III CRN 119/74

SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Leny K. przeciwko Przedsiębiorstwu Przemysłu Gastronomicznego w S. o zapłatę na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 4 października 1973 r. - uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Gdańsku z dnia 26 czerwca 1973 r. i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Gdańsku.Uzasadnienie faktycznePowódka żąda zasądzenia od strony pozwanej kwoty 21 376 zł z odsetkami. Strony zawarły umowę ajencyjną w 1970 r. na okres lat pięciu. Jednakże bez wypowiedzenia jej strona pozwana w dniu 30 IV 1971 r. zawarła z powódką nową umowę na innych warunkach, niekorzystnych dla powódki. Wobec niewykonania planu obrotu strona pozwana zaliczyła na poczet zadłużenie część kaucji złożonej przez powódkę. Kwestionując dopuszczalność jednostronnego podwyższenia planu obrotu i stawki odpłatności, powódka żąda zwrotu kwoty 21 376 zł.Sąd Powiatowy w. Gdańsku wyrokiem z 26 VI 1973 r. uwzględnił powództwo. Umowa ajencyjna z 1970 r. przewidywała okres wypowiedzenia jej - co do istotnych zmian w zakresie wyników działalności zakładu - na trzy miesiące naprzód. Niesporne jest, że strona pozwana nie wypowiedziała powódce umowy w części dotyczącej wysokości odpłatności za prowadzenie baru. Niezależnie od tego, podpisanie umowy z 30 IV 1971 r. nastąpiło w sytuacji wyłączającej świadome i swobodne podjęcie decyzji przez powódkę, jeżeli się zważy, że powódka. znalazła się w sytuacji przymusowej, skoro bar miał być otwarty w dniu 1 V 1971 r., i to pod warunkiem podpisania umowy.Sąd Wojewódzki oddalił rewizję strony pozwanej, zaznaczając m.in., że wejście w życie nowych przepisów, wynikających z zarządzenia MHW nr 38 z 21 V 1970 r. w sprawie powierzania zakładów gastronomicznych do prowadzenia agentom, nie stało na przeszkodzie, aby nowe zasady były wprowadzone przez pozwane Przedsiębiorstwo w życie z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia (do 31 stycznia 1971 r.).W rewizji nadzwyczajnej od wyroku Sądu Wojewódzkiego Prokurator Generalny PRL wnosi o uchylenie zarówno tego wyroku, jak i wyroku Sądu Powiatowego w Gdańsku i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi powiatowemu w Gdańsku. Podstawę rewizji nadzwyczajnej stanowi zarzut rażącego naruszenia art. 3 § 2 i art. 233 § 2 k.p.c. oraz art. 65 § 1 i art. 76 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Słusznie wywodzi się w rewizji nadzwyczajnej, że nie ma uzasadnionych podstaw do podzielenia stanowiska powódki, iż zawarta 30 IV 1971 r. umowa jest nieważna, ponieważ powódka składając oświadczenie woli znajdowała się w sytuacji przymusowej. Na poparcie tej oceny w rewizji nadzwyczajnej wywodzi się, że według art. 82 k.c. nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Powódka nie wykazała, aby składając oświadczenie woli w dniu 30 IV 1971 r., znajdowała się' w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji. Unormowana w art. 82 k.c. zasada dotyczy takiej sytuacji, w której osoba składająca oświadczenie woli bądź z powodu przemijającego zakłócenia czynności psychicznych, np. wskutek nadużycia alkoholu, narkozy, wysokiej gorączki, znajduje się w stanie wyłączającym jej świadomość, bądź podejmuje decyzję pozostając pod czyjąś presją psychiczną. Sytuacja taka ma miejsce wówczas, gdy osoba składająca oświadczenie woli nie jest w stanie wskutek ciężkiej choroby oprzeć się wpływom innej osoby, w takim stopniu, że uzasadnia to nieważność złożonego przez nią oświadczenia.Powyższa wykładnia jest uzasadniona, podobnie jak i wysnuta z niej konkluzja. Przemawiają za tym następujące argumenty:Przepis art. 82 k.c. obejmuje dwa równoważne w skutkach prawnych stany faktyczne. Jeden charakteryzuje się brakiem świadomości osoby składającej oświadczenie woli, drugi zaś - brakiem swobody. Kodeks cywilny łączy sankcję nieważności z samym faktem powstania któregoś z tych równorzędnych, ale rozłącznie występujących stanów faktycznych. Przewidziane w tym przepisie przyczyny (choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy albo inne, chociażby nawet przemijające zaburzenie czynności psychicznych) nie są wymienione wyczerpująco. W grę mogą zatem wchodzić także inne powody, jeżeli ich następstwem jest wyłączenie świadomości lub swobody. Wynika to ze sformułowania: "z jakichkolwiek powodów". Jest zatem rzeczą sądu w