III CRN 225/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Zakrzewska. Sędziowie SN: A. Gola, T. Żyznowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Jana i Marianny małżonków K. z udziałem Jana i Zuzanny małżonków P. o ustanowienie służebności drogi koniecznej na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 22 marca 1984 r.postanowił oddalić rewizję nadzwyczajną i nakazać pobrać od wnioskodawcy Jana i Marianny małżonków K. na rzecz Skarbu Państwa (kasa Sądu Rejonowego w S.) kwotę 1.500 zł tytułem wpisu od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneJan i Marianna małżonkowie K. oraz Jan i Zuzanna małżonkowie P. stali się, w równych częściach, współwłaścicielami - na zasadach wiążącej tych małżonków ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej - działki gruntu o powierzchni 0,17 ha położonej we wsi W. gminie P., oznaczonej w ewidencji gruntów nr 181.Małżonkowie Jan i Zuzanna P. złożyli do Sądu Rejonowego w S. wniosek o zniesienie współwłasności tej działki gruntów przez przyznanie im działki w naturze ze spłatą na rzecz uczestników postępowania Jana i Marianny K. Wymienieni uczestnicy, nie oponując przeciwko wnioskowi o zniesienie współwłasności, wnosili o przyznanie im na własność tej działki ziemi, motywując, że stanowi ona drogę do ich nieruchomości.Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 15 października 1981 r. zniósł współwłasność tej nieruchomości i przyznał ją na własność wnioskodawcom Janowi i Zuzannie P. z zasądzeniem spłaty na rzecz Jana i Marianny K.Na skutek rewizji uczestników postępowania Sąd Wojewódzki w Kielcach zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że południową część tej działki (przylegającą do gruntów wnioskodawców) przyznał na własność Janowi i Zuzannie P., a północną część (przylegającą do gruntów uczestników) na własność Jana i Marianny K., zasądzając im jednocześnie dopłatę w wysokości 273,50 zł z odsetkami.Nie podzielając zarzutu uczestników postępowania, jakoby zniesienie współwłasności tej nieruchomości kolidowało z treścią art. 5 k.c., sądy obu instancji wskazały, że działka ta (jej południowa część) położona jest pomiędzy nieruchomościami (działkami nr 180 i nr 186) należącymi do wnioskodawców. Dzieli ona gospodarstwo rolne wnioskodawców, gdyż przebiega przez środek ich nieruchomości, a przy siedlisku - obok ich zabudowań. Stanowi ona zarzewie sporów sąsiedzkich. Możliwości zaspokojenia potrzeb, jakie stwarzają dla uczestników postępowania Jana i Marianny K. przepisy kodeksu cywilnego normujące ustanowienie służebności drogi koniecznej (art. 145), nie pozwalały w ocenie sądów na oddalenie wniosku na podstawie art. 5 k.c.Kierując dnia 19 maja 1982 r. wniosek do Sądu Rejonowego w S. o ustanowienie za wynagrodzeniem służebności drogowej, wnioskodawcy Jan i Marianna K. wskazali jej przebieg przez grunt uczestników Jana i Zuzanny P. od zachodniej strony ich siedliska. Uczestnicy postępowania, nie kwestionując samej zasady zgłoszonego wniosku, wskazywali inne, odmienne wersje wytyczenia drogi przez ich grunt.Postanowieniem z dnia 30 grudnia 1982 r. Sąd Rejonowy uwzględnił wniosek, wytyczając drogę w miejscu, gdzie istniała ona przed zniesieniem współwłasności działki nr 181 z pewnymi odchyleniami co do jej przebiegu przy zabudowaniach Jana i Zuzanny P. Wysokość wynagrodzenia ustalona została na kwotę 5.394 zł rocznie.Rewizję złożyli wnioskodawcy i uczestnik postępowania Jan P. Wnioskodawcy zakwestionowali wysokość zasądzonego wynagrodzenia, a uczestnik postępowania usytuowanie przejazdu w środku jego gruntu rolnego, co stwarza dla niego poważne uciążliwości.Postanowieniem z dnia 24 marca 1983 r. Sąd