaw do ograniczenia odszkodowania (pod względem czasowym) do 3 lat przed wniesieniem pozwu.Pozostaje do rozważenia możliwość zastosowania do tych roszczeń powodów 10-letniego terminu (a tempore facti) przewidzianego w art. 442 § 1 zd. 2 k.c. Funkcje tych omawianych terminów uzupełniają się wzajemnie w tym znaczeniu, że w razie łącznego niezaistnienia przesłanek określonych w art. 442 § 1 zd. 1 k.c. roszczenie przedawnia się z upływem lat 10 od dnia zdarzenia wyrządzającego szkodę. Stanowiąc, że w każdym wypadku roszczenie przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę, przepis ten normuje ujawnienie się szkody bezpośrednio po zdarzeniu ją wyrządzającym.W wypadku gdy chodzi o naprawienie szkody nie zbiegającej się w czasie ze zdarzeniem, które ją wywołało, początek biegu 10-letniego terminu przedawnienia roszczeń rozpoczyna się od dnia powstania szkody (art. 442 § 1 zd. 2 k.c.). Decydującym jest zatem fakt istnienia szkody, a nie jej rozmiary. Czyli powiększenie się rozmiarów istniejącej już szkody nie wpływa na bieg terminu przedawnienia.Skoro zapadłe orzeczenia ograniczające zakres naprawienia szkody do 3 lat zapadły bez dokonania dostatecznych ustaleń odnośnie charakteru tej szkody i początku biegu terminu przedawnienia, to zasadnym okazał się zarzut rażącego naruszenia art. 442 § 1 k.c.Szkoda, jakiej doznali powodowie, w tym także w zakresie nie wyrównanym zaskarżonym wyrokiem, dotyczy mienia należącego do sfery własności osobistej, korzystającej ze wzmożonej ochrony prawnej. Odmowa udzielenia pełnej ochrony bez wszechstronnego wyjaśnienia kwestii faktycznych i wyczerpania mogących wchodzić w rachubę podstaw prawnych narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Dlatego upływ terminu z art. 421 § 2 k.p.c. nie stoi na przeszkodzie uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej (art. 422 § 1 k.p.c.).Zważywszy, że rewizja nadzwyczajna w odniesieniu do powódki P. L. wniesiona została na skutek jej podania, należało - w myśl art. 35 u.o.k.s. - orzec o obowiązku uiszczenia opłaty odpowiadającej wpisowi należnemu od rewizji.