każdym wypadku wyjaśnić rodzaj przyczyny (powodu) i zbadać pod tym kątem widzenia, czy zachodzi związek przyczynowo skutkowy między stanem braku świadomości lub braku swobody a określoną przyczyną, na którą powołuje się strona.Brak świadomości jest oczywiście stanem dalej idącym w odchyleniu od normalności niż brak swobody, a właściwie, ściśle biorąc, "stan wyłączający swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli". Ograniczając się do bliższego scharakteryzowania tej ostatnio wymienionej formuły (o nią bowiem według twierdzeń powódki chodzi w niniejszej sprawie), należy przede wszystkim skonstatować, że musi być ona powiązana ze zwrotem: "z jakichkolwiek powodów". W ten sposób dochodzi się do narzucającego się prima jacie spostrzeżenia, że jest to dość szeroka kategoria, mogąca obejmować rozległą gamę. sytuacji o różnej intensywności. Jeżeli się jednak zważy niepewność obrotu cywilnoprawnego, to nieuchronnie nasuwa się potrzeba zakreślenia pewnych granic. Temu celowi powinno służyć kryterium sprowadzające się do dyrektywy interpretacyjnej, podkreślającej, że ustawodawca na równi potraktował "brak świadomości" i "brak swobody". Z tego względu - jak to słusznie przyjmuje się w piśmiennictwie prawniczym - przyczyna wyłączająca swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli musi być umiejscowiona w samym podmiocie składającym oświadczenie woli, a nie w jakiejś sytuacji zewnętrznej, w jakiej ta osoba została postawiona czy to przez kontrahenta, czy przez inne osoby.Ogólnie rzecz oceniając, musi chodzić o sytuacje wyłączające możliwość swobodnego, nieskrępowanego wyboru zachowania. Z kręgu tych przyczyn należy wyłączyć w zasadzie działanie pod naciskiem pewnych okoliczności o charakterze czysto majątkowym, związanych z kalkulacją strat i zysków w zależności od tego, czy się złoży odpowiednie oświadczenie woli, czy też nie. Przykładem tego może być wyrażenie oświadczenia woli w przedmiocie zgody na zmianę warunków umowy cywilno-prawnej, gdy - według oceny składającego oświadczenie woli - niewyrażenie zgody mogłoby być związane z pewną stratą materialną. Podjęcie decyzji i złożenie oświadczenia woli w obawie przed niekorzystną sytuacją ekonomiczną nie może być uważane za przyczynę w sensie art. 82 k.c., wyłączającą swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Nie można bowiem abstrahować od tego, że człowiek, zwłaszcza w obrocie cywilno-prawnym, działa pod naciskiem pewnych okoliczności o charakterze ekonomicznym, rozważając zarówno zyski, jak i straty. Przed takim jednak normalnym z reguły ryzykiem, trudnościami i przymusowymi sytuacjami przepis art. 82 k.c. nie chroni, rezerwując sankcję nieważności dla poważniejszych, nieodpartych w pewnym sensie sytuacji, w których strona zostaje pozbawiona swobody.W konsekwencji należy dojść do wniosku, że zawarcie niekorzystnej umowy z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej nie powoduje samo przez się nieważności oświadczenia woli w rozumieniu art. 82 k.c. Odmienne stanowisko zajęte przez Sąd Powiatowy stanowi naruszenie art. 82 k.c.Wywody te jednak bynajmniej nie przesądzają wyniku sprawy na niekorzyść powódki. Pozostaje bowiem jeszcze kwestia zgodności umowy z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.). W tym celu wymagałyby wyjaśnienia okoliczności związane z kalkulacją ekonomiczną, która znalazła się u podstaw zmienionej umowy, i konieczne byłoby porównanie tej kalkulacji przede wszystkim z warunkami pierwotnie zawartej umowy. Istotne znaczenie ma kwestia czy warunki nowej umowy w konkretnych okolicznościach nie były tego rodzaju, że w każdym razie nie tylko nie zapewniały jakiegoś godziwego zysku, ale nawet zakładały w istocie z góry straty agenta.Tego rodzaju umowa budziłaby zastrzeżenia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego (art. 58 § 2 i 3 k. c,). O tyle zatem wymagałyby uzupełnienia podniesione w rewizji nadzwyczajnej kwestie prawne. Trzeba przy tym zaznaczyć, że bez większego znaczenia jest kwestia, dlaczego powódka nie wypowiedziała umowy.Natomiast istotny walor może mieć dla wyniku sprawy analiza treści § 22 umowy, postanawiającego, w jakich wypadkach mogą nastąpić zmiany umowy w ciągu jej trwania.W celu przeto ponownego wyjaśnienia sprawy należało oba zaskarżone wyroki uchylić i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Gdańsku.