III CRN 249/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN: K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Łysakowski, K. Olejniczak.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Krzysztofa W. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu "Polmozbyt" w P. o wydanie przyczepy campingowej na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 25 stycznia 1985 r.:uchylił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego i oddalił rewizję strony pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego w Poznaniu z dnia 30 marca 1984 r.; zasądził od pozwanego na rzecz powoda 1.800 zł tytułem kosztów postępowania rewizyjnego i nakazał pobrać od strony pozwanej na rzecz Skarbu Państwa (Sąd Rejonowy w Poznaniu) tytułem wpisu od rewizji nadzwyczajnej kwotę 9.750 zł.Uzasadnienie faktyczneW powództwie wytoczonym w dniu 26 czerwca 1983 r. powód Krzysztof W. domagał się nakazania pozwanemu "Polmozbytowi" w P. wydania przyczepy campingowej "N-132" lub zasądzenia kwoty 285.000 zł, stanowiącej jej równowartość przy uwzględnieniu wpłaconej już kwoty 105.000 zł, lub zasądzenia kwoty 253.000 zł, będącej sumą zrewaloryzowaną od kwoty 105.000 zł - na zasadach przyjętych w PKO w odniesieniu do sum wcześniej złożonych. Dla uzasadnienia tych żądań powód przytoczył, że w dniu 4 listopada 1977 r. przyjął ofertę PP "Polmozbyt" w P. i dokonał wpłaty pełnej wartości przyczepy campingowej "N-132" w wysokości 105.000 zł. Strona pozwana nie wywiązała się ze swojego zobowiązania, mimo że produkcja przyczep "N-132" trwa, a obecnie cena wynosi 390.000 zł.Strona pozwana zaprzecza faktowi złożenia powodowi oferty sprzedaży przyczepy "N-132". Do udziału w sprawie w charakterze pozwanego zostały wezwane Zakłady "Predom-Prespol" w N.Sąd Rejonowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 30 marca 1984 r. zasądził od pozwanego PP "Polmozbyt" na rzecz powoda kwotę 254.304 zł z 8% od dnia 30 marca 1984 r., w pozostałej zaś części powództwo oddalił. Sąd ten ustalił, że skoro PP "Polmozbyt" przyjęło wpłatę powoda 105.000 zł z określeniem, że kwota ta jest przeznaczona na zakup przyczepy "N-132", to należy uznać, że między stronami została zawarta umowa kupna-sprzedaży.Ze względu na fakt niewywiązania się "Polmozbytu" z zobowiązania, ponosi on odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę na podstawie art. 471 k.c. Dlatego słusznie powód domaga się zwrotu 105.000 zł z uwzględnieniem oprocentowania i zrewaloryzowania wpłaconej kwoty w stosunku powszechnie przyjętym w PKO. Sąd Rejonowy obliczył, ile uzyskałby powód od wpłaconej sumy 105.000 zł, z tytułu oprocentowania w formie bonów lokacyjnych.Na skutek rewizji PP "Polmozbyt" Sąd Wojewódzki w Poznaniu wyrokiem z dnia 25 stycznia 1985 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że zasądzoną na rzecz powoda sumę ograniczył do kwoty 105.000 zł z 8% od dnia 14 grudnia 1983 r., w pozostałej zaś części powództwo oddalił, powołując się na zasadę nominalizmu pieniężnego i podkreślając, że z żadnego z przepisów nie wynika rewaloryzacja. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, po stronie pozwanego zachodzi niemożność świadczenia. Z tej racji przysługuje powodowi uprawnienie do żądania zwrotu wpłaconej w 1977 r. sumy 105.000 zł. Nie było również podstaw do przyjęcia, że strony zawarły umowę kupna-sprzedaży.W rewizji nadzwyczajnej od tego wyroku Minister Sprawiedliwości wnosił o jego uchylenie i oddalenie rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego w Poznaniu z dnia 30 marca 1984 r. U podstaw rewizji nadzwyczajnej leży zarzut rażącego naruszenia art. 363 § 2 i art. 415 k.