III CRN 256/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Łysakowski, K. Olejniczak.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Feliksa K. przeciwko Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w K. o wydanie węgla na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Zamościu z dnia 20 lutego 1986 r.oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktycznePowód Feliks K. w powództwie wytoczonym przeciwko GS "Samopomoc Chłopska" w K. domagał się wydania zakupionego przez niego węgla w marcu 1985 r. po cenie zakupu lub wypłacenia ekwiwalentu w gotówce po 920 zł za jedną tonę, umożliwiając zakup przydzielonego węgla po obowiązujących cenach. Dla uzasadnienia tych żądań powód przytoczył, że prowadzi kontraktowaną uprawę przyspieszoną warzyw dla Rejonowej Spółdzielni Ogrodniczo-Pszczelarskiej i z tego tytułu otrzymał przydział węgla w pozwanej Gminnej Spółdzielni. Strona pozwana odmówiła powodowi zakupu węgla za IV kwartał 1984 r., a za węgiel wykupiony w marcu 1985 r. żądała przy odbiorze dopłaty do ceny obowiązującej od dnia 1 kwietnia 1985 r.Odpowiadając na pozew strona pozwana zarzuciła, że dochodzone roszczenia są nieuzasadnione, gdyż nieregularna dostawa węgla wynika z kryzysu gospodarczego i stanowi fakt wyższej konieczności. W 1984 r. powód zakupił oraz pobrał u pozwanej 180.570 kg węgla. Był to wprawdzie węgiel z tzw. wolnego rynku, ale bezsprzecznie węgiel, a ilość jego wskazuje, że przeznaczeniem tego zakupu była produkcja ogrodnicza.Wyrokiem z dnia 22 listopada 1985 r. Sąd Rejonowego w Tomaszowie Lub. powództwo oddalił, stwierdzając, że stron nie łączyła żadna umowa. Powód zawarł umowę ze Spółdzielnią Ogrodniczo-Pszczelarską w T.L. i od niej ewentualnie może dochodzić swoich roszczeń.Na skutek rewizji powoda Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 20 lutego 1986 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że zobowiązał pozwaną Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska" do wydania powodowi trzydziestu ton węgla Kl. A za równoczesną zapłatą przez powoda kwoty 66.000 zł oraz do wydania powodowi pięćdziesięciu trzech ton węgla według należności już uiszczonej. Sąd Wojewódzki ustalił, że strona pozwana otrzymała imienną listę producentów warzyw uprawnionych do pobrania węgla. Na liście tej zamieszczony jest powód wraz z określeniem, do jakiej ilości węgla jest uprawniony. Skoro powód zapłacił w dniach 20 i 27 marca 1985 r. stronie pozwanej za 53 tony węgla, to należy uznać, że strony zawarły umowę zobowiązującą stronę pozwaną do wydania węgla po cenie z daty uiszczenia zapłaty. Strona pozwana nie zrealizowała również sprzedaży powodowi węgla za czwarty kwartał 1984 r. z powodu niedostarczenia węgla przez kopalnię. Skoro do dnia 31 marca 1985 r. strona pozwana była obowiązana zgodnie z decyzją WZSR wydać węgiel według cen obowiązujących do dnia 31 marca 1985 r., to powodowi przysługuje roszczenie o wydanie węgla za IV kwartał 1984 r.W rewizji nadzwyczajnej od wymienionego wyroku Sądu Wojewódzkiego Prokurator Generalny PRL wnosił o jego uchylenie wraz z wyrokiem Sądu Rejonowego w Tomaszowie Lub. z dnia 25 listopada 1985 r. i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.Rewizja nadzwyczajna opiera się na zarzucie rażącego naruszenia art. 471 k.c. w związku z art. 3 § 2 k.p.c. oraz w związku z decyzją Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług z dnia 12 czerwca 1985 r. w sprawie ekwiwalentu pieniężnego za węgiel.