III CRN 102/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN H. Ciepła.Sędziowie: SN W. Łysakowski, W. Patulski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 22 kwietnia 1988 r. na rozprawie z sprawy z wniosku Skarbu Państwa Wydziału Geodezji, Gospodarki Gruntami i Rolnictwa Urzędu Miejskiego w E. z udziałem Parafii Kościoła Rzymsko-Katolickiego św. Wojciecha w E. o sporządzenie umowy notarialnej na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości (...) od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w S. z dnia 22 września 1987 r., sygn. akt (...), uchyla zaskarżone postanowienie i nakazuje Państwowemu Biuru Notarialnemu w E. sporządzić umowę zamiany działek położonych w E., a to nr (...) o pow. 407 m2, stanowiącej własność Skarbu Państwa, oraz nr (...) o pow. 407 m2, stanowiącej własność Parafii Rzymsko-Katolickiej św. Wojciecha w E.Uzasadnienie faktyczneW myśl planu realizacyjnego dotyczącego budowy magistrali cieplnej w E. magistrala ta ma przebiegać przez działkę nr (...), stanowiącą obecnie własność Parafii Kościoła Rzymsko-Katolickiego św. Wojciecha w E. W związku z tym wnioskodawca Skarb Państwa - Wydział Geodezji, Gospodarki Gruntami i Rolnictwa Urzędu Miejskiego w E. oraz wspomniana parafia zamierzały dokonać zamiany wymienionych w sentencji nieruchomości.Państwowe Biuro Notarialne w E. odmówiło sporządzenia umowy zamiany z argumentacją, iż przepisy ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99) nie dopuszczają tego rodzaju zamiany.Postanowieniem z dnia 22 września 1987 r. Sąd Wojewódzki w S. oddalił zażalenie wnioskodawcy na odmowę przedmiotowej czynności notarialnej, podnosząc, że zamierzona czynność prowadziłaby do rozszerzającego stosowania przepisu art. 8 cytowanej ustawy, co w konsekwencji prowadziłoby do naruszenia zasad obrotu nieruchomości pomiędzy Skarbem Państwa a osobą niebędącą jednostką gospodarki uspołecznionej.Powyższe postanowienie zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, wnosząc o jego uchylenie i nakazanie Państwowemu Biuru Notarialnemu sporządzenie żądanej umowy zamiany. Skarżący zarzuca powyższemu orzeczeniu rażące naruszenie art. 33 prawa o notariacie (Dz. U. z 1963 r. Nr 19, poz. 106 z późn. zm.), w związku z art. 397 i 387 k.p.c. oraz art. 8 cytowanej ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepisy ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości przewidują dwa sposoby nabycia własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, a to:1)w trybie czynności prawnych na zasadach ogólnych (art. 8) oraz2) w trybie administracyjnej decyzji wywłaszczeniowej (art. 56 i dal.), z tym zastrzeżeniem, że wywłaszczenie następuje wówczas, gdy nieruchomość nie może być nabyta w formie umowy, przy czym wywłaszczenie może nastąpić tylko na cele ściśle określone w art. 50 tej ustawy.Jak to już wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 1 grudnia 1987 r., sygn. akt III CZP 73/87, przez określenie "nabywanie nieruchomości w drodze umowy na zasadach ogólnych" należy rozumieć zasady wymienione w kodeksie cywilnym i stosowane w powszechnym dozwolonym obrocie. Przykładowo rzecz biorąc chodzi tu o umowy: sprzedaży, zamiany, darowizny itp. Oznacza to, iż zamiana nieruchomości dopuszczalna jest pomiędzy osobami fizycznymi, czy osobami niebędącymi jednostkami gospodarki uspołecznionej a Skarbem Państwa (względnie jednostkami gospodarki uspołecznionej). Ustawa nie przewiduje bowiem wyraźnego zakazu, odnoszącego się do umowy zamiany, jako podstawy czynności prawnej, z którą łączy się nabycie nieruchomości przez