III CRN 281/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia E. Mielcarek (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej PRL prokurator W. Sztejn, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy wykonania prawomocnego orzeczenia Sądu dotyczącego umieszczenia małoletniej Hanny S. w Państwowym Domu Dziecka na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 23 lutego 1972 r.,uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Chojnicach z dnia 3 listopada 1971 r. i sprawę przekazał temu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Chojnicach postanowieniem z dnia 25 czerwca 1969 r. oddalił wniosek Jana S. o pozbawienie Aurelii S. władzy rodzicielskiej i o umieszczenie córki Hanny w Państwowym Domu Dziecka.Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 16 października 1969 r. na skutek rewizji Jana S. zmienił powyższe postanowienie i zarządził umieszczenie Hanny S., urodzonej 24 stycznia 1964 r., w placówce opiekuńczo-wychowawczej na koszt obojga rodziców.Postanowienie to nie zostało wykonane.W Państwowym Domu Dziecka w C. w okresie 1970/1971 brak było miejsc dla dzieci w wieku przedszkolnym. Później Aurelia S. wzbraniała się wydać córkę w celu umieszczenia jej w tym Domu. Wobec niewydania dziecka dobrowolnie Sąd Powiatowy w Chojnicach w dniu 9 października 1970 r. wszczął z urzędu postępowanie w przedmiocie przymusowego odebrania matce dziecka.W czasie tego postępowania Aurelia S. w dniu 13 października 1971 r. złożyła do Sądu Powiatowego w Chojnicach odrębny wniosek o zawieszenie postępowania egzekucyjnego (toczącego się w sprawie) i o przywrócenie jej pełni władzy rodzicielskiej nad małoletnią Hanną S. oraz o powierzenie jej opieki nad jej wychowaniem.Postępowanie w tej sprawie nie zostało zakończone do czasu ukończenia postępowania toczącego się w trybie art. 1089 k.p.c. Choć Aurelia S. wniosła o zawieszenie postępowania egzekucyjnego w sprawie do czasu rozstrzygnięcia przez Sąd jej wniosku o przywrócenie pełni władzy rodzicielskiej, Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 3 listopada 1971 r. na podstawie art. 1089 § 2 k.p.c. polecił komornikowi Sądu Powiatowego w Chojnicach przymusowe odebranie matce małoletniej Hanny S. i wydanie jej uprawnionemu do jej odebrania pracownikowi Państwowego Domu Dziecka w C. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Powiatowy wskazał, że wszystkie czynności przewidziane w art. 1089 k.p.c. zostały spełnione w niniejszej sprawie; z tego też względu, skoro matka małoletniej Aurelia S. nadal uporczywie odmawia dobrowolnego oddania dziecka, należało orzec o przymusowym jego wydaniu.Na postanowienie to złożyli zażalenie Prokurator Powiatowy w C. i Aurelia S.Prokurator Powiatowy w zażaleniu podniósł zarzuty naruszenia przepisów art. 758 i 1050 § 1 k.p.c., a w szczególności obrazę art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. przez wydanie stanowczego rozstrzygnięcia bez uprzedniego koniecznego zbadania na podstawie akt sprawy, czy warunki bytowe i wychowawcze małoletniej uległy poprawie do tego stopnia, że umieszczenie jej w placówce wychowawczej stało się w aktualnej sytuacji zbędne.Zarzuty podniesione w zażaleniu Aurelii S. sprowadzały się do tego samego zagadnienia.Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 23 lutego 1972 r. oddalił oba zażalenia, podzielając stanowisko Sądu Powiatowego.To ostatnie postanowienie Sądu Wojewódzkiego oraz poprzedzające je postanowienie Sądu Powiatowego w Chojnicach z dnia 3 listopada 1971 r. zaskarżył rewizją nadzwyczajną prokurator Generalny PRL, zarzucając im rażące naruszenie przepisów art. 3 § 2 i art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 577 k.p.c. