III CRN 480/67

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Eugeniusza O. o zniesienie współwłasności i dział spadku po Janinie O., na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Białymstoku z dnia 3 lutego 1967 r. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneBronisław i Joanna małżonkowie O. byli współwłaścicielami - on w 11/25, ona w 14/25 częściach - nieruchomości rolnej o pow. 13,337 ha, położonej w K. Joanna O. nadto była właścicielką działki (siedliska) o pow. 0,1500 ha.Joanna O. zmarła w dniu 18.XII.1927 r. Prawo dziedziczenia pozostałego po niej gospodarstwa rolnego zachowali jej mąż Bronisław O. w 1/7 części i ich wspólny syn Eugeniusz O. w 6/7 częściach.Eugeniusz O. wniósł o zniesienie współwłasności i dział spadku po swej matce w ten sposób, by wnioskodawcy i jego ojcu przyznać na własność części odpowiadające ich udziałom we wspólności i w spadku.Uczestnik postępowania Bronisław O. domagał się dokonania działu przez przyznanie mu około 5 ha gruntu - w tym siedliska z budynkami, przy czym twierdził, że jest kowalem, że w tym fachu jeszcze pracuje, że prowadzi gospodarstwo razem z drugą żoną, że z tego małżeństwa pochodzi córka, która pracuje jako nauczycielska w O. oraz że jego syn (wnioskodawca) nie zna się na rolnictwie, pracuje jako palacz w kotłowni szkolnej i będzie mu trudno prowadzić gospodarstwo rolne.Postanowieniem z dnia 3 lutego 1967 r. Sąd Powiatowy zniósł współwłasność nieruchomości rolnej, położonej w K. o powierzchni 13,337 ha, stanowiącej współwłasność Bronisława O. w 11/25 częściach i Joanny O. w 14/25 częściach, składającej się z 6 działek gruntu i budynków stanowiących po połowie współwłasność Bronisława i Eugeniusza O. oraz dokonał działu spadku po Joannie O., obejmującego udział w wymienionej wyżej nieruchomości rolnej i działkę oznaczoną Nr 307 M (siedlisko) o powierzchni 0,1500 ha, przyznając całość majątku stanowiącego współwłasność i wyłączną własność, spadkodawczyni oraz wszystkie budynki wnioskodawcy Eugeniuszowi O. Natomiast Bronisławowi O. Sąd ten przyznał prawo dożywotniego zamieszkiwania w domu murowanym na działce nr 307 M, w pokoju i kuchni oraz prawo dożywotniego użytkowania kuźni, przy czym zobowiązał go do wydania Eugeniuszowi O. gospodarstwa i budynków z wyjątkiem jedynie zajmowanej przezeń części domu i kuźni. Tytułem spłaty zasądzono od Eugeniusza O. na rzecz Bronisława O. kwotę 100.265,42 zł, rozkładając jej zapłatę na 10 równych rat rocznych z tym, że pierwsza z nich płatna jest do dnia 31 grudnia 1967 r.Sąd Powiatowy ustalił, że gospodarstwo posiada jedynie 8,240 ha użytków rolnych, w tym 0,731 ha gruntów przeznaczonych pod zalesienie, że grunty orne są słabej jakości (V i VI klasa) oraz uznał, że na skutek tego gospodarstwo to nie nadaje się do podziału, że w związku z tym nie może mieć zastosowania art. LX § 2 p.w.k.c. Z tej przyczyny Sąd ten przyznał gospodarstwo w całości wnioskodawcy, przy czym wziął pod rozwagę, że Bronisław O. "jest osobą trwale niezdolną do pracy ze względu na przekroczenie przewidywanej przez przepisy granicy wieku (ponad 70 lat) - § 14 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28.XI.1964 r.".Powyższe postanowienie zaskarżyli rewizją obaj uczestnicy postępowania.Rewizja wnioskodawcy dotyczyła zaskarżenia postanowienia działowego w części przyznającej Bronisławowi O. prawa dożywotniego zajmowania mieszkania i została przez Sąd Wojewódzki oddalona; rewizja Bronisława O. zaskarżająca całe postanowienie działowe została natomiast przez Sąd Powiatowy odrzucona z powodu nieuiszczenia opłaty sądowej.Postanowienie Sądu Powiatowego z powodu naruszenia art. 233 § 1 i 623 k.p.c., art. 211, 212 § 3, 214 § 1 i 1071 § 1 k.c., art. LX § 1 p.w.k.c. oraz naruszenia interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, domagając się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafny jest zarzut skarżącego, że odmowy przyznania gospodarstwa rolnego Bronisławowi O. nie może uzasadniać jedynie fakt przekroczenia przez niego "granicy wieku".Jak to bowiem już wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 10.V.1966 r. - III. CR. 60/66 - Zb. Orz. 1967/3/51 - przepisy § 14 rozporządzenia Rady Ministrów (Dz. U. Nr 45, poz. 304) mają na celu zachowanie praw osób zatrudnionych głównie poza rolnictwem, które osiągnęły wiek emerytalny i przestały pracować w swoim zawodzie. Przepisów tych nie można w zasadzie stosować do rolników, którzy pomimo osiągnięcia wieku emerytalnego pracują nadal w gospodarstwie rolnym.W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Najwyższy podkreślił, że odmienna wykładnia omawianego przepisu (§ 14 rozporządzenia) prowadziłaby do tego, iż przepis ten stałby się privilogium odiosum, które pozbawiłoby możności otrzymania w naturze gospodarstwa rolnego pracującym na nim rolników tylko dlatego, że osiągnęli określoną granicę wieku. W niniejszej sprawie jest poza sporem, że Bronisław O. mimo podeszłego wieku prowadzi gospodarstwo rolne i zajmuje się nadto kowalstwem.Trafny jest również zarzut skarżącego, że podział gospodarstwa rolnego nie napotyka na przeszkody natury prawnej.Art. LX § 2 p.w.k.c. pozwala na odstąpienie od zachowania podstawowej normy obszarowej. Odnosi się on również do zniesienia współwłasności w przypadku, gdy współwłaściciele zorganizowali odrębne gospodarstwa rolne na wspólnej nieruchomości. Przedmiotem niniejszej sprawy jest zniesienie współwłasności i dział spadkowy.Jakkolwiek biegły Z. wypowiedział się przeciwko podziałowi, to jednak opinii tej nie można uznać za miarodajną, gdyż biegły uzasadniał ją tym, że obszar użytków rolnych (3,2400 ha) odpowiada jedynie normie podstawowej. Biegły ten jednak nie uwzględnił wielu okoliczności, które zdają się wskazywać na to, że nie podział, lecz przyznanie całego majątku wnioskodawcy jest sprzeczne z interesem społeczno-gospodarczym. Do takich okoliczności należy zaliczyć: niezbadanie możliwości płatniczych wnioskodawcy, a w szczególności możności wygospodarowania stosunkowo b. wysokiej spłaty, brak zaświadczenia rolniczego wnioskodawcy oraz fakt, że Bronisław O. posiada większy udział niż wnioskodawca i że do tego czasu on, a nie wnioskodawca, prowadził całe gospodarstwo za wyjątkiem kilkudziesięciu arów, które uprawiał wnioskodawca.W świetle (powyższych okoliczności, mając nadto na uwadze, że obecna żona O. posiada około 21/2 ha własnego gruntu, Sąd Powiatowy powinien był rozważyć, czy nie należało dokonać podziału w ten sposób, by przyznać Bronisławowi O. pewną część (około 21/2 ha) gruntu, składającego się z użytków rolnych, łąki i ewentualnie lasu na własność, względnie w dożywotnie użytkowanie i zapewnić mu w ten sposób egzystencję oraz uzyskać możliwość obniżenia spłaty należnej od wnioskodawcy.Gdyby Sąd Powiatowy po wszechstronnym rozważeniu sprawy doszedł jednak do przekonania, że podział w naturze jest niedopuszczalny i całe gospodarstwo rolne należy przydzielić wnioskodawcy, to zasądzając na rzecz Bronisława O. spłatę rozłożoną na okres 10 lat, winien spłatę tę zabezpieczyć w sposób określony w art. 212 § 2 k.c. w związku z art. 732 i 747 pkt 2 k.p.c. oraz art. XXI p.w.k.c.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 422 § 2 k.p.c. uwzględnił rewizję nadzwyczajną.