III CRN 410/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross. Sędziowie: J. Ignatowicz, W. Kuryłowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej prokuratora S. Kopytowskiego, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Adama J. przeciwko Skarbowi Państwa (Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w O.) o odszkodowanie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu - Ośrodek Zamiejscowy w Kaliszu z dnia 29 stycznia 1970 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Kaliszu z dnia 11 sierpnia 1969 r. w części uwzględniającej powództwo i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Kaliszu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód w niniejszej sprawie Adam J., na podstawie wniosku z dnia 4 kwietnia 1961 r., wszczął przed Sądem Powiatowym w Kaliszu postępowanie o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie własności nieruchomości o powierzchni 3.565 m2, położonej we wsi T. Uczestnikiem postępowania był m.in. także Skarb Państwa, reprezentowany początkowo przez Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w W., a następnie w O., który domagał się oddalenia wniosku twierdząc, że sporna działka stanowi mienie gromadzkie albo grunty wspólnoty wiejskiej.W tym samym czasie Adam J. przystąpił do wznoszenia na spornej działce budynku gospodarczego, w związku z czym Skarb Państwa wytoczył w dniu 9.IX.1961 r. przeciwko niemu powództwo o zaniechanie budowy.Na wniosek powoda Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 11 listopada 1961 r. zabezpieczył powództwo przez zakazanie budowy, a na wniosek pozwanego prawomocnym postanowieniem z dnia 2 lutego 1965 r. zmienił to zabezpieczenie, zezwalając pozwanemu na założenie prowizorycznego dachu oraz prowizorycznych drzwi do tego budynku.Postępowanie na podstawie wniosku Adama J. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie zakończyło się wydaniem prawomocnego (z dniem 29.VI.1967 r.) postanowienia stwierdzającego, że Adam J. nabył przez zasiedzenie własność nieruchomości położonej we wsi T. o powierzchni 2.210 m2, natomiast sprawa z powództwa Skarbu Państwa o zakaz budowy zakończyła się wydaniem w dn. 7.XII.1967 r. wyroku oddalającego to powództwo.W dniu 4 grudnia 1968 r. Adam J. wystąpił do Sądu Powiatowego w Kaliszu przeciwko Skarbowi Państwa (reprezentowanemu przez Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w O.) o zapłatę 90.000 zł. Powód twierdził, że na skutek zabezpieczenia powództwa w sprawie z powództwa o zaniechanie budowy i niemożności w związku z tym kontynuowania przez 6 lat budowy budynku gospodarczego został on pozbawiony możliwości prowadzenia hodowli bydła i trzody chlewnej stanowiących podstawę jego gospodarstwa, budynek zaś uległ częściowemu zniszczeniu. W toku procesu powód zrzekł się roszczenia o odszkodowanie za zniszczenie budynku, natomiast domagał się tylko odszkodowania - za niemożność trzymania inwentarza żywego - w wysokości (po ograniczeniu powództwa) 51.904 zł.Pozwane Prezydium GRN w O. wniosło o oddalenie powództwa zarzucając, że powód nie poniósł żadnej szkody, ponieważ nigdy nie prowadził gospodarki hodowlanej, a gospodarstwo jego było i jest nastawione wyłącznie na produkcję ogrodniczo-sadowniczą.Sąd Powiatowy w Kaliszu, po przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłych z dziedziny rolnictwa oraz dowodu z dokumentów dotyczących udzielonych powodowi ulg w obowiązkowych dostawach, wyrokiem z dnia 11 sierpnia 1969 r. zasądził na rzecz powoda od pozwanego kwotę 51.904 zł wraz z odsetkami, tj. równowartość dochodu, jaki powód mógł uzyskać z hodowli krów i trzody chlewnej w latach 1961-1967 (61.224 zł), pomniejszonego o wartość udzielonych powodowi ulg w obowiązujących dostawach żywca (8.320 zł).Wyrok ten został zaskarżony rewizją przez pozwanego, który zarzucił naruszenie przepisu art. 361 k.c. w związku z art. 4 k.c. oraz przepisów art. 224 § 1, 232 i 316 k.p.c. przez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy oraz przez nierozważenie tej części zebranego materiału dowodowego, który wskazywał na to, że powód nigdy nie prowadził i nie prowadzi gospodarki hodowlanej.Zarzuty te zostały rozszerzone w piśmie procesowym Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 14 stycznia 1970 r., który objął równocześnie zastępstwo procesowe pozwanego, a w szczególności, że postępowanie w tej sprawie dotknięte jest nieważnością, ponieważ odpowiedzialność Skarbu Państwa w niniejszej sprawie mogłaby się kształtować wyłącznie na podstawie przepisu art. 418 k.c., rozpoznawanie zaś spraw o naprawienie szkody wyrządzonej przez funkcjonariuszy organów władzy i administracji państwowej należy do właściwości sądów wojewódzkich.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 29.I.1970 r., oddalił rewizję, jako nieuzasadnioną.