Wojewódzki w Kielcach uchylił zaskarżone orzeczenie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania celem rozważenia możliwości urządzenia drogi koniecznej w innym miejscu, zamiast w środku gruntów stanowiących gospodarstwo rolne Jana i Zuzanny P., co w ocenie sądu rewizyjnego trafnie zakwestionowali uczestnicy postępowania. Uchylenie zaskarżonego postanowienia czyniło zbędnym, w ocenie instancji rewizyjnej, rozważenie zarzutów wnioskodawców odnośnie do wysokości ustalonego wynagrodzenia.Po ponownym rozpoznaniu sprawy wytyczenie drogi koniecznej o długości 318 m nastąpiło na wschodnim skraju działki nr 186, a jej szerokość oznaczona została na 5 m długości siedliska Jana i Zuzanny P., a poza nim - na 3 m. Łącznie droga zajmuje 1054 m2 gruntu. Wartością usuniętych drzew i płotu, w wysokości 25.394 zł, obciążeni zostali właściciele nieruchomości władnącej, od których zasądzono na rzecz właścicieli nieruchomości obciążonej wynagrodzenie w wysokości po 6.324 zł w stosunku rocznym płatne do końca każdego roku kalendarzowego, poczynając od 1 stycznia 1984 r. z 8% od uchybienia płatności każdej raty.Rewizję złożyli wnioskodawcy, w której zakwestionowali zarówno usytuowanie drogi na gruncie uczestników postępowania, jak i wysokość ustalonego wynagrodzenia.Sąd Wojewódzki nie podzielił tych zarzutów i postanowieniem z dnia 22 marca 1984 r. oddalił rewizję wnioskodawców.Powyższe postanowienie w zakresie oddalającym rewizję wnioskodawców od rozstrzygnięcia w przedmiocie wynagrodzenia za korzystanie ze służebności i poprzedzające je postanowienie Sądu Rejonowego w S. z dnia 14 grudnia 1983 r. co do ustalenia wysokości tego wynagrodzenia zostało zaskarżone rewizją nadzwyczajną złożoną przez Ministra Sprawiedliwości przed upływem terminu określonego w art. 421 § 2 k.p.c.Zarzucając powyższemu postanowieniu rażące naruszenie przepisów prawa: art. 316 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 145 § 1 k.c. i z powołaniem się na treść art. 417 § 1 k.p.c., skarżący wnosi o uchylenie przytoczonych orzeczeń w zaskarżonej części i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Zawarte w rewizji nadzwyczajnej twierdzenia dowodzą, że należność za korzystanie z drogi ustalona została w sposób mechaniczny, bez uwzględnienia faktów wskazujących na to, że ustanowienie służebności drogowej nastąpiło w wyniku korzystnych dla uczestników zmian stanu prawnego nieruchomości stron. Ponadto skarżący zarzucił, że sądy obu instancji nie ustaliły korzyści, jakie przynosi uczestnikom ustanowienie służebności na wschodnim krańcu ich nieruchomości, zamiast w miejscu dawnej działki nr 181, co ułatwia uczestnikom w znaczny sposób gospodarowanie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Ustanowienie służebności drogi koniecznej następuje zawsze odpłatnie. Przesądzając o zasadzie odpłatności, nawet wówczas gdy obciążenie nieruchomości nie wywołuje żadnego uszczerbku majątkowego, przepis art. 145 k.c. nie zawiera wskazania co do ustalenia podstaw tego wynagrodzenia. Posłużenie się przez ustawodawcę taką ogólną formułą pozostawia określenie wysokości wynagrodzenia ocenie sądu, który ma w tym względzie znaczną swobodę. Dokonana w orzecznictwie wykładnia pojęcia wynagrodzenia, jego charakteru i funkcji, jaką ma do spełnienia wobec właściciela nieruchomości służebnością drogi koniecznej obciążonej, prowadzi do wniosku, że wysokość tego wynagrodzenia jest zależna od okoliczności danego wypadku (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 1969 r. III CRN 379/68, OSNCP 1969, z. 12, poz. 213; z dnia 1 grudnia 1970 r. III CZP 68/70, OSNCP 1971, z. 5, poz. 81).Rewizja nadzwyczajna także nie kwestionuje