III CRN 539/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: J. Ignatowicz, J. Krajewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, przy udziale Prokuratora Generalnej Prokuratury K. Wojnarowicza, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jerzego Ł. przeciwko Bolesławowi K. o zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Powiatowego w Białymstoku z dnia 23 maja 1969 r.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW pozwie z dnia 6 maja 1969 r. Jerzy Ł. domagał się zasądzenia od Bolesława K. kwoty 2.500 zł, twierdząc, że pozwany powołując się na swoje znajomości w zarządzie spółdzielni mieszkaniowej, za tę kwotę obiecał mu przyspieszyć uzyskanie przydziału mieszkania. Mimo przyjęcia wymienionej kwoty pozwany nie spowodował wcześniejszego przydziału lokalu mieszkalnego.Wyrokiem zaocznym Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo.Wyrok ten zaskarżył rewizją nadzwyczajną Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, wnosząc o uchylenie tego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzuca rażące naruszenie art. 412 k.c., art. 197 i 339 § 2 k.p.c. oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przy wyrokowaniu zaocznym swoje przekonanie o zasadności powództwa sąd I instancji - zgodnie z treścią art. 339 § 2 k.p.c. - opiera na domniemaniu prawdziwości twierdzeń powoda, pod warunkiem że nie budzą one uzasadnionych wątpliwości co do zgodności z prawdziwym stanem rzeczy. W razie więc jakiejkolwiek wątpliwości w tym zakresie sąd obowiązany jest przeprowadzić postępowanie dowodowe z urzędu i wydać wyrok zaoczny oparty na wynikach postępowania dowodowego, wyrok bowiem zaoczny, jak każdy wyrok, powinien być zgodny z prawdą.Gramatyczna wykładnia i cel przepisu prowadzą do nie budzącego wątpliwości wniosku, że przewidziane w art. 339 § 2 k.p.c. domniemanie prawdziwości twierdzeń powoda dotyczy wyłącznie strony faktycznej wyroku i nie obowiązuje w zakresie prawa materialnego. Domniemanie to zastępuje jedynie postępowanie dowodowe. Ten wyjątkowy przepis nie może być wykładany rozszerzająco.Jeżeli więc jego działanie nie rozciąga się na dziedzinę prawa materialnego, sąd rozpoznający sprawę w warunkach zaoczności obowiązany jest zawsze rozważyć, czy w świetle przepisów obowiązującego prawa materialnego twierdzenia powoda uzasadniają uwzględnienie jego żądania.W razie więc dojścia do negatywnych w tym względzie wyników sąd powinien wyrokiem zaocznym oddalić powództwo.Trafnie podnosi rewizja nadzwyczajna, że zaskarżony wyrok zapadł z rażącym naruszeniem wymienionej zasady. Z treści bowiem pozwu wynikało, że dochodzona kwota stanowi świadczenie dane świadomie za dokonanie czynu zabronionego przez ustawę, wyczerpując w pełni hipotezę art. 412 k.c.Nie było zatem podstaw do uwzględnienia powództwa, skoro w świetle przytoczonych w pozwie twierdzeń przedmiot świadczenia przepadł ex lege na rzecz Skarbu państwa, a powód nie jest uprawniony do żądania jego zwrotu.Nie mógł jednak Sąd Powiatowy nawet w tym wypadku oddalić powództwa, a to ze względu na treść obowiązującego w tym zakresie szczególnego przepisu art. 197 k.p.c.Zgodnie z tym przepisem, jeżeli w sprawie o zwrot świadczenia okaże się, że przedmiot świadczenia uległ przepadkowi na rzecz Skarbu Państwa, sąd z urzędu zawiadomi o toczącym się procesie prokuratora oraz właściwy organ finansowy.Obowiązek ten stanowi swego rodzaju prius w stosunku do możliwości merytorycznego rozpoznania sprawy. Sąd zatem musi najpierw odroczyć rozprawę i wykonać obowiązek wynikający z art. 197 k.p.c., aby umożliwić Skarbowi Państwa ochronę jego praw.Nie wolno przy tym tracić z pola widzenia oczywistego faktu, że art. 412 k.c. i 197 k.p.c. wiążą się z ochroną własności społecznej, co nakłada na sądy szczególny obowiązek staranności przy rozpoznawaniu sprawy.W konkluzji zatem należy dojść do wniosku, że w razie istnienia przesłanek z art. 412 k.c. sąd nie może od razu wydać wyroku zaocznego oddalającego powództwo, ale powinien odroczyć rozprawę i zgodnie z art. 197 k.p.c. o toczącym się procesie zawiadomić prokuratora oraz właściwy organ do spraw finansowych.Odmienne bowiem stanowisko prowadziłoby do takiego rozwiązania, że Skarb Państwa musiałby dochodzić swego roszczenia w oddzielnym procesie, podczas gdy intencją ustawodawcy zawartą w cytowanych przepisach jest, aby całość konfliktu została zlikwidowana w jednym procesie.Skoro Sąd Powiatowy, wychodząc z odmiennych założeń, dopuścił się błędów wyszczególnionych w rewizji nadzwyczajnej, zaskarżony wyrok z mocy art. 422 § 1 k.p.c. ulega uchyleniu.Uwzględnianiu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie upływ terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c., gdyż wyrok, który w sposób rażący narusza art. 412 k.c. przez to, że akceptuje dokonanie czynu zabronionego przez ustawę, narusza również interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.