III CRN 44/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Świeboda.Sędziowie SN: J. Niejadlik, A. Wypiórkiewicz (spraw.)Protokolant: B. Krzyżewska.SentencjaSąd Najwyższy Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 15 marca 1989 r. na rozprawie sprawy z wniosku Mirosławy Z. z udziałem Witolda K. o podział majątku wspólnego na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 30 września 1987 r.postanawia:uchylić zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Sądu Rejonowego w W. z dnia 15 kwietnia 1987 r. i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu w M. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temuż Sądowi rozstrzygnięcie o opłacie sądowej należnej od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 19 kwietnia 1983 r. Sąd Wojewódzki w W. oddalił rewizję uczestnika postępowania Witolda K. wniesioną od postanowienia Sądu Rejonowego w P. z dnia 17 stycznia 1983 r., dokonującego podziału majątku wspólnego skarżącego i jego b. małżonki wnioskodawczyni Mirosławy K. Podział przeprowadzony został w ten sposób, że uczestnik otrzymał na własność samochód marki "Skoda", zaś wnioskodawczyni - lokatorskie spółdzielcze prawo do lokalu nr 81 przy ul. K. W P. wraz z wkładem w Spółdzielni Mieszkaniowej "J.", przy czym Sąd orzekł też o dopłatach w celu wyrównania udziałów.W dniu 5 sierpnia 1985 r. uczestnik Witold K. złożył skargę o wznowienie postępowania na tej podstawie, że powziął wiadomość o tym, iż wnioskodawczyni w dniu 9 grudnia 1982 r. zawarła małżeństwo z Kazimierzem Z., który posiada spółdzielcze prawo do lokalu nr 82 pod tym samym adresem i w tej samej Spółdzielni co sporny lokal.Sąd Wojewódzki w W., uwzględniając skargę o wznowienie postępowania, uchylił swoje postanowienie z dnia 19 kwietnia 1983 r., jak też postanowienie Sądu Rejonowego w P. z dnia 17 stycznia 1983 r. i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w W.Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy w W. w postanowieniu z dnia 15 kwietnia 1987 r. ustalił, że w skład majątku wspólnego Mirosławy Z. i Witolda K. wchodzą lokatorskie prawo do na wstępie wymienionego lokalu w Spółdzielni Mieszkaniowej "J." w P. z wkładem 68.400 złotych i samochód marki "Skoda" wartości 180.000 złotych. Podziału tego majątku dokonał w ten sposób, że w całości przyznał go uczestnikowi Witoldowi K., od którego zasądził spłatę na rzecz wnioskodawczyni w kwocie 124.200 złotych.B. małżonkowie nie wiedli sporu o zadysponowanie samochodem na rzecz uczestnika. Natomiast sporna była okoliczność, komu powinno być przyznane spółdzielcze prawo do lokalu.Rozstrzygając tę kwestię w sposób określony w sentencji postanowienia Sąd Rejonowy miał na uwadze, że mąż wnioskodawczyni dysponuje lokalem mieszkalnym, a sama wnioskodawczyni ma uprawnienie do dodatkowej powierzchni mieszkalnej z uwagi na inwalidztwo (schorzenie narządów ruchu z zaliczeniem do I grupy), co przy zamianie lokalu na większy - małż. Z. otrzymają lokal odpowiedni, niezależnie od tego, ile lokali przekażą Spółdzielni. Uczestnik natomiast jako członek oczekujący na przydział otrzymałby mieszkanie dopiero w 1996 r. lub później.Przyznanie spornego lokalu wnioskodawczyni doprowadziłoby do sytuacji, w której małż. Z. posiadaliby dwa sąsiednie lokale.Na skutek uwzględniania rewizji wnioskodawczyni Sąd Wojewódzki w W., postanowienie z dnia 30 września 1987 r., zmienił postanowienie Sądu I instancji w ten sposób, że wartość spółdzielczego prawa do lokalu ustalił na 85.000 złotych i prawo to wraz z wkładem przyznał wnioskodawczyni i zasądził nadto od uczestnika na jej rzec kwotę 56.100 złotych tytułem wyrównania udziału w majątku wspólnym, przy uwzględnieniu nakładu uczestnika z majątku odrębnego na majątek wspólny w kwocie 8.056 złotych.Sąd Wojewódzki stwierdził, że w wypadku przyznania lokalu uczestnikowi on sam zajmowałby powierzchnie taką, jaką musiałby zajmować wnioskodawczyni, inwalidka I grupy, korzystająca ze sprzętu rehabilitacyjnego, wraz