wysokości strat wynikających z niemożności korzystania z tej części nieruchomości ani charakteru w postaci okresowej płatności tego wynagrodzenia, lecz podnosi dwa zarzuty, tj. że ustanowienie służebności drogowej nastąpiło w wyniku korzystnych dla uczestników zmian stanu prawnego nieruchomości stron, a ponadto, że uczestnicy odniosą korzyści z takiego usytuowania drogi. Uwzględnienie przyczyny, jaką jest zniesienie współwłasności działki nr 181, z powodu której nastąpiło ustanowienie służebności, a ponadto ustalenie korzyści wynikających z ułatwienia uczestnikom, i to w znaczny sposób, gospodarowania prowadziłoby - zdaniem skarżącego - do prawidłowego ustalenia wysokości wynagrodzenia.W związku z tymi zarzutami rozstrzygającymi o zasadności rewizji nadzwyczajnej, stwierdzić należy, że stosownie do treści art. 145 § 2 zdanie drugie k.c. w wypadku, gdy potrzeba ustanowienia drogi jest następstwem sprzedaży gruntu lub innej czynności prawnej, a między zainteresowanymi nie dojdzie do porozumienia, sąd zarządzi, jeśli to jest możliwe, przeprowadzenie drogi przez grunty, które były przedmiotem czynności prawnej. Treść przytoczonego przepisu dotyczy wytyczenia drogi w sytuacji tamże przewidzianej. Nie odnosi się natomiast do wynagrodzenia. Nowe ukształtowanie stanu prawnego, i sytuacji na gruncie, po zniesieniu współwłasności działki nr 181 nastąpiło w wyniku orzeczenia sądowego. Nie można zatem podzielić zapatrywania o istnieniu współzależności stosunków prawnorzeczowych łączących właścicieli gruntów sąsiednich w okresie sprzed ustanowienia służebności drogi koniecznej i wysokością wynagrodzenia należnego właścicielowi nieruchomości obciążonej taką służebnością. Inaczej mówiąc, treści art. 145 § 2 zdanie drugie k.c., dotyczącej pewnej szczególnej sytuacji mogącej mieć wpływ na przeprowadzenie drogi przez sąsiednie grunty, nie można wiązać z wynagrodzeniem zarówno co do wysokości, jak i zasad jego ustalania.Drugi zarzut o konieczności ustalenia korzyści odwołuje się do uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia. Odpowiedni fragment tego uzasadnienia stwierdza, "że ustanowienie drogi koniecznej po granicy gruntów Jana i Zuzanny P. (wersja IV A), a nie po ich środku (według założeń wersji II) w znaczny sposób ułatwi gospodarowanie tym rolnikom ..". Żądany przez wnioskodawców przebieg drogi w ocenie tego Sądu byłby sprzeczny z interesem społeczno-gospodarczym.Przytoczona, jak również dalsza argumentacja sądu rewizyjnego przesądza o zasadności orzeczenia sądu pierwszej instancji co do usytuowania w terenie drogi zgodnie z wymaganiami ustanowionymi w art. 145 § 2 zdanie pierwsze i § 3 k.c. i nie daje ona podstaw do twierdzeń wysuniętych w rewizji nadzwyczajnej o korzyściach z tego wynikających dla uczestników postępowania. Jest rzeczą zrozumiałą, że właściciele gruntu obciążonego służebnością drogi koniecznej nie mogą być traktowani jako odnoszący korzyści z prawidłowego w świetle obowiązujących przepisów (i zgodnego z ich stanowiskiem) przeprowadzenia drogi przez ich nieruchomość. Nie zostało wykazane, aby uczestnicy postępowania osiągali jakieś inne korzyści z takiego usytuowania drogi. Skoro zatem omawiany zarzut nie znajduje oparcia w ustaleniach, na które się powołuje rewizja nadzwyczajna, nie zachodzi potrzeba rozważenia kwestii, czy wysokość wynagrodzenia stanowiącego wyrównanie uszczerbku wywołanego wyłączeniem z efektywnego użytkowania pasa gruntu może być zmniejszona o korzyści, jakie z używania ustanowionej drogi osiąga właściciel nieruchomości obciążonej.Stwierdzenie braku podstaw do uchylenia zaskarżonego orzeczenia prowadzi do oddalenia rewizji nadzwyczajnej (art. 421 § 1 k.p.c.).