III CRN 281/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Pietrzykowski, Z. Wasilkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Wandy J. i Izabeli S. przeciwko Irenie D. o 20.000 zł na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 30 marca 1973 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo co do kwoty 10.000 zł z odsetkami oraz wyrok Sądu Powiatowego w Bielsku-Białej z dnia 27 listopada 1972 r. i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o wpisie od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneW dniu 19.IX.1969 r. strony zawarły na piśmie umowę, na mocy której pozwana Irena D. zobowiązała się sprzedać powódkom Wandzie J. i Izabeli S. dwie działki gruntu, oznaczone nr 102 i 103, położone w J. W tym dniu powódki wpłaciły pozwanej 10.000 zł.Strony uzgodniły, że w wypadku rezygnacji z kupna działek przez kupującego tracą one wpłaconą sumę 10.000 zł, w wypadku zaś rezygnacji ze sprzedaży przez pozwaną ta ostatnia zobowiązuje się zwrócić podwójną kwotę, to jest 20.000 zł.Ponieważ umowa przyrzeczona nie została zawarta, przeto powódki w dniu 13.IV.1972 r. wystąpiły z pozwem przeciwko pozwanej o zasądzenie kwoty 20.000 zł, podnosząc, iż wyłącznie z winy pozwanej, która sprzedała opisane wyżej działki innym nabywcom, nie doszło do sporządzenia aktu notarialnego.Wyrokiem z dnia 27.XI.1972 r. Sąd Powiatowy w Bielsku-Białej zasądził od pozwanej na rzecz powódek po 10.000 zł dla każdej z nich oraz po 500 zł kosztów procesu. Sąd ustalił, że pozwana, bez uzasadnionej przyczyny i bez porozumienia się z powódkami odstąpiła od umowy i sprzedała wspomniane .ki osobie trzeciej. Dlatego zgodnie z art. 394 § 1 k.c. powinna zwrócić zadatek w podwójnej wysokości.W wyniku rewizji pozwanej Sąd Wojewódzki zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że umorzył postępowanie w odniesieniu do kwoty 10.000 zł, co do której ograniczono powództwo, zasądził na rzecz powódek odsetki od kwoty 10.000 zł za okres od 5.X.1970 r. do 15.XI.1972 r. oraz oddalił powództwo i rewizję w pozostałej części.W uzasadnieniu Sąd podniósł, co następuje:Wprawdzie strony w umowie przedwstępnej nie określiły terminu zawarcia umowy przyrzeczonej, ale niesporne jest między stronami, że uzgodniły ten termin na dzień 5.X.1970 r., co wynika z ich zgodnych wyjaśnień złożonych do protokołu rozprawy i zawartych w rewizji.Powyższy fakt wskazuje na to, że w drodze dodatkowego porozumienia strony uzupełniły w tym przedmiocie istotny brak umowy pisemnej z dnia 19.IX.1969 r., a wobec tej konwalidacji umowę tę należy traktować jako ważną, choć w zakresie skutków rzeczowych nieskuteczną, skoro nie czyni ona zadość wymaganiom, od których zależy ważność umowy przyrzeczonej (art. 73 § 2, art. 158 i 390 § 2 k.c.).Bieg terminu rocznego z art. 390 § 3 k.c. należy zatem liczyć od dnia 5.X.1970 r., a ponieważ powódki wystąpiły z pozwem dopiero w dniu 13.IV.1972 r., przeto - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - roszczenie ich o zwrot podwójnego zadatku uległo przedawnieniu, i dlatego powództwo co do kwoty 10.000 zł podlega oddaleniu.Umorzenie postępowania co do kwoty 10.000 zł nastąpiło wskutek tego, że pozwana w dniu 15.XI.1972 r. przekazała powódkom tę sumę.Od wyroku Sądu Wojewódzkiego wniósł rewizję nadzwyczajną - na skutek podania powódki - Minister Sprawiedliwości z wnioskiem o uchylenie tego wyroku w części oddalającej powództwo co do kwoty 10.000 zł i o oddalenie rewizji w tym zakresie. Skarżący zarzuca naruszenie art. 390 § 3 k.c. i art. 390 § 1 k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:W