osobę niebędącą jednostką gospodarki uspołecznionej, jako ekwiwalentu za nieruchomość nabytą przez Skarb Państwa. Odwrotnie, za dopuszczalnością zamiany przemawia m.in. możliwość przyznania nieruchomości zamiennej zamiast odszkodowania pieniężnego przy wywłaszczeniu (art. 85 cyt. ustawy).Z przytoczonych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 1 k.p.c., w związku z art. 33 prawa o notariacie (Dz. U. z 1963 r. Nr 19, poz. 106 z późn. zm.), rewizję nadzwyczajną uwzględnił, uznając przy tym za trafny jej wniosek o nakazanie PBN w E. sporządzenia przedmiotowej umowy zamiany. Ta ostatnia kwestia, związana z treścią postanowień w sprawach, w których sądy wojewódzkie nie podzielają stanowiska biur notarialnych - różnie jest bowiem rozstrzygana w praktyce, przykładowo rzecz biorąc od przekazywania sprawy PBN do ponownego rozpoznania poprzez uchylania decyzji, orzeczenia, postanowienia biura notarialnego do nakazywania polecenia zobowiązania PBN dokonania danej czynności notarialnej. W tym kontekście należy podkreślić, że państwowe biuro notarialne (notariusz), którego wszak nie można utożsamiać z sądem - nie wydaje w trybie art. 33 prawa o notariacie żadnych postanowień, a przyczyny odmowy dokonania czynności notarialnej podaje na piśmie na żądanie zainteresowanej osoby, z równoczesnym pouczeniem o możliwości zaskarżenia odmowy (art. 32 cyt. ustawy). Natomiast Sąd Wojewódzki, rozpoznając zażalenie na odmowę sporządzenia takiej czynności, nie występuje w charakterze instancji rewizyjnej czy zażaleniowej, lecz działa jako sąd pierwszej instancji (z tym jednak że jego orzeczenie nie podlega zaskarżeniu w toku instancji), co oznacza, że Sąd ten powinien wyjaśnić wszelkie wątpliwości i rozstrzygnąć sprawę ostatecznie (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 1953 r., sygn. akt II C 445/63, OSN 1954,. poz. 63). W związku z tym zarówno PBN, jak i Sąd Wojewódzki powinny w tego rodzaju sprawach mieć na uwadze, że odmowa czynności notarialnej stanowi wyjątek, dopuszczalny jedynie w okolicznościach przewidzianych konkretnymi przepisami ustawy (np. art. 30 i 34 prawa o notariacie, art. 82 k.c.) i że notariusz ma obowiązek czuwać nad należytym zabezpieczeniem praw i interesów stron przy każdej czynności notarialnej (art. 16 cyt. prawo o notariacie). W zależności od stanu faktycznego danej sprawy mogą zachodzić inne niewskazane przez notariusza przyczyny uzasadniające odmowę dokonania czynności notarialnej. Wówczas Sąd Wojewódzki powinien oddalić zażalenie na odmowę dokonania tej czynności, mimo bezzasadności wskazanej przez notariusza przyczyny odmowy i przytoczyć w motywach inne przyczyny uzasadniające w obowiązującym stanie prawnym odmowę dokonania czynności. W razie stwierdzenia, że inne przyczyny niezachodzą, sąd powinien nakazać sporządzenie przedmiotowej czynności. Jeśli natomiast do stwierdzenia takiej czynności konieczne będzie dokonanie dodatkowych ustaleń, to sąd uchyli odmowę z zaleceniem poczynienia odpowiednich ustaleń przez PBN.Powyższe rozważania uzasadniają tezę, iż w postępowaniu zażaleniowym na odmowę dokonania czynności notarialnej (art. 33 prawa o notariacie) może nakazać jej dokonanie dopiero w razie stwierdzenia, że w obowiązującym stanie prawnym nie zachodzą inne - poza bezzasadnie wskazanymi przez notariusza - przyczyny uzasadniające odmowę dokonania tej czynności. Jeżeli do takiego stwierdzenia konieczne jest poczynienie dodatkowych ustaleń, sąd jedynie uchyli odmowę.W niniejszej sprawie czynnością tą jest umowa zamiany nieruchomości wymienionych w sentencji postanowienia.