III CRN 139/89

SentencjaPrzy udziale Prokuratora Prokuratury Generalnej po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 1989 r. sprawy z powództwa Romana U. przeciwko Nikodemowi S. o ochronę dóbr osobistych na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL DK III Po. 608/89 od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 grudnia 1988 r., sygn. akt I CR 302/88 uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej rewizję pozwanego i rozstrzygającej o kosztach postępowania, jak również poprzedzający go wyrok Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 6 października 1988 r., sygn. I C 158/87 w części zobowiązującej do stwierdzenia, że zarzut uczyniony przezeń powodowi przy wykonywaniu funkcji biegłego, iż dokonał plagiatu książki dr G. L., jest nieprawdziwy (pkt 1), tudzież orzekającej o kosztach procesu (pkt 3) i w tym zakresie przekazuje sprawę temu Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania oraz do rozstrzygnięcia o wpisie od rewizji nadzwyczajnej. Uzasadnienie faktyczne Powód Roman U., mający uprawnienia mistrzowskie z zakresu jubilerstwa, jest autorem książki pt. "Nazewnictwo i określanie dla kamieni jubilerskich i ozdobnych" W latach 1979-1980 reprezentował on PHU "Jubiler" przy zakupach kamieni jubilerskich pochodzenia zagranicznego od osób prywatnych. W związku z tą działalnością był jednym z oskarżonych w sprawie IV K 482/82 Sądu Wojewódzkiego w Warszawie. Biegłym z zakresu gemnologii był w tej sprawie pozwany, doc. dr hab. N. S. W opinii, wypowiadając się odnośnie do jakości przyrządów, jakimi powód posługiwał się przy prowadzeniu nadań gemnologicznych oraz co do jego pracy zawodowej, podał biegły do wiadomości tego Sądu, że wspomniana książka "(…) to nieudolne - gorsze jak na plagiat - tłumaczenie książki dr L. z języka niemieckiego (…)", a następnie to sprostował przytaczając, że "(…)" plagiat w tym wypadku odnosi się do tekstu i do zdjęć (…) także przepisów wydanych przez Giełdy Diamentowe RAL (…), a w końcowej części dodał, że "(…)" jest to książka opracowana na podstawie Biuletynu (…), nieudolne tłumaczenie tego Biuletynu (…)". Relacjonując przebieg tego procesy dziennikarz za biegłym powtórzył w "Prawie i życiu", że to był skandal międzynarodowy (...). Nieudolne tłumaczenie publikacji wydanych za granicą, zapożyczono też z nich fotografie. Słowem: plagiat (…)". Powód twierdził, iż zarzut, że dopuścił się plagiatu książki dr G. L. (Diamentenkunde, 1978 r.) ugodził w jego dobre imię, i - w związku z tym - żądał w pozwie zobowiązania pozwanego do złożenia w "Prawie i życiu" oświadczenia przyznającego, iż zarzut jest nieprawdziwy oraz przeproszenia go za to. Pozwany, wskazując, że zarzut plagiatu odnosi się do Biuletynu RAL - 560-A-5 (Edelsteine, Schmuoksteine, Perleu, Korrallen 1963 r.) - wniósł o oddalenie powództwa. Uznając, że "pozwany przed sądem karnym podniósł całkowicie nieprawdziwą tezę o plagiacie książki dr L.", Sąd Wojewódzki - w wyroku z dnia 6 października 1988 r. - orzekł zgodnie z żądaniem powoda. W rewizji - powołującej m.in. zarzut nie wyjaśnienia w tym przedmiocie sprawy - pozwany wniósł o uchylenie tego wyroku. Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 23 grudnia 1988 r. zmienił zaskarżony wyrok o tyle, że zobowiązaniu nałożonemu na pozwanego nadał następujące brzmienie: "stwierdzam, że uczynione przeze mnie przy wykonywaniu funkcji biegłego R. U. zarzuty, że dokonał plagiatu książki dr L., jest nieprawdziwy i przepraszam go za to". W rewizji nadzwyczajnej - zarzucającej rażące naruszenie art. 3 § 2, 224 § 1 oraz 316 § 1 kpc - Prokurator Generalny wnosił o uchylenie tego wyroku wraz z poprzedzającym go wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 6 października 1988 r., sygn. akt I C 158/87 i przekazanie sprawy temu Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. Uzasadnienie prawne Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona. Pozwany N. S. w postępowaniu cywilnym podtrzymał zarzut, że w swej książce "Nazewnictwo i określenia" dopuścił się plagiatu powód R. U. Wzmianka w opinii, że książka ta jest gorsza jak plagiat, gdyż stanowi nieudolne tłumaczenie cudzego dzieła i zawiera zapożyczenia w sposób nie udokumentowany z tego utworu, pozornie tylko wydaje się wskazywać na przywłaszczenie sobie przez powoda autorstwa cudzego dzieła (art. 52 pkt 1 Prawa autorskiego). Analiza opinii prowadzi do wniosku, że pozwany miał tu na względzie raczej tzw. plagiat pośredni (art. 52 pkt 4 Prawa autorskiego). Przypisywanie twórcy, że bez udokumentowania (art. 18, 21 Prawa autorskiego) dokonał zapożyczeń z cudzego dzieła, godzi w jego dobre imię i sławę opracowanego przezeń utworu. Można się tym samym zgodzić ze stanowiskiem zaskarżonego wyroku, że w tej formie naruszył pozwany dobro osobiste powoda (art. 23 kc). Sąd Wojewódzki - i za nim Sąd Rewizyjny - uznały, że pozwany mógłby się uchylić od odpowiedzialności za naruszenie dobrego imienia powoda, gdyby udowodnił, że jego działania nie przesądza wyeksponowana przez Sąd Rewizyjny okoliczność, że wykroczył tu pozwany poza ramy tezy dowodowej, ponieważ przyjęcie przez sąd karny ocen dotyczących książki powoda i utrwalenie ich w protokóle rozprawy nadały i tym ocenom charakter dowodowy (orz. SN z 17 listopada 1967 r. OSNCP 1968 r., nr 6, poz. 109). Powód twierdził, że jego książka jest oryginalnym dziełem. Fałszywe pomówienie twórcy o plagiat byłoby jednoznaczne z co najmniej uchybieniem ze strony pozwanego powinności starannego działania przy wydawaniu opinii, godziłoby w powierzoną mu przez sąd funkcję biegłego. W tej sytuacji do obalenia domniemania bezprawności działania nie mogłoby prowadzić same przez się odwołanie się do tego, że wykonując obowiązek powierzony mu przez sąd działał w ramach obowiązującego porządku prawnego, wyznaczonego przepisami proceduralnymi (art. 178, 180 § 2, 181 § 2 oraz art. 4 kpk). Mając to na względzie, jak też okoliczność - bliżej jak dotąd nie udokumentowaną - przytoczoną w uzasadnieniu wyroku Sądu Wojewódzkiego, że "(…) pozwany żywił ogromną niechęć do R. U. i (…) starał się go przedstawić w jak najmniej korzystnym świetle (…)", należy się zgodzić ze stanowiskiem skarżącego, że pozwany mógłby obalić domniemanie bezprawności działania tylko przez wykazanie, że zarzut plagiatu postawiony przezeń powodowi jest prawdziwy. Nie można jednak było nie zwrócić uwagi na to, że prowadzenie w tym przedmiocie postępowania dowodowego powinno było poprzedzić ustalenie, z jakiego źródła miał powód - według pozwanego - dokonać bezprawnych zapożyczeń do swej książki. Pozwany wskazał w opinii, zresztą w sposób niezdecydowany, na książkę dr L., jak i na treść i tabele zawarte w Biuletynie RAL. W odpowiedzi na pozew zajął już jednak jednoznaczne stanowisko, że składając w sprawie karnej opinię miał na względzie wyłącznie zapożyczenia przez powoda z treści i tablic zamieszczonych w tymże Biuletynie. Twórcę zniesławia przypisanie mu plagiatu. Źródło zapożyczeń ma tu drugorzędne znaczenie, jako że służy jedynie do celów dowodowych (porównawczych). W tej sytuacji przepisy prawa procesowego (art. 187 § 1 pkt 