sprawie nasuwa się przede wszystkim zagadnienie wykładni art. 390 § 3 k.c. Sąd Wojewódzki przyjął, że roczny termin przedawnienia przewidziany w tym przepisie odnosi się do roszczenia o zwrot podwójnego zadatku. Rewizja nadzwyczajna słusznie kwestionuje ten pogląd.Artykuł 390 k.c. przewiduje dwa roszczenia, przysługujące stronom umowy przedwstępnej (umowy przyrzeczenia), jeżeli strona zobowiązana do zawarcia umowy przyrzeczonej uchyla się od jej zawarcia. Jedno z tych roszczeń polega na żądaniu naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że liczyła na zawarcie umowy przyrzeczonej (art. 390 § 1 k.c.). Drugie roszczenie polega na dochodzeniu zawarcia umowy przyrzeczonej, jeżeli umowa przedwstępna czyni zadość wymaganiom, od których zależy ważność umowy przyrzeczonej (art. 390 § 2 k.c.). Przepis art. 390 § 3 k.c. stanowi z kolei, że oba powyższe roszczenia przedawniają się z upływem roku od dnia, w którym umowa przyrzeczona miała być zawarta.Już więc gramatyczna wykładnia art. 390 § 3 k.c. przemawia za tym, że roczne przedawnienie przewidziane w tym przepisie nie odnosi się do wszelkich roszczeń, jakie mogą powstać na tle umowy przedwstępnej, lecz jedynie do roszczeń wyraźnie w tym przepisie przewidzianych.Brak też podstaw do rozszerzającej wykładni art. 390 § 3 k.c. Przepis ten, przewidujący bardzo krótkie przedawnienie jako odstępstwo od ogólnego terminu przedawnienia, już z ten przyczyny powinien być wykładany ściśle. Rozszerzająca interpretacja zastosowana przez Sąd Wojewódzki nie znalazłaby też uzasadnienia z punktu widzenia zasad wykładni celowościowej. W przepisie art. 390 k.c. bowiem chodzi o szczególne roszczenia, które mogą wyniknąć tylko w związku z zawarciem umowy przedwstępnej, i te roszczenia ustawodawca ograniczył szczególnym terminem przedawnienia. Inne roszczenia, jak w szczególności roszczenie o zwrot podwójnego zadatku, nie są związane ze swoistym charakterem umowy przedwstępnej i mogą wyniknąć z każdej innej umowy, przy której zadatek był wręczony. Roszczenie o zwrot podwójnego zadatku wynika z art. 394 k.c. i nie jest ograniczone żadnym szczególnym terminem przedawnienia, należy więc stosować ogólne zasady wynikające z art. 118 k.c.W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że roczny termin przedawnienia przewidziany w art. 390 k.c. odnosi się tylko do tych roszczeń z umowy przedwstępnej, które zostały wyraźnie w tym przepisie wymienione. Nie odnosi się on do żądania zwrotu podwójnego zadatku, wręczonego przy zawarciu umowy przedwstępnej; roszczenie to podlega przedawnieniu dziesięcioletniemu.Z tych przyczyn rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona. Sąd Najwyższy nie orzekł jednak co do istoty sprawy, albowiem nie zostało w dotychczasowym postępowaniu dostatecznie wyjaśnione, z jakich przyczyn nie doszło do zawarcia umowy przyrzeczonej. Pozwana twierdziła m.in., że umowa kupna-sprzedaży nie mogła być zawarta z przyczyn od niej niezależnych, albowiem powódki mieszkały poza okręgiem woj. gdańskiego, gdzie położona była nieruchomość, a właściwe organy administracyjne zapowiedziały, że w takiej sytuacji korzystać będą z prawa pierwokupu. Pozwana powoływała się przy tym na treść zawartej umowy przedwstępnej, w której strony zastrzegły, że "w wypadku przeszkód ze strony władz nadrzędnych, dotyczących kupna-sprzedaży, strony nie ponoszą konsekwencji finansowych". Zagadnienie powyższe wymaga przeto wyjaśnienia w dalszym postępowaniu.Z tych przyczyn i na mocy art. 442 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.