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia wraz z postanowieniem Sądu Powiatowego w Chojnicach z dnia 3 listopada 1971 r. i o przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W powołanym na wstępie postanowieniu z dnia 16 października 1969 r. Sąd Wojewódzki uwzględnił rewizję ojca dziecka, Jana S., z którym matka pozostawała do dnia 23 kwietnia 1968 r. w związku małżeńskim i który też wszczął postępowanie o pozbawienie matki władzy rodzicielskiej nad pięciorgiem ich dzieci oraz o umieszczenie najmłodszej Hanny S. w społecznej placówce wychowawczej.Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy, zarządzając umieszczenie małoletniej Hanny S. w takiej placówce, uznał, że małoletnia ta nie może pozostawać pod opieką matki. która prowadzi niemoralny tryb życia, a w związku z tym nie będzie w stanie ustrzec dziecka przed demoralizacją.Orzeczenie to, jak już wspomniano, nie zostało dotychczas wykonane. Od dnia jego wydania upłynął okres 3 lat.W tym czasie, co wynika z wywiadów środowiskowych przeprowadzonych w sprawie, zachowanie się matki uległo poprawie. W jej mieszkaniu nikt nie nadużywa alkoholu, ona sama zainteresowana jest tylko jednym mężczyzną; nie wyklucza się możliwości zawarcia przez nich związku małżeńskiego. Opieka zaś matki nad dzieckiem jest bez zarzutu.Zgodnie z art. 577 k.p.c. sąd opiekuńczy może zmienić swoje prawomocne postanowienie, jeżeli wymaga tego dobro osoby, której postępowanie dotyczy. Dobro to jest dla sądu opiekuńczego jedyną przesłanką zmiany. Wobec tego, jak podkreślono także w literaturze prawniczej, zmiana prawomocnego postanowienia jest dopuszczalna nie tylko w razie zmiany okoliczności faktycznych (która zgodnie z art. 523 zd. 2 k.p.c. umożliwia sądowi w każdym postępowaniu nieprocesowym zmianę prawomocnego postanowienia oddalającego wniosek), lecz również gdy sąd opiekuńczy swoje poprzednie postanowienie później oceni jako błędne.Rozpatrywana sprawa wyłoniła na tle art. 577 k.p.c dalsze zagadnienie, a mianowicie czy sąd opiekuńczy może na podstawie tego przepisu zmienić postanowienie sądu rewizyjnego wydane na skutek rewizji od jego postanowienia, w szczególności wtedy, gdy sąd rewizyjny na podstawie art. 390 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. orzekł co do istoty sprawy odmiennie aniżeli sąd opiekuńczy w zaskarżonym postanowieniu.Możliwość taka została zakwestionowana w odniesieniu do art. 11 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli (Dz. U. Nr 34, poz. 310; przepis ten odpowiadał treścią przepisowi art. 577 k.p.c.) co do wypadków, gdy nie zmieniły się okoliczności sprawy. Wysuwano wówczas argument niedopuszczalności kontrolowania sądu wyższego przez sąd niższy (Komentarz do kodeksu rodzinnego). Argument ten przekonuje, choć w grę wchodzi nie tyle kontrola, ile powaga sądu wyższej instancji, wynikająca z jego składu (trzech sędziów zawodowych o doświadczeniu niewątpliwie większym od sędziów I instancji). Nie można też nie uwzględniać następstw zastosowania art. 577 k.p.c. do omawianego wypadku. Polegałyby one na pozbawieniu środka odwoławczego wszelkiego znaczenia, skoro mimo jego uwzględnienia przez sąd rewizyjny sąd opiekuńczy mógłby zmienić orzeczenie instancji rewizyjnej i orzec po swojej myśli. Jest oczywiste, że nie do przyjęcia jest wykładnia przepisu, która by doprowadziła do unicestwienia kontroli rewizyjnej. Instancyjność każdego postępowania należy do naczelnych zasad postępowania cywilnego.Wykładnia gramatyczna przepisu art. 577 k.p.c. doprowadza do tego samego wyniku. Jest to przepis wyjątkowy w stosunku do reguł wyrażonych w art. 365 § 1 i w art. 523 k.p.c., wobec czego wymaga ścisłej wykładni. Jeżeli więc mowa w nim o możliwości zmiany własnego postanowienia ("Sąd opiekuńczy może zmienić swe postanowienie..."), nie można możliwości tej rozciągać na postanowienie innego sądu, a tym samym na