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przede wszystkim należy podkreślić, że Sąd Najwyższy jest związany przedmiotem i granicami zaskarżenia rewizją nadzwyczajną. W związku z tym wyłączona jest kontrola - w ramach postępowania w rewizji nadzwyczajnej w sprawie niniejszej - rozstrzygnięcia kwestii prawnej o dużej doniosłości, czy w sytuacji ustalonej przez Sąd Rejonowy nie została zawarta umowa kupna-sprzedaży. Należy bowiem odnotować pojawienie się w praktyce handlowej nowych zachowań jednostek gospodarki uspołecznionej, które w znacznej mierze odbiegają od klasycznych, tradycyjnych wzorów i form nawiązywania stosunków prawnych. Zjawisko jest godne uwagi m.in. ze względu na zdarzające się niekiedy niejasności i zakłócenia oraz nieporozumienia w stosunkach cywilnoprawnych.Ze względu na zasygnalizowane ograniczenie kognicji Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie zasadniczego znaczenia nabiera kwestia pieniężnych roszczeń powoda, podjęta w rewizji nadzwyczajnej.Słusznie stwierdza Minister Sprawiedliwości, że nie można podzielić stanowiska Sądu Wojewódzkiego, iż powodowi nie przysługuje żadne odszkodowanie w związku z prowadzonymi rokowaniami. Prawo powoda do odszkodowania znajduje podstawę w przyjętym w doktrynie poglądzie, że osobie prowadzącej pertraktacje o zawarcie umowy przysługuje odszkodowanie za samo nielojalne ich prowadzenie, czyli za tzw. culpa in cotrahendo. Podstawą zaś prawną takiego odszkodowania jest art. 415 i nast. k.c. W sprawie tej przesłanki do takiego odszkodowania zostały spełnione. Pozwane Przedsiębiorstwo bowiem nie zareagowało we właściwym czasie na dokonaną wpłatę informacją, że żądanej przyczepy nie ma w sprzedaży, jakkolwiek powinno było to uczynić niezwłocznie po stwierdzeniu, że wpłynęła wpłata na zakup przyczepy, której nie oferuje się do sprzedaży na rynku wewnętrznym. Takie postępowanie Przedsiębiorstwa łudziło przez długi okres możliwością nabycia żądanej przez powoda przyczepy, w konsekwencji czego powód niewątpliwie poniósł szkodę w postaci choćby utraty odsetek i innych należności przywiązanych do oszczędności w formach prowadzonych przez właściwe banki. Jest bowiem rzeczą wysoce prawdopodobną, że wiadomość o niemożliwości nabycia żądanej przyczepy podana powodowi we właściwym czasie spowodowałaby wycofanie wpłaconej kwoty i złożenie jej w PKO. Jakkolwiek też w zasadzie przyjmuje się, że w takim wypadku odszkodowanie ogranicza się do tzw. ujemnego interesu umownego, niemniej jednak przyjmuje się również, że podstawą odszkodowania może być utracona korzyść. Pogląd takie jest szczególnie aktualny, gdy chodzi o ochronę konsumentów, mając na uwadze ogólną sytuację ekonomiczną, szczególnie w okresie, w którym strony prowadziły pertraktacje. Toteż zasądzenie przez Sąd Rejonowy odszkodowania w uwzględnieniu, że powód utracił odsetki i należność rewaloryzacyjną, jakkolwiek przy zastosowaniu błędnej podstawy, należy uznać za prawidłowe z przyczyn wyżej podanych.Wymaga podkreślenia, że błędne jest, zresztą nieodosobnione w orzecznictwie niektórych sądów, zapatrywanie wyrażone przez Sąd Wojewódzki co do mającej w sprawie zastosowanie zasady nominalizmu. Zasada ta nie jest jakąś nadrzędną i wszechograniczającą zasadą prawa cywilnego. Konkuruje z nią wiele innych instytucji, jak przepisy o czynach niedozwolonych, przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, przepisy o wykonywaniu zobowiązań umownych itd., które pozwalają na sprawiedliwe i ekwiwalentne - mimo procesów inflacyjnych - rozstrzyganie spraw, w których nie wchodzi w grę dług czysto pieniężny, koniecznie ujmowany z punktu widzenia zasady nominalizmu.W konsekwencji należy dojść do wniosku, że zasada nominalizmu (art. 358 § 2 k.c.) nie wyłącza w wypadku, gdy w grę wchodzi odpowiedzialność za culpa in contrahendo, roszczeń osoby, która dokonała wpłaty, o zwrot wpłaconej sumy z uwzględnieniem utraconych odsetek i korzyści rewaloryzacyjnych przypadających normalnie od sum ulokowanych na rachunkach oszczędnościowych PKO.W tym stanie rzeczy zajęte przez Sąd Wojewódzki stanowisko nie uwzględniające tego aspektu sprawy niewątpliwie rażąco narusza powołane przepisy prawa. Skoro zaś dotyczy to podstawowych praw obywateli do rzetelnego ich traktowania przy dokonywaniu czynności z udziałem jednostek gospodarki uspołecznionej, należy uznać, że zachodzi tu również naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w realizacji zasady równości stron.Z tych wszystkich względów należało orzec jak w sentencji niniejszego wyroku.