z mężem, jego córką i wnukiem. Lokale są równorzędne i b. małe. Uznanie przez Sąd Rejonowy, że wnioskodawczyni, choć w sposób ograniczony miałby jednak zaspokojone potrzeby mieszkaniowe, nie jest trafne. Podobne - ustalenie, że uczestnik nie ma innych możliwości zaspokojenia swoich potrzeb mieszkaniowych. Uczestnik przyznał bowiem, że jego rodzice w wieku 91 i 93 lat mają dom jednorodzinny w Z. Mieszka tam tylko matka uczestnika i on się nią opiekuje. Uczestnik może dojeżdżać do pracy w okresie oczekiwania na mieszkanie w Spółdzielni przyznanym mu samochodem. Starania córki obecnego męża wnioskodawczyni o samodzielne mieszkanie nie zostały uwieńczone prowadzeniem i w tej sytuacji małż. Z. czynią starania o zmianę dwóch mniejszych lokali na jeden większy. Przyznanie wnioskodawczyni lokalu dotąd wspólnego nie narusza art. 206 prawa spółdzielczego ze względu na zaistniałe okoliczności.W dniu 8 lutego 1989 r., na skutek podania uczestnika, Minister Sprawiedliwości zaskarżył rewizją nadzwyczajną postanowienie Sądu Wojewódzkiego i domagając się jego uchylenia, jak też uchylenia postanowienia Sądu I instancji oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucił rażące naruszenie art. 385 § 4, art. 238 § 1 i art. 316 § 1 kpc, jak też art. 206 § 1-3 prawa spółdzielczego i naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Według skarżącego, skoro ustalenia poczynione przez Sąd Wojewódzki są odmienne od ustaleń sądu I instancji, to stan taki skutkować powinien uchylenie zaskarżonego orzeczenia do ponownego rozpoznania.Na okoliczność warunków i możliwości mieszkaniowych Katarzyny M., pasierbicy wnioskodawczyni, nie została ona przesłuchana. Wnioskodawczyni dowód z tego świadka cofnęła, a dowody z fotokopii dokumentów na okoliczność starań pasierbicy i jej męża o mieszkanie złożyła sama wnioskodawczyni.Sąd Wojewódzki nie podważył stanowiska Sądu Rejonowego, że w istniejących warunkach rodzinnych i osobistych ma ona wszelkie dane, aby wraz z mężem uzyskać w drodze zamiany inny lokal dopowiadający potrzebom i uprawnieniom wnioskodawczyni do dodatkowej powierzchni mieszkalnej. Nie zostało wykazane przez Sąd Wojewódzki, że dla takiej zamiany niezbędne jest posiadanie przez wnioskodawczynię odrębnego lokalu. Poza tym uczestnik nie ma obowiązku zamieszkania w nieruchomości rodziców i w niej nie mieszka co najmniej od czasu trzymania lokalu spółdzielczego.Wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego, likwidacja stanu powstałego przez przyznanie prawa do spornego lokalu wnioskodawczyni przy posiadaniu analogicznego prawa przez jej męża - czego wymaga art. 206 § 3 prawa spółdzielczego - nie musi nastąpić w drodze zamiany tych dwóch lokali na jeden większy.W każdym razie nie musi to nastąpić w drodze ograniczenia uprawnień do lokalu uczestnika.Sąd Wojewódzki błędnie ustalił dopłatę na rzecz wnioskodawczyni. Według ustaleń Sądów obu instancji wartość majątku wspólnego wynosi: 180.000 złotych - samochód i 85.000 złotych - spółdzielcze prawo do lokalu. Razem 265.000 złotych. Udziały stron wynoszą zatem 132.500 złotych. Przyznając wnioskodawczyni prawo do lokalu Sąd Wojewódzki powinien był ustalić dopłatę do wysokości jej udziału w kwocie 47.500 zł i pomniejszyć ją o nakład uczestnika ustalony w kwocie 8.596 złotych, tj. do kwoty 38.904 złotych.W wyniku zaskarżonego orzeczenia nastąpiło pozbawienie uczestnika prawa do mieszkania bez należycie uzasadnionych do tego podstaw, czym naruszony został również interes PRL, bo zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych należy do sfery stosunków szczególnie chronionych. Stąd też uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie upływ terminu z art. 421 § 2 kpc.