III CRN 126/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: H. Dąbrowski, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 1972 r. sprawy z powództwa Józefa F. przeciwko Kazimierzowi S. o odszkodowanie na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla woj. warszawskiego z dnia 16 listopada 1971 r.,uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Nowym Dworze Mazowieckim z dnia 16 czerwca 1971 r. w części uwzględniającej powództwo i orzekającej o kosztach i oddala powództwo.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem Sąd Powiatowy w Nowym Dworze Mazowieckim zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 900 zł z 8% od dnia 26 maja 1971 r., w pozostałej zaś części powództwo oddalił.Na uzasadnienie swego żądania powód przytoczył, że rosnące na granicy gruntów stron lipy, stanowiące własność pozwanego, swoim cieniem zasłaniają od strony południowej część powierzchni gruntu powoda, w związku z czym uzyskał on plony mniejsze o około 50%.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, oświadczając, że wyraża zgodę na usunięcie lip w 1972 r.Jak wynika z materiału dowodowego zebranego w sprawie, lipy rosnące na granicy gruntów powoda i pozwanego od strony południowej na obszarze o szerokości ok. 4 metrów i długości ok. 50 metrów powodują zacienienie tego terenu, w związku z czym rosnące tam uprawy, a mianowicie żyto i kartofle, wydają mniejszy plon. Z zeznań świadków wynikałoby, że plony z tego powodu mogły być mniejsze o ok. 50%.Sąd Wojewódzki dla województwa warszawskiego oddalił rewizję pozwanego od tego wyroku, wyrażając zapatrywanie, że właścicielowi sąsiedniego gruntu przysługują nie tylko roszczenia przewidziane w art. 150 k.c., dotyczące szczególnej sytuacji, gdy na sąsiedni grunt przechodzą korzenie lub gałęzie i owoce, lecz także roszczenia przewidziane w ogólnym przepisie art. 415 k.c., który zobowiązuje do naprawienia wyrządzonej szkody każdego, a więc także właściciela gruntu, jeśli szkoda powstała z jego winy.W rewizji nadzwyczajnej od tego wyroku Minister Sprawiedliwości wnosi o jego uchylenie i uchylenie wyroku Sądu Powiatowego w części uwzględniającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu oraz o oddalenie powództwa lub o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu.Skarżący zarzuca rażące naruszenie art. 144, 140 i 415 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozstrzygnięcie sprawy zależy przede wszystkim od wykładni art. 144 k.c.Na podstawie art. 144 k.c. właściciel sąsiedniej nieruchomości może z mocy uprawnień wynikających z prawa własności domagać się powstrzymania się sąsiada od działania zakłócającego korzystanie z nieruchomości na skutek ograniczenia nasłonecznienia gruntu. Odpowiednio do sytuacji mogą się w tym zakresie nasuwać różnego rodzaju konkretne roszczenia o innym jeszcze charakterze. Jako jedno z nich należy wymienić roszczenie o usunięcie przeszkody, znajdującej się na sąsiednim gruncie, a ograniczającej nasłonecznienie własnego gruntu. Ocena tego rodzaju roszczenia powinna być dokonana z punktu widzenia kryteriów wymienionych w art. 144 k.c. Z przepisu tego bowiem wynika, że nie wszelkie działania są brane pod uwagę, ale działania zakłócające korzystanie z nieruchomości sąsiedniej "ponad przeciętną miarę, wynikającą ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości i stosunków miejscowych". Jak więc z tego widać, właściciel nieruchomości musi liczyć się z normalnym oddziaływaniem nieruchomości sąsiedniej na swoją nieruchomość. Musi zatem liczyć się także z tym, że w pobliżu jego nieruchomości na gruncie sąsiednim będą rosły drzewa. Taki zaś stan rzeczy sam przez się nie wykracza "ponad przeciętną miarę" zakłóceń.Oddziaływanie pośrednio zakłócające korzystanie z nieruchomości sąsiedniej może wykraczać ponad przeciętną miarę, jeżeli np. sąsiad w swoich zbiorach ponosić będzie ewidentne straty, uzyskując niższe zbiory na skutek przeszkód w nasłonecznieniu gruntu. Jednakże omawiane kryterium należy rozpatrywać w połączeniu z kategorią społeczno-gospodarczego przeznaczenia nieruchomości. W tym zaś właśnie punkcie powstaje problem, który nasuwa się w niniejszej sprawie, a mianowicie czy żądania właściciela sąsiedniej nieruchomości, aby sąsiad powstrzymał się od działań zakłócających w rozumieniu art. 144 k.c., nie należy wyłączyć również wtedy, gdy usunięcie drzew sprzeczne byłoby z dążeniem do utrzymania w danej okolicy istniejącego stanu zadrzewienia w społeczno-gospodarczym interesie ochrony naturalnego środowiska człowieka.Otóż w sytuacji, w której w grę wchodziła ochrona naturalnego środowiska człowieka, mająca się wyrażać w utrzymaniu istniejącego stanu zadrzewienia (ze względów przyrodniczych czy nawet - w niektórych wypadkach - krajobrazowych), okoliczności te powinny być brane pod uwagę przy ocenie żądania usunięcia przeszkody zakłócającej normalne nasłonecznienie na skutek rozrastania się drzew tuż przy granicy nieruchomości.W obecnych bowiem warunkach przy określeniu korzystania z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa własności należy brać pod uwagę w większym niż poprzednio stopniu względy dotyczące również ochrony - w granicach obowiązującego prawa i zasad współżycia społecznego - tych wszystkich interesów ogólnospołecznych i narodowych, które można objąć ogólnym pojęciem ochrony naturalnego środowiska człowieka.W konsekwencji zatem należało dojść do wniosku, że roszczenie właściciela o powstrzymanie się sąsiada od działań zakłócających korzystanie z nieruchomości sąsiedniej może być wyłączone z przyczyn dotyczących ochrony naturalnego środowiska człowieka (art. 144 k.c.).Powyższa wykładnia nie może pozostać również bez wpływu na problem przesłanek stosowania w okolicznościach niniejszej sprawy art. 415 k.c.Powstałe wskutek podanych przez powoda przyczyn straty w uprawach mogłyby stosownie do okoliczności uzasadniać naprawienie szkody na podstawie art. 415 k.c. W takim jednak wypadku niezbędne byłoby ustalenie okoliczności uzasadniających przyjęcie, że zachowanie się właściciela sąsiedniej nieruchomości ma charakter bezprawny (sprzeczny z przepisami prawa lub z zasadami współżycia społecznego) i jest zawinione.W sprawie jednak niniejszej dokonane ustalenia wyłączają wniosek, że zostały spełnione przesłanki odpowiedzialności pozwanego z tytułu czynu niedozwolonego (art. 415 k.c.). Wniosek taki jest wyłączony w świetle tego, że właściwe organy administracji państwowej odmówiły zezwolenia na zamierzone przez pozwanego, pod wpływem nalegań powoda, wycięcie drzew. Organy te kierowały się względami na ochronę przyrody i naturalnego środowiska człowieka.Uwzględnieniu zatem podlega zawarty w rewizji nadzwyczajnej wniosek o uchylenie obu zaskarżonych wyroków i oddalenie powództwa. Dokonane zarówno przez Sąd Powiatowy, jak i w pewnym zakresie przez Sąd Wojewódzki ustalenia faktyczne należy uznać za wystarczające dla rozstrzygnięcia zagadnienia przesłanek stosowania art. 415 i 144 k.c.