1, art. 321 § 1 kpc) nie wytworzyły przeszkody do wyeliminowania przez Sądy ze swoich rozważań tego, czy powód bazował na książce dr L. i skoncentrowaniu swojej uwagi na spornej tu kwestii, czy do swej książki wprowadził bezprawnie zapożyczenie treści i tablic zamieszczonych we wspomnianym Biuletynie RAL (art. 227, 316 § 1 kpc) oraz, gdyby się i tu nie potwierdził plagiat, do uczynienia i o tym Biuletynie wzmianki w sentencji wyroku. Sprowadzenie przez oba Sądy rozstrzygnięcia do ustalenia, że pozwany postawił powodowi nieprawdziwy zarzut, iż dopuścił się plagiatu tylko dzieła dr L., nie mogło więc przynieść powodowi pełni oczekiwanej satysfakcji. Można się zgodzić ze stanowiskiem skarżącego, iż przedwcześnie przyjęły Sądy, że nie wykazał on, iż zarzuty postawione powodowi odpowiadają rzeczywistemu stanowi rzeczy. Kwestia zaistnienia bądź niezaistnienia plagiatu, a więc jego prawdziwości, była kluczowym zagadnieniem postępowania dowodowego. Książka powoda nie zawiera żadnych przypisów. Narusza autorskie dobra osobiste i popełnia w tej formie plagiat ten, kto przenosząc do swego utworu treści lub wyjątki z cudzego dzieła, wyraźnie w nim nie podał źródła dokonanego zapożyczenia (art. 52 pkt 4 Prawa autorskiego). Temu wymaganiu (art. 18, 21 § 1 Prawa autorskiego) nie czyni zadość wymienianie bez wskazania, jakie to treści lub wyjątki zaczerpnął z cudzego dzieła, tego dzieła w zestawionej przezeń literaturze przedmiotu. Okoliczność, że powołał on w zestawieniu literatury zamieszczonym na końcu swej książki zarówno dzieło dr G. L., jak i Biuletyny RAL, nie mogło więc - wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego - tej kwestii rozstrzygnąć na korzyść powoda. Za tezą powoda nie przemawiają również dane zawarte w powołanym przez ten Sąd liście dr G. L., choćby dlatego, że nie wypowiedział się on w tym liście w przedmiocie stosunku książki powoda do treści i tabel zamieszczonych w Biuletynie RAL. Problematyka leżąca u podstaw sporu była tu problematyką specjalistyczną. Badania przeprowadzone w tym przedmiocie - i ze skutkiem ujemnym dla pozwanego - we własnym zakresie przez Sąd Wojewódzki, nie mogły więc zastąpić koniecznej opinii biegłego z zakresu gemnologii (art. 278 § 1 kpc). Zaniechanie przeprowadzenia - nawet z urzędu (art. 232 kpc) - dowodu z opinii biegłego, konkretyzowało zatem zarzut niewyjaśnienia sprawy (art. 368 pkt 3 kpc), podniesiony przez pozwanego w rewizji wniesionej od wyroku Sądu Wojewódzkiego. Oddalenie mimo to rewizji w części kwestionującej nieprawdziwość plagiatu wytworzyło sytuację, która mogłaby godzić w powagę wymiaru sprawiedliwości. Odmienne stanowisko zajęło bowiem Polskie Towarzystwo Gemnologiczne w dołączonej do rewizji nadzwyczajnej ekspertyzie, opracowanej na wniosek pozwanego po wydaniu tego wyroku. Prof. dr hab. Wiesław H., mając na względzie wyniki analizy opracowania powoda i treści oraz tablic zawartych w Biuletynie RAL, wypowiedział się bowiem w imieniu Towarzystwa, co najmniej w trzech wypadkach powód naruszył prawo autorskie, wydawnicze i dobre obyczaje międzynarodowe, i stąd użycie słowa "plagiat" było uzasadnione. Potwierdza to zarzut, że oddalając w podanym zakresie rewizję pozwanego rażąco Sąd Rewizyjny naruszył przepisy prawa powołane w rewizji nadzwyczajnej. Zachodzi zatem pierwsza podstawa rewizji nadzwyczajnej z art. 417 § 1 kpc Dlatego powiększony skład Sądu Najwyższego orzekł zgodnie z wnioskiem Prokuratora Generalnego (art. 422 § 2 kpc). Rozstrzygnięcie o wpisie od rewizji nadzwyczajnej znajduje uzasadnienie w przepisie art. 35 poks.