III CRN 215/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krajewski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Honoraty N. przeciwko Spółdzielni Pracy Przemysłu Artystycznego "Rzeźba i Stolarstwo Artystyczne" w P. o odszkodowanie na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 11 stycznia 1973 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej rewizję co do kwoty 51.400 zł oraz wyrok Sądu Powiatowego dla m. Poznania z dnia 20 września 1972 r. w części zasądzającej kwotę 51.400 zł i koszty procesu - i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu dla m. Poznania do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneHonorata N. zawarła z pozwaną Spółdzielnią dwie umowy o wykonanie mebli. Według pierwszej z nich, z dnia 25.VII.1970 r., Spółdzielnia zobowiązała się wykonać w terminie do dnia 30.IX.1970 r. dwie szafy za cenę 12.000 zł. Druga z umów, zawarta w dniu 19.X.1970 r., przewidywała wykonanie foteli, tapczanu i stolika za łączną kwotę 10.000 zł. Na poczet tych należności zamawiająca wpłaciła 11.000 zł. Wbrew przyjętemu zobowiązaniu Spółdzielnia wykonała szafy dopiero w styczniu 1971 r., i to z poważnymi usterkami, przedmioty zaś objęte drugą umową w ogóle nie zostały wykonane. Wobec nieusunięcia usterek i niewykonania pozostałych mebli powódka pismem z dnia 25.XI.1971 r. odstąpiła od umów i zażądała zwrotu zaliczki oraz zapłacenia kar umownych w kwocie 51.520 zł.Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo w całości, a rewizję strony pozwanej Sąd Wojewódzki oddalił, jako nieuzasadnioną. Wyroki Sądów obu instancji zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości z wnioskami o ich uchylenie w części dotyczącej kar umownych i o przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca, iż z uwagi na to, że Spółdzielnia w zasadzie nie prowadziła usług dla ludności, lecz przyjęła zamówienie jedynie z grzeczności, do kar umownych stosować należało przepisy kodeksu cywilnego, a nie surowsze sankcje wynikające z ogólnych warunków przewidzianych dla jednostek gospodarki uspołecznionej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzut rewizji nadzwyczajnej, podnoszący wadliwość ustaleń co do tego, że Spółdzielnia prowadziła usługi dla ludności w rozumieniu uchwały nr 203 Rady Ministrów z dnia 30 lipca 1965 r. (M.P. Nr 47, poz. 259), nie jest uzasadniony. Ustalenia swoje Sąd Powiatowy oparł przede wszystkim na statucie pozwanej Spółdzielni, którego § 4 przewiduje, iż przedmiotem jej działalności gospodarczej jest m.in. wykonywanie usług dla ludności w zakresie meblarstwa, oraz na wystawionych przez pozwaną fakturach, które taki charakter i zakres jej działalności potwierdzają w sposób nie budzący żadnej wątpliwości. Okoliczność, że Spółdzielnia koncentrowała się na produkcji przeznaczonej na eksport, nie zmienia tego stanu rzeczy. Bez znaczenia też z tego punktu widzenia jest okoliczność, iż Spółdzielnia - wbrew § 4 cyt. uchwały - podjęła się organizowania usług dla ludności bez uzgodnienia z prezydium właściwej rady narodowej. Przepis ten odnosi się jedynie do stosunków pomiędzy tymi podmiotami, natomiast jego naruszenie nie może szkodzić interesom klientów przyjmującego zamówienie, skoro powołana uchwała z tego rodzaju zaniedbaniem nie wiąże nieważności umów.W konsekwencji ustalenie Sądu Powiatowego, że pozwana prowadziła usługi dla ludności, uznać należy za prawidłowe. W tym stanie rzeczy - wbrew odmiennemu stanowisku rewizji nadzwyczajnej - należy przyjąć, iż do objętego niniejszą sprawą wypadku mają zastosowanie postanowienia zarządzenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 12 listopada 1968 r. w sprawie ogólnych warunków umów o świadczenie niektórych usług na rzecz ludności przez jednostki gospodarki uspołecznionej (M.P. Nr 50, poz. 350).Stosownie do § 4 ust. 2 ogólnych warunków umów o świadczenie niektórych usług na rzecz ludności przez jednostki gospodarki uspołecznionej w zakresie napraw i konserwacji przedmiotów oraz wykonywania przedmiotów na indywidualne zamówienia - postanowienia kontraktów dotyczące kar umownych sprzeczne z tymi warunkami są nieważne, a zamiast nich stosuje się przepisy warunków ogólnych. Z tego względu zawarta w wiążących strony umowach klauzula, iż do kar umownych będą się stosować przepisy kodeksu cywilnego, nie ma żadnego znaczenia. W zastosowanie zaś wchodzi § 20 ust. 4 i 5 ogólnych warunków umów, przewidujący obligatoryjność kar umownych w razie niewykonania lub wadliwego wykonania usług. Przepis ten wiąże się z celem kar umownych w obrocie z udziałem jednostek gospodarki uspołecznionej. Instytucja kar umownych w tym obrocie nie tylko podyktowana jest jej funkcją kompensacyjną, ale służyć ma szerszym, ogólnym celom realizacji planów gospodarczych przez terminowe i rzetelne wykonywanie zaciągniętych zobowiązań.Sąd Najwyższy jednak uwzględnił z urzędu rażące naruszenie przez Sądy obu instancji art. 484 § 2 k.c. Wbrew odmiennemu stanowisku reprezentowanemu przez te Sądy, okoliczność, że ogólne warunki umów przewidują obligatoryjność kar umownych, nie wyłącza ich miarkowania na podstawie cyt. przepisu. Odmienne rozwiązanie prowadziłoby do takich konsekwencji, że wysokość kar umownych mogłaby przewyższać kilkakrotnie wartość zamówionego dzieła, i to nawet w sytuacji, gdyby zamawiający poniósł niewielkie szkody lub gdyby te szkody w ogóle nie powstały. Takie zaś konsekwencje są nie do przyjęcia ze społecznego punktu widzenia.Należy zatem przyjąć, iż przepis art. 484 § 2 k.c., przewidujący możliwość zmniejszenia kar umownych, stosuje się również do takich kar przewidzianych w § 20 ust. 4 i 5 oraz § 29 ogólnych warunków umów o świadczenie niektórych usług na rzecz ludności przez jednostki gospodarki uspołecznionej w zakresie napraw i konserwacji przedmiotów oraz wykonywania przedmiotów na indywidualne zamówienia (zał. do zarządzenia Przewodniczącego Komitetu Drobnej Wytwórczości z dnia 12 listopada 1968 r. - M.P. Nr 50, poz. 350).Ponieważ Sądy obu instancji, wychodząc z odmiennych założeń, w tym aspekcie nie rozpoznały sprawy, zachodzi potrzeba uchylenia zaskarżonego wyroku w podanym w rewizji nadzwyczajnej zakresie (art. 422 k.p.c.).