postanowienie sądu rewizyjnego, choćby wydane w tej samej sprawie opiekuńczej.Rozważania powyższe trzeba zatem skonkludować stwierdzeniem, że sąd opiekuńczy na mocy art. 577 k.p.c. nie może w wyniku odmiennej oceny tego samego stanu faktycznego zmienić swego postanowienia, jeżeli zostało ono poddane kontroli rewizyjnej; tym bardziej dotyczy to wypadku zmiany własnego postanowienia przez sąd rewizyjny.Przepis art. 577 k.p.c. ma umożliwić sądowi opiekuńczemu dostosowanie jego rozstrzygnięcia do każdej sytuacji, w jakiej może się znaleźć osoba poddana jego orzecznictwu. Szczególnie sytuacja dzieci pozostających pod władzą rodzicielską może się zmienić, gdyż zależy to od postępowania i decyzji rodziców, które przecież są zmienne. Ingerencja więc i rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego są w szczególny sposób uzależnione od konkretnych stanów faktycznych, w jakich znajdują się w danym czasie osoby, których postępowanie dotyczy. Stan rzeczy istniejący w chwili rozstrzygnięcia nie tylko jest przesłanką rozstrzygnięcia, ale staje się przesłanką aktualności rozstrzygnięcia. Wraz ze zmianą tego stanu rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego może się okazać niecelowe, a nawet szkodliwe dla dobra osoby, której dotyczyło. Ponieważ zaś ponadto sąd opiekuńczy powinien działać szybko, a szybkość postępowania tamowałaby konieczność uprzedniego uchylenia przez sąd rewizyjny własnego postanowienia wydanego na skutek odwołania od postanowień sądu opiekuńczego, słuszne będzie stwierdzenie, że sąd opiekuńczy na mocy art. 577 k.p.c. może zmienić nawet postanowienie sądu rewizyjnego wydane w sprawie opiekuńczej, jeżeli zmieniły się faktyczne okoliczności sprawy i jeżeli wymaga tego dobro osoby, której postępowanie dotyczy.Okazuje się zatem, że ani Sąd Wojewódzki nie był związany swoim postanowieniem z dnia 16 października 1969 r. zarządzającym umieszczeniem Hanny S. w placówce opiekuńczo-wychowawczej, ani Sąd Powiatowy jako opiekuńczy nie był nim związany. Trzeba było tylko zbadać, czy i jak od dnia 16 października 1969 r. rzeczywiście zmieniły się okoliczności faktyczne sprawy. Mylne więc było stanowisko obu Sądów wyrażone w zaskarżonym rewizją nadzwyczajną orzeczeniach, że przede wszystkim należy dążyć do wykonania prawomocnego orzeczenia, nakazującego matce wydanie małoletniej, i że nie mają znaczenia nowe okoliczności powstałe po wydaniu tego orzeczenia ani warunki, w jakich obecnie wychowuje się dziecko. Przeciwnie, należało postępowanie w sprawie toczącej się w trybie art. 1089 k.p.c. zawiesić do czasu rozstrzygnięcia wniosku matki dziecka o zawieszenie postępowania w przedmiocie umieszczenia małoletniej w Państwowym Domu Dziecka, tym bardziej że przeszkody w wykonaniu tego postanowienia powstały m.in. z przyczyn obiektywnych, jak niezapewnienie miejsca w tym Domu dla małoletniej.Podnieść należy, że bez sprawdzenia aktualnych warunków, w jakich wychowuje się małoletnia Hanna S., zastosowanie środka przymusu zmierzającego do wyrwania dziecka ze środowiska, w którym żyje od urodzenia przez 8 lat, mogłaby spowodować nieodwracalne zmiany w psychice dziecka.Błędny więc jest pogląd Sądu, że nawet bez sprawdzenia powyższych okoliczności dla dobra dziecka należy zastosować środek przymusu w stosunku do jego matki.W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że orzeczenie o przymusowym odebraniu dziecka matce wydane zostało przedwcześnie, z naruszeniem wskazanych w rewizji nadzwyczajnej przepisów, bez wszechstronnego rozważenia wszystkich okoliczności kształtujących warunki, w jakich obecnie żyje i wychowuje się małoletnia i jakie jej zastępczo mogą być stworzone w Państwowym Domu Dziecka.Z tych względów Sąd Najwyższy na mocy art. 422 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.