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną z dnia 7.X.1970 r. Prokurator Generalny PRL, zarzucając rażące naruszenie art. 3 § 2, 232 i 316 § 1 k.p.c. i art. 361 § 2 i 362 k.c. oraz naruszenie interesu PRL, w związku z czym wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i wyroku Sądu Powiatowego z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia powództwa dłużnik może dochodzić przeciwko wierzycielowi, którego żądanie zostało prawomocnie oddalone (art. 746 k.p.c.). Podstawa odpowiedzialności za szkody nie ulega zmianie także wtedy, gdy wierzycielem jest Skarb Państwa. Nie zachodzi w tym wypadku odpowiedzialność za działanie lub zaniechanie funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności z art. 417 i nast. k.c., lecz odpowiedzialność wierzyciela wobec dłużnika w związku z wynikiem procesu.Orzekając w sprawie niniejszej, oba Sądy z naruszeniem art. 3 § 2 k.p.c. nie wyjaśniły należycie wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, a przede wszystkim tego, czy powód w ogóle na skutek zabezpieczenia powództwa Skarbu Państwa w sprawie I C 1068/67 poniósł szkodę i w jakiej mianowicie wysokości.Sąd Powiatowy, nie przeprowadzając nawet dowodu z przesłuchania stron, postępowanie dowodowe ograniczył wyłącznie do opinii biegłego, któremu zlecił "określenie możliwości dochodu powoda z ewentualnej hodowli we wznoszonym budynku trzody chlewnej i innego inwentarza", oraz do dowodu z dokumentów stwierdzających, jakich ulg w obowiązujących dostawach żywca udzielono powodowi w latach 1961-1967.Za dowód, że powód poniósł szkodę w wysokości ustalonej wyrokiem, nie mogła jednak służyć opinia biegłego, na której oparł się Sąd orzekający, ponieważ podstawę tej opinii stanowią tylko dane statystyczne dotyczące przeciętnego stanu pogłowia na 100 ha użytków rolnych, a bez uwzględnienia rzeczywistych warunków i kierunków produkcyjnego gospodarstwa powoda.Biegły wylicza szkodę z tytułu niemożności hodowli krów przez powoda na kwotę 32.064 zł, wychodząc z założenia, że powód w latach 1961-1967 nie miał w hodowli żadnej krowy. Tymczasem z załączonego do rewizji nadzwyczajnej odpisu pisma Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w K. z dnia 13 maja 1970 r. wynika, że powód w latach 1963-1965 dostarczał mleko do punktów skupu tej Spółdzielni, co wskazywałoby na to, że wbrew jego twierdzeniom hodował w tym okresie krowy. Gdyby więc powód co najmniej do 1965 r., mimo rzekomego braku pomieszczeń, hodował krowy, to nie mógłby w tym samym czasie ponieść szkody z tytułu niemożności prowadzenia tej hodowli, przyczyną więc jej zaprzestania w latach 1966-1967 nie mógłby być rzekomy brak pomieszczeń hodowlanych.Opinia biegłego jest zatem tylko teoretycznym wyliczeniem, ile krów i trzody powinno się hodować w gospodarstwie rolnym wielkości gospodarstwa powoda, dlatego też opinia taka nie mogła stanowić dowodu, że powód taką liczbę krów i trzody hodował lub zamierzał hodować.Podstawę do ustalenia, że powód poniósł jakąkolwiek szkodę na skutek niemożności prowadzenia hodowli krów i trzody chlewnej, mogłoby stanowić ustalenie, ze powód taką hodowlę prowadził lub realnie zamierzał prowadzić. Tymczasem okoliczności tej Sąd Powiatowy nie wyjaśnił, mimo że już z zeznań inż. F. wynikałoby, iż nawet w 1969 r. powód nie utrzymywał trzody chlewnej, choć miał na to pomieszczenia, że zatem powód nawet wówczas, gdy miał warunki do prowadzenia hodowli, nie prowadził jej.Wyjaśnienia wymaga zatem (por. art. 3 § 2 i 232 k.p.c.), czy powód hodowlę trzody i bydła prowadził, czy też prowadził jedynie gospodarstwo sadowniczo-ogrodnicze. Okoliczność ta wymaga rozważenia przy ponownym rozpoznaniu sprawy, a w szczególności przy uwzględnieniu załączonych do niniejszej rewizji nadzwyczajnej: 1) odpisu notatki służbowej z dnia 7 listopada 1969 r. Zygmunta G., przewodniczącego Prezydium GRN w O., 2) oświadczenia z dnia 25 maja 1970 r. Adama M., sołtysa wsi T. i 3) oświadczenia z dnia 25 maja 1970 r. Władysława W., agronoma gromadzkiego w O., zwłaszcza co do przeznaczenia spornego pomieszczenia na magazyn owoców i warzyw.Sąd Powiatowy przeoczył również i tę okoliczność, że zabezpieczenie powództwa zostało zmienione postanowieniem z dnia 2.II.1965 r. w ten sposób, iż powód uzyskał zezwolenie na założenie dachu i drzwi do spornego budynku gospodarczego i mógł wykorzystać go w sposób wyłącznie przez siebie określony, wobec czego żądanie odszkodowania także za okres po 2.II.1965 r. budzi istotne zastrzeżenia, a w każdym razie wymaga wykazania przez powoda poniesionej przez niego również i za ten okres szkody.Pominięta została także okoliczność ewentualnego przyczynienia się do szkody samego powoda, przede wszystkim przez rozpoczęcie budowy na nieruchomości (której stan prawny był przedmiotem stałego sporu pomiędzy stronami) przed uregulowaniem tego stanu.Z tych względów należało na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. orzec jak w sentencji, gdyż zaskarżony wyrok narusza także interes Państwa Ludowego, a to przez zobowiązanie do naprawienia szkody, której istnienie nie zostało w sprawie dostatecznie wykazane.