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W rewizji nadzwyczajnej wywodzi się przede wszystkim, że "zasądzając od pozwanej Spółdzielni obowiązek wydania" określonej ilości węgla Sąd Wojewódzki pominął w ogóle okoliczność, z jakich powodów Spółdzielnia nie wywiązała się ze swego zobowiązania. Nie można bowiem wykluczyć, na to zresztą wskazują wyjaśnienia strony pozwanej, iż nie mogła się wywiązać ze zobowiązania z powodów od niej niezależnych, a mianowicie braku odpowiedniej ilości węgla otrzymanego z kopalni.Zarzut ten jest nieuzasadniony. Jak wynika to bowiem z materiału sprawy, i co podkreślił Sąd Wojewódzki, fakt zakupu węgla przez powoda poza przydziałem, na tzw. wolnym rynku, świadczy o braku należytej organizacji pracy przy sprzedaży węgla przez stronę pozwaną. Z jednej bowiem strony producenci warzyw mogli kupować węgiel w wolnej sprzedaży, a jednocześnie Gminna Spółdzielnia nie realizowała ich zamówień z list imiennych z racji kontraktacji. W tych warunkach nie można zasłaniać się - jak uczyniła to Gminna Spółdzielnia w odpowiedzi na pozew - "kryzysem gospodarczym Państwa", stanowiącym "fakt wyższej konieczności". Wymaga podkreślenia, że nie można zasadnie mówić o niemożliwości świadczenia (art. 475 § 1 k.c.) wówczas, gdy tzw. nadzwyczajne trudności w realizacji zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym są wynikiem niewłaściwej organizacji produkcji lub działalności usługowej zobowiązanego. Okoliczność ta wymaga szczególnego podkreślenia w systemie reformy gospodarczej w skali globalnej, ogólnonarodowej. Rozwojowi ekonomicznemu nie sprzyja zbyt formalne zwalnianie od ryzyka ujemnych skutków własnej działalności w zakresie stosunków cywilnoprawnych.Wymaga także podkreślenia - stwierdza się w rewizji nadzwyczajnej - że przedmiot i zakres roszczenia powoda powinien być rozważony przez Sąd w kontekście przepisów decyzji nr 19 Ministra Handlu Wewnętrznego i Usług z dnia 12 czerwca 1985 r. w sprawie ekwiwalentu pieniężnego za węgiel. Decyzja ta bowiem wprowadza zamiast nie pobranego, a należnego węgla za IV kwartał 1984 r. oraz I kwartał 1985 r. ekwiwalent pieniężny, a więc nową, wiążącą zasadę w wytworzonej sytuacji rynkowej obrotu reglamentowanego. Z wymienionej decyzji wynika, że uprawnienie do ekwiwalentu pieniężnego jest uwarunkowane określonymi przesłankami: okresem (do 30 września 1985 r.), zwrotem zleceń, zrzeczeniem się uprawnień do zakupu węgla przez zainteresowanego. W rozpoznawanej sprawie powód nie spełnił żadnego z tych warunków.Również te wywody skarżącego nie mogą odnieść skutku w świetle trafnego stanowiska zajętego przez Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku.Powód nabył w konsekwencji uprawnienie do otrzymania reglamentowanego węgla na podstawie zawartych umów kupna-sprzedaży. Tego faktu nie może zmienić wspomniana wyżej decyzja z dnia 12 czerwca 1985 r., przede wszystkim ze względu na to, że w niniejszej sprawie nie wchodziła w grę niemożność świadczenia z przyczyn ogólnogospodarczych, jak zostało to już zaznaczone wyżej. Ponadto z chwilą nawiązania między stronami stosunków cywilnoprawnych decyzja administracyjna nie mogła zmienić ani praw, ani obowiązków kontrahentów.Oprócz tego w rewizji nadzwyczajnej podnosi się to, co nie pozostaje bez znaczenia dla oceny roszczeń powoda w świetle zasad współżycia społecznego, że Sąd Wojewódzki nie rozważył obiektywnej potrzeby w uzyskaniu przez powoda tak znacznej ilości węgla przewidzianego na cele produkcyjne sprzed roku.Zarzut ten nie może być uznany za słuszny.To bowiem, że powód dla celów realizacji umowy kontraktacyjnej zakupił węgiel na tzw. wolnym rynku, zwłaszcza w sytuacji, gdy pozwana Spółdzielnia nie wywiązywała się ze swoich zobowiązań wobec powoda, nie może uzasadniać zarzutu nadużycia prawa podmiotowego. Nie ma podstaw do tego, aby twierdzić, że powód zakupował węgiel dla celów nie mających żadnego związku z produkcją warzyw.Z tych wszystkich względów należało oddalić rewizję nadzwyczajną jako nieuzasadnioną.