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie skarżący podniósł, że Sąd Wojewódzki skorzystał w postępowaniu rewizyjnym z uprawnień reformatoryjnych w sposób prowadzący do rażącego naruszenia art. 385 § 4 kpc, gdyż Sąd ten zmieniając zaskarżone przez wnioskodawczynię postanowienie Sądu Rejonowego, oparł swoje orzeczenie na ustaleniach odmiennych od ustaleń tegoż Sądu co do istotnych okoliczności odnoszących się do sytuacji życiowej uczestnika w zakresie jego potrzeb mieszkaniowych. Nie były to zatem odmienne oceny prawne takiego samego stanu faktycznego, lecz nowe ustalenia. Sąd Wojewódzki mógł jedynie uchylić zaskarżone postanowienie do ponownego rozpoznania po myśli art. 388 § 1 kpc, jeżeli uznał, że ustalenia Sądu Rejonowego były wadliwe.Pozostała argumentacja prawna przedstawiona w uzasadnieniu podstaw rewizji nadzwyczajnej dla wykazania rżącego naruszenia wyżej wymienionych innych przepisów - prawa spółdzielczego i postępowania cywilnego, którą Sąd Najwyższy w pełni podziela, znajduje szczególne uaktualnienie w okolicznościach ujawnionych w toku obecnego postępowania. Z dokumentów przedłożonych przez uczestnika postępowania Witolda K. (por. m.in. pismo Urzędu Miasta i Gminy w P. z dnia 10 marca 1989 r., nr SA.6213/11/89 i jego zaświadczenie z dnia 14 marca 1989 r., nr S.A. 6213/10/89 wynikać może, że w lokalu nr 82 mieszka obecnie jedynie mąż wnioskodawczyni Kazimierz Z. Sprawa ta wymagać będzie dalszych wyjaśnień, w szczególności w związku z przedłożeniem przez wnioskodawczynię odpisu pozwu Katarzyny M., córki Kazimierza Z. o przywrócenie posiadania lokalu, co z kolei świadczyć może o zantagonizowanych stosunkach pomiędzy pasierbicą a ojczymem i nietrwałości sytuacji. Ocena uzasadnionych potrzeb mieszkaniowych b. małżonków i w związku z taką oceną wybór najwłaściwszego sposobu podziału majątku dorobkowego musi być oparta na prawidłowych ustaleniach w aktualnej sytuacji życiowej osób zainteresowanych. Sąd Rejonowy powinien był już uprzednio przesłuchać Katarzynę M. dla pełnego odtworzenia warunków mieszkaniowych.Trafnie rewizja nadzwyczajna podważa stanowisko Sądu Wojewódzkiego co do możliwości zaspokojenia przez uczestnika potrzeb mieszkaniowych poza spornym lokalem nr 81, jak też w kwestii, że małż. Z. mogliby uzyskać jedno większe mieszkanie w drodze, którą wskazuje art. 206 § 3 prawa spółdzielczego. Ustalenie, że uczestnik może bez przeszkód zamieszkać w domu matki położonym w innej miejscowości i nadal podejmować pracę w dotychczasowym miejscu zamieszkania, musi wynikać z realnych, a nie tylko teoretycznych przesłanek. Stąd też przyznanie przez uczestnika, że matka posiada jednorodzinny dom mieszkalny, jeszcze nie było wystarczające do przyjęcia, że utrata przez uczestnika mieszkania spółdzielczego w dotychczasowym miejscu zamieszkania nie pogorszy ponad dopuszczalną miarę jego sytuacji życiowej. Natomiast starania małż. Z. o uzyskanie większego mieszkania nie muszą okazać się jedynie skuteczne w warunkach istnienia obowiązku likwidacji stanu, o jakim mowa w art. 206 § 3 prawa spółdzielczego. Możliwe jest bowiem uzyskanie przydziału na większy lokal w drodze zamiany. Sprawa ta może poza tym okazać się nieaktualna w sytuacji, gdy lokal nr 82 zajmować będą jedynie małż. Z.Zasadny jest również zarzut wadliwego wyliczenia dopłaty na rzecz wnioskodawczyni Mirosławy Z. W warunkach przyjętych ustaleń co do wartości poszczególnych składników majątku dorobkowego dopłat ta została bezpodstawnie zawyżona o kwotę 17.196 złotych, co jasno wynika z przedstawionego w rewizji nadzwyczajnej rachunku.Z tych zasad, gdy rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona, zaskarżone postanowienie, jak też poprzedzające go postanowienie Sądu I instancji, podlegają uchyleniu na podstawie art. 422 § 2 kpc, a sprawa podziału majątku dorobkowego pomiędzy b. małżonków przekazaniu do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji w celu dokonania dokładnych ustaleń w zakresie ukształtowanych aktualnymi warunkami okoliczności określających sytuację życiową wnioskodawczyni i uczestnika. Chodzić tu będzie w szczególności o prawidłowe zaspokojenie usprawiedliwionych ich potrzeb mieszkaniowych, związanych - gdy chodzi o wnioskodawczynię - także ze stanem zdrowia.