III CRN 464/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: J. Ignatowicz, J. Policzkiewicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Józefa M. i Anny M. przeciwko Marii P. i in. o zmianę sposobu wykonywania służebności, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 5 stycznia 1967 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Przeworsku z dnia 4 października 1966 r. i przekazał sprawę temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowodowie Józef M. i Anna M., po ostatecznym zmodyfikowaniu żądania pozwu, domagali się zmiany sposobu wykonania służebności gruntowej i osobistej, obciążającej ich nieruchomość na rzecz pozwanych, przez ustanowienie służebności przechodu, przejazdu i przegonu w miejscu oznaczonym na planie sytuacyjnym biegłego inż. Adama K. cyframi 7-12-7 zamiast dotychczasowego miejsca wykonywania służebności oznaczonego na planie cyframi 1-6-1. Powodowie twierdzili, że są właścicielami hipotecznymi nieruchomości składającej się z jednej parceli o obszarze 360 m2 i że wykonywanie służebności przez tę działkę, na której znajduje się ich siedlisko z zabudowaniami, jest dla nich - ze względu na małą nie zabudowaną przestrzeń działki - szczególnie uciążliwe, ponieważ polega na przechodzeniu i przejeżdżaniu przez ich wąskie podwórze między domem mieszkalnym a budynkiem gospodarczym. Powodowie twierdzili nadto, że pozwani, korzystając z przechodu i przejazdu, zachowywali się w sposób szczególnie dokuczliwy, nie zamykając bram ogrodzonego siedliska, niszczyli urządzenia zabezpieczające podwórze i powodowali prowokacyjnym swoim zachowaniem się scysje, znajdujące potem epilog w postępowaniach karnych.Wyrokiem z dnia 4 października 1966 r. Sąd Powiatowy w Przeworsku oddalił powództwo, jako bezzasadne, ponieważ usytuowanie szlaku według żądania powodów wymagałoby zmiany szlaku drożnego na gruncie Jana P.Rewizję powodów Sąd Wojewódzki w Rzeszowie wyrokiem z dnia 5 stycznia 1967 r. oddalił, przy czym stwierdził, że Sąd Powiatowy prawidłowo przyjął, iż "nie można zgodnie z wnioskiem powodów przesunąć szlaku spornej służebności po ich gruncie, gdyż to automatycznie naruszałoby prawa pozwanego Janusza P. przez konieczne, a odpowiednie do przesunięcia na gruncie powodów przesunięcie przedłużenia szlaku spornego na gruncie pozwanego Jana P., który co do siebie takiego żądania nie zgłosił."W rewizji nadzwyczajnej Prokurator Generalny wnosi o uchylenie tego wyroku jak również wyroku Sądu Powiatowego i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca rażące naruszenie art. 224 § 1, 316 § 1 i 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 287, 288 i 291 k.c. oraz naruszenie interesu PRL.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według art. 291 k.c., jeżeli po ustanowieniu służebności gruntowej powstanie ważna potrzeba gospodarcza, właściciel nieruchomości obciążonej może żądać za wynagrodzeniem zmiany treści lub sposobu wykonywania służebności, chyba że żądana zmiana przyniosłaby niewspółmierny uszczerbek nieruchomości władnącej.W przepisie tym mowa jest o dwóch nieruchomościach, z których jedna jest nieruchomością władnącą, a druga obciążoną. Bywają jednak sytuacje, gdy w grę wchodzi więcej nieruchomości, przy czym nieruchomość władnąca w stosunku do samej nieruchomości obciążonej jest zarazem nieruchomością obciążoną względem innej nieruchomości. W szczególności dotyczy to służebności przechodu, przejazdu i przegonu, gdy szlak drożny służący do wykonywania takiej służebności biegnie przez kilka lub więcej nieruchomości należących do różnych osób. W wypadku takim zmiana sposobu wykonywania służebności na jednej nieruchomości może wywoływać potrzebę wprowadzenia odpowiedniej zmiany w sposobie wykonywania służebności na innej nieruchomości. Jeżeliby uznać, że do żądania dalszej zmiany uprawniony jest tylko właściciel tej ostatniej nieruchomości, to odmowa wystąpienia przez niego z odpowiednim żądaniem udaremniałaby w ogóle dokonanie zmian w sposobie wykonywania służebności na żądanie właściciela innej nieruchomości obciążonej, chociażby za taką zmianą przemawiała ważna potrzeba gospodarcza.Byłoby to sprzeczne z podstawową zasadą wyrażoną w art. 288 k.c., według której służebność gruntowa powinna być wykonywana w taki sposób, żeby jak najmniej utrudniała korzystanie z nieruchomości obciążonej.W konsekwencji więc należy uznać, że gdy służebność gruntowa przechodu, przejazdu i przegonu obciąża kilka nieruchomości, właściciel takiej nieruchomości może na podstawie art. 291 k.c. żądać za wynagrodzeniem zmiany sposobu wykonywania służebności nie tylko na własnej nieruchomości, ale także - jeśli zmiana ta tego wymaga - na innej nieruchomości, chyba że przyniosłoby to niewspółmierny jej uszczerbek.Okoliczność zatem, że Jan P. nie wystąpił z żądaniem przesunięcia szlaku drożnego na swoim gruncie, nie może uzasadniać oddalenia powództwa.Zajmując odmienne stanowisko, Sądy obu instancji naruszyły wymienione wyżej przepisy prawa i nie rozpoznały istoty sprawy, co godzi w podstawowe zasady wymiaru sprawiedliwości, a tym samym narusza interes PRL.Zaskarżone orzeczenia nie mogą się więc ostać mimo upływu terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy bliżej wyjaśnić dotychczasowy sposób wykonywania służebności oraz ewentualne zmiany nie tylko na gruncie powodów, ale również na całym szlaku drożnym, przebiegającym przez inne nieruchomości, oraz ocenić te zmiany pod kątem widzenia potrzeb gospodarczych nieruchomości powodów oraz uszczerbku, jaki poniosłyby inne nieruchomości.Zauważyć wypada, że powołana w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną okoliczność, iż sporna służebność została ustanowiona przez sąd jako służebność drogi koniecznej, nie może mieć wpływu na tryb postępowania w niniejszej sprawie.Art. 626 k.p.c. przekazał do postępowania nieprocesowego tylko sprawy o ustanowienie drogi koniecznej, natomiast sprawy o zmianę treści lub sposobu wykonywania wszelkich służebności (art. 291 k.c.) należą do procesu (art. 13 § 1 k.p.c.).Z tych względów oraz na mocy art. 422 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.