III CRN 262/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN W. Łysakowski.Sędziowie SN: R. Czarnecki (spr.), M. Sychowicz.Protokolant: C. Gumienna.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 27 lipca 1983 r. sprawy z powództwa Wojciecha B. przeciwko Kazimierzowi G. i Zofii G., obecnie Zofii Ga., Danieli S., Marii J. i Zygmuntowi G. o zapłatę za nakłady, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości, S.IV.531/495/82, od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kaliszu z dnia 13 kwietnia 1982 r., sygn. akt I Cr 84/82,uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego w Ostrowie Wlkp. z dnia 30 listopada 1981 r. i przekazuje sprawę temu ostatniemu sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu przed Sądem Wojewódzkim, a także orzeczenia o obowiązku uiszczenia opłaty odpowiadającej wpisowi należnemu od rewizji.Uzasadnienie faktyczneW latach pięćdziesiątych Kazimierz G. nabył bez prawem przewidzianej formy od ojca Wojciecha B. działkę gruntu o obszarze 0,5 ha. Z dniem 4 listopada 1971 r. działka ta stała się z mocy samego prawa własnością G. (według aktu własności ziemi także jego żony Zofii). W dniu 25 maja 1973 r. Wojciech B. przystąpił do wznoszenia chlewni na wspomnianej działce. W powództwie wytoczonym w dniu 25 września 1973 r. G. domagał się od B. wydania działki i przywrócenia stanu poprzedniego, ale w sytuacji gdy B. kontynuował budowę, w dniu 29 kwietnia 1976 r. G. zmienił powództwo w ten sposób, że domaga się wydania działki ze znajdującym się na niej zabudowaniem. Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo, a Sąd Wojewódzki oddalił rewizję B. W dniu 13 stycznia 1978 r. B. wystąpił przeciwko małżonkom G. z żądaniem przeniesienia na niego własności zajętej działki za wynagrodzeniem. Sąd Rejonowy oddalił powództwo, a Sąd Wojewódzki utrzymał ten wyrok w mocy.W powództwie wytoczonym w dniu 19 grudnia 1979 r. B. domaga się zasądzenia od G. 84.861 zł tytułem zwrotu równowartości nakładów podając, że w międzyczasie nastąpiło wydanie działki G.Małżonkowie G. zarzucili, że B. może rozebrać zabudowanie, zabrać nakłady i przywrócić stan poprzedni.Sąd Rejonowy przyjął, że zgodnie z art. 226 § 2 k.c., B. jako samoistny posiadacz działki w złej wierze mógłby żądać jedynie zwrotu nakładów koniecznych, a skoro zabudowanie wzniesione na działce nie stanowi nakładu koniecznego, jego powództwo ulega oddaleniu.Sąd Wojewódzki dodatkowo podniósł, że w tej sprawie G. nie skorzystali z przysługującego im na mocy art. 227 § 2 k.c. uprawnienia do zatrzymania zabudowania i oddalił rewizję B.Przed upływem sześciu miesięcy od wyroku Sądu Wojewódzkiego, Minister Sprawiedliwości złożył od niego rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Artykuł 227 k.c. stanowi, że samoistny posiadacz może, przywracając stan poprzedni, zabrać przedmioty, które połączył z rzeczą, chociażby stały się jej częściami składowymi (§ 1). Jednakże, gdy połączenia dokonał samoistny posiadacz w złej wierze albo samoistny posiadacz w dobrej wierze po chwili, w której dowiedział się o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa o wydanie rzeczy, właściciel może przyłączone przedmioty zatrzymać, zwracając samoistnemu posiadaczowi ich wartość i koszt robocizny albo sumę odpowiadającą zwiększeniu wartości rzeczy (§ 2).Artykuł 227 § 1 k.c. przewiduje uprawnienie posiadacza do zabrania w naturze poczynionych przez niego nakładów. Posiadacz może więc dokonać wyboru pomiędzy roszczeniem o zapłatę sumy pieniężnej tytułem nakładów (art. 226 k.c.) a uprawnieniem zastrzeżonym w art. 227 § 1 k.c. Jednakże w sytuacjach przewidzianych w art. 227 § 2 k.c. właściciel jest władny przeciwstawić się uprawnieniu posiadacza do zabrania nakładów w naturze przez zatrzymanie tych nakładów. Także w sytuacji gdy posiadacz nie korzysta z uprawnienia z art. 227 § 1 k.c., właściciel może zatrzymać nakłady.Właściciel realizuje swe uprawnienie do zatrzymania nakładów w rozumieniu art. 227 § 2 k.c. w drodze oświadczenia woli. Oświadczenie to oraz zwrot rzeczy wraz z nakładami (z zastrzeżeniem wynikającym z art. 461 k.c.) stanowi źródło opartego na art. 227 § 2 k.c. roszczenia posiadacza przeciwko właścicielowi o zapłatę sumy pieniężnej tytułem nakładów. Artykuł 227 § 2 k.c. (inaczej niż art. 226 k.c.) nie czyni rozróżnienia pomiędzy nakładami koniecznymi a innymi. Dlatego pozycja posiadacza w złej wierze przedstawia się odmiennie w zależności od tego czy właściciel nie zatrzymał nakładów w rozumieniu art. 227 § 2 k.c., czy też je w tym rozumieniu zatrzymał. W pierwszym wypadku posiadaczowi przysługuje roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej tylko za nakłady konieczne (art. 226 § 2 k.c.), w drugim - także za inne nakłady, a właściciel jest uprawniony jedynie do wyboru czy należna od niego suma ma być obliczana według materiałów i robocizny, czy też ma odpowiadać zwiększeniu wartości rzeczy (art. 227 § 2 k.c.).Toteż po zwrocie rzeczy wraz z nakładami właściciel nie ma interesu prawnego w ich zatrzymaniu w rozumieniu art. 227 § 2 k.c. Uprawnienie właściciela do zatrzymania nakładów (art. 227 § 2 k.c.) jest pomyślane na wypadek, gdy zagraża możliwość zabrania przez posiadacza nakładów w naturze, a właściciel jest zainteresowany w zwrocie rzeczy wraz z nakładami, zatem dopóty, dopóki rzecz znajduje się we władaniu posiadacza. Z istoty rzeczy i posiadacz jest uprawniony do zabrania nakładów w naturze (art. 227 § 1 k.c.) tylko dopóty, dopóki rzecz znajduje się w jego władaniu.Z tego co przedstawiono wynika, że w rozpoznawanej sprawie, tj. po zwrocie G. działki wraz ze znajdującym się na niej zabudowaniem, wiąże (także G., art. 209 k.c.) złożone uprzednio w sprawie o wydanie działki oświadczenie woli co do zatrzymania zabudowania (art. 227 § 2 k.c.). W rozpoznawanej sprawie o zapłatę sumy pieniężnej tytułem zabudowania, złożenie przez G. takiego oświadczenia w ogóle nie wchodziło w rachubę, a B. już nie mógł skorzystać z uprawnienia do zabrania zabudowania w naturze (art. 227 § 1 k.c.). Do roszczenia B. stosuje się art. 227 § 2 k.c., a nie art. 226 § 2 k.c.Gdy Sąd Wojewódzki utrzymał w mocy wyrok Sądu Rejonowego, obydwa wyroki rażąco naruszają prawo (art. 417 § 1 k.p.c.). Orzeczono więc jak w sentencji (art. 422 § 2 k.p.c.).