III CRN 548/71

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Emilii D. i Władysława B. o dział spadku, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 6 maja 1970 r., zaskarżone postanowienie w części orzekającej o spłatach oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Przemyślu z dnia 16 stycznia 1970 r. w tym przedmiocie uchylił i przekazał sprawę w tym zakresie temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWe wniosku, złożonym w dniu 27 października 1967 r. w Sądzie Powiatowym w Przemyślu, Emilia D. z domu B. i Władysław B. domagali się przeprowadzenia działu spadku po ich bezdzietnym bracie Franciszku B., zmarłym w dniu 13 lipca 1957 r., który pozostawił gospodarstwo rolne w D., pow. P., składające się z działek gruntowych nr 91 i 157 o łącznej powierzchni 92 a wraz z domem mieszkalnym, stodołą i stajnią.Wnioskodawcy powołali się na prawomocne postanowienie Sądu Powiatowego w Przemyślu z dnia 30 maja 1967 r. I Ns II 203/67, na podstawie którego stwierdzono prawo dziedziczenia gospodarstwa spadkowego po Franciszku B. na rzecz jego żony Rozalii B. w 2/4 częściach oraz siostry spadkodawcy Emilii B. zamężnej D. i jego brata Władysława B. po 1/4 części.Po śmierci Rozalii B., zmarłej dnia 19 kwietnia 1967 r., prawo dziedziczenia pozostałego po niej udziału w wymienionym gospodarstwie rolnym stwierdzone zostało prawomocnym postanowieniem Sądu Powiatowego w Przemyślu z dnia 30 maja 1967 r. I Ns II 214/67 na podstawie testamentu Rozalii B. w całości na rzecz jej siostrzenicy Janiny W. z domu B. uczestniczki postępowania w niniejszej sprawie.Uczestniczka ta twierdziła, że wychowywała się od 1949 r. u wymienionej Rozalii B., a następnie prowadziła do jej śmierci i później gospodarstwo spadkowe, przy czym uczestniczka zarzuciła, że wnioskodawca Władysław B. nie jest rolnikiem, wobec czego nie przysługuje mu prawo żądania spłaty, a ponadto, że nie odpowiadał on w rzeczywistości warunkom ustawowym, przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa spadkowego.Uczestniczka zakwestionowała poza tym zasadność roszczeń Emilii D., zgłoszonych do spadku, dowodząc że zmarły w 1957 r. Franciszek B., który nabył gospodarstwo spadkowe od Państwowego Funduszu Ziemi, spłacił za życia powstałe z tego tytułu zadłużenie tylko w kwocie 428 zł, pozostałe zaś całe zadłużenie spłaciła Rozalia B. oraz uczestniczka Janina W.Wnioskodawca Władysław B. żądał przyznania mu spłaty, wyjaśniając że zamieszkuje w P. i tam pracuje w Wydziale Zdrowia i Opieki Społecznej jako technik dentystyczny, przy czym prowadzi wraz z żoną Barbarą B. jej gospodarstwo rolne o powierzchni 2 ha, położone we wsi Z. koło K.Po uchyleniu przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowienia z dnia 7 marca 1969 r. (k. 81), postanowienia Sądu Powiatowego w Przemyślu z dnia 26 listopada 1968 r. na skutek rewizji wnioskodawców i po przekazaniu sprawy temuż Sądowi do ponownego rozpoznania, Sąd Powiatowy w Przemyślu postanowieniem z dnia 16 stycznia 1970 r. (k. 135) dokonał działu spadku, obejmującego dwie działki rolne nr 91 i 157, bliżej oznaczone w tym orzeczeniu, o powierzchni 92 a, wraz z budynkiem mieszkalnym, drzewami owocowymi, inwentarzem żywym i martwym ogólnej wartości 44.650 zł, w ten sposób, że przyznał spadkowe gospodarstwo rolne wraz z wymienionymi składnikami na wyłączną własność uczestniczce Janinie W. i zasądził od niej tytułem spłaty na rzecz Emilii D. i Władysława B. po 2.500 zł z 5% odsetkami od dnia 16 stycznia 1970 r. i orzekł o kosztach postępowania (k. 140).Na skutek rewizji wnioskodawców (k. 146) i rewizji uczestniczki Janiny W. Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 6 maja 1970 r. (k. 157), w uwzględnieniu rewizji wnioskodawców, zmienił wymienione orzeczenie w ten sposób, że podwyższył zasądzoną od Janiny W. przez Sąd Powiatowy dla każdego z wnioskodawców spłatę do kwoty po 5.494 zł z 5% od dnia 16 stycznia 1970 r. i od uczestniczki zasądził na rzecz wnioskodawców solidarnie kwotę 3.900 zł tytułem kosztów postępowania.Jednocześnie Sąd Wojewódzki oddalił dalej idącą rewizję wnioskodawców, a ponadto oddalił w całości rewizję uczestniczki Janiny W. (k. 144 i 145).W dniu 22 grudnia 1970 r. wpłynęła rewizja nadzwyczajna, wniesiona przez Prokuratora Generalnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, na skutek podania uczestniczki postępowania Janiny W.Rewizja nadzwyczajna zarzuciła postanowieniu Sądu Wojewódzkiego z 6 maja 1970 r. rażące naruszenie prawa, w szczególności art. LXI przepisów wprowadzających kodeks cywilny oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie podniosła rewizja nadzwyczajna, że wyżej wskazane prawomocne postanowienie Sądu Wojewódzkiego, jak również postanowienie Sądu Powiatowego w Przemyślu z dnia 16 stycznia 1970 r., w części orzekającej o spłatach na rzecz wnioskodawców, wydane zostały z rażącym naruszeniem wymienionych w rewizji nadzwyczajnej przepisów prawa i naruszają interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, sprzeciwiający się obciążaniu bez podstawy prawnej nabywców gospodarstw rolnych w sprawach o dział spadku spłatami nienależnymi, zwłaszcza na rzecz spadkobierców nie uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Sąd Wojewódzki, podwyższając zaskarżonym postanowieniem prawomocnym zasądzone przez Sąd Powiatowy od uczestniczki spłaty do wysokości odpowiadającej pełnemu udziałowi spadkowemu wnioskodawców, nie wziął pod rozwagę, że według dyspozycji art. LXI przep. wprow.k.c. prawo do otrzymania spłat, odpowiadających pełnemu udziałowi w gospodarstwie rolnym należącym do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r., przysługuje tylko tym spadkobiercom, nie otrzymującym na własność gospodarstwa spadkowego, którzy bezpośrednio przed powyższą datą pracowali w spadkowym gospodarstwie nieprzerwanie co najmniej od roku, albo po powyższej dacie byli trwale niezdolni do pracy lub osobom, które przed powyższą datą nabyły udział w spadku.Natomiast spłaty należne innym spadkobiercom mogą być stosownie do § 2 powyższego przepisu obniżone stosownie do art. 1075 k.c.Z ustaleń zaskarżonego postanowienia Sądu Wojewódzkiego, jak również z materiału zebranego w sprawie niniejszej nie wynika jednak, by wnioskodawcy odpowiadali warunkom wymienionego przepisu, uzasadniającym przyznanie im spłaty w wysokości odpowiadającej pełnemu ich udziałowi w spadku.W szczególności bowiem brak danych w sprawie do ustalenia, że wnioskodawcy pracowali w gospodarstwie spadkowym nieprzerwanie co najmniej od roku bezpośrednio przed datą 5 lipca 1963 r. Z materiału zebranego w sprawie niniejszej nie wynika poza tym, by Władysław B. w ogóle pracował kiedykolwiek w gospodarstwie spadkowym, za taką pracę zaś nie może być uważana doraźna pomoc, wyrażająca się w udzieleniu przez niego pomocy spadkodawcy, zwłaszcza w okresie jego choroby, w formie datków pieniężnych lub darowizny konia dla gospodarstwa.Ponadto, jak już wyżej zaznaczono, Władysław B. zatrudniony był według własnych jego twierdzeń od lat w państwowej służbie zdrowia jako technik dentystyczny w Prezydium Rady Narodowej w P. i tamże bez przerwy zamieszkiwał wraz z rodziną.Również Emilia D. nie wykazała uprawnienia do żądania spłaty w pełnej wysokości, prowadziła ona bowiem w wymienionym okresie własne gospodarstwo rolne, a nie pracowała w gospodarstwie spadkowym.Niezależnie od tego należy wskazać, że w wyniku rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego w sprawie I Ns II 203/67 Sądu Powiatowego w Przemyślu, Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 8 kwietnia 1971 r. III CRN 547/70 uchylił postanowienie tego Sądu w części stwierdzającej zachowanie przez Władysława B. prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego i przekazał w tym zakresie sprawę do ponownego rozpoznania.W tej sytuacji zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego z dnia 16 stycznia 1970 r. w części dotyczącej spłat i kosztów postępowania z mocy art. 421 § 2 i art. 422 § 2 k.p.c. musiało ulec uchyleniu, a sprawa w tym zakresie zostać przekazana do ponownego rozpoznania. Przyznanie gospodarstwa rolnego Janinie W. było prawidłowe i w tym zakresie rozstrzygnięcie co do spłat w niniejszej sprawie wpływu mieć nie może.Orzeczenie w przedmiocie wpisu od rewizji nadzwyczajnej opiera się na przepisie art. 35 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych.