III CRN 79/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: B. Łubkowski, E. Mielcarek (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Wojciecha i Łucji małżonków K. przeciwko Zofii H. i Skarbowi Państwa-Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w S. o przeniesienie prawa własności nieruchomości, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Powiatowego w Sandomierzu z dnia 2 grudnia 1967 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo przeciwko Skarbowi Państwa (tj. w punktach I, II i IV) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Sandomierzu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowodowie przytoczyli w pozwie, że w wyniku zawarcia w dniu 26.IV.1960 r. z Zofią H. umowy przyrzeczenia kupna-sprzedaży 2.800 m2 gruntu położonego w L. weszli w posiadanie tego gruntu i w 1964 r. postawili na nim murowany budynek inwentarski. Twierdząc, że wartość budynku (60.000 zł) znacznie przekracza wartość działki (18.500 zł), powodowie wystąpili w dniu 19.VII.1967 r. z powództwem przeciwko Zofii H. o zobowiązanie jej do przeniesienia na nich własności działki. Ponieważ po wzniesieniu budynku Skarb Państwa przejął sporną działkę na zaspokojenie należności podatkowych Zofii H., przeto powyższe powództwo skierowali również przeciwko Skarbowi Państwa.Skarb Państwa wniósł o oddalenie powództwa wyjaśniając, że przejął obszar 0,91 ha gruntów pozwanej H. na podstawie orzeczenia zapadłego w 1962 r. w sprawie Ns 325/61. Pozwana Zofia H. uznała powództwo.Sąd Powiatowy w Sandomierzu, po przeprowadzeniu jedynie dowodu z opinii biegłego co do wartości działki i wzniesionego na niej budynku, wyrokiem z dnia 2 grudnia 1967 r. C 381/67 zobowiązał Skarb Państwa do przeniesienia na powodów prawa własności działki, którą powodowie posiedli z mocy wyżej wspomnianej umowy, natomiast oddalił powództwo w stosunku do pozwanej H., gdyż utraciła ona jej własność, sporna działka bowiem, jak to Sąd Powiatowy ustalił, wchodzi w skład obszaru 0,91 ha gruntów przejętych na rzecz Skarbu Państwa postanowieniem z dnia 27.II.1962 r. wydanym w sprawie Ns 325/61. Rozstrzygnięcie w stosunku do Skarbu Państwa Sąd uzasadnił powołaniem się na art. 231 § 1 k.c.Wyrok ten uprawomocnił się w dniu 19.I.1968 r. na skutek odrzucenia spóźnionej rewizji Skarbu Państwa.W dniu 18.II.1970 r. wniósł od tego wyroku rewizję nadzwyczajną Prokurator Generalny PRL, zaskarżając część uwzględniającą powództwo w stosunku do Skarbu Państwa oraz wnosząc o jego uchylenie w tej części i o oddalenie w tym zakresie powództwa. Skarżący zarzucił Sądowi Powiatowemu rażące naruszenie art. 231 § 1 i 3 k.c. oraz naruszenie interesu PRL.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Sąd Powiatowy przeoczył, że w art. 231 k.c., normującym generalnie uprawnienia wynikające z faktu wzniesienia budynku lub innego urządzenia na gruncie nie stanowiącym własności osoby wznoszącej budynek, w poszczególnych paragrafach tego artykułu uregulowano odmiennie - w zależności od tego, czy grunt stanowi przedmiot własności prywatnej czy też państwowej - uprawnienia wynikające z takiego wzniesienia budynku lub innego urządzenia.W rozpatrywanej sprawie, wobec ustalenia przez Sąd, że właścicielem nieruchomości, na której powodowie wybudowali w roku 1964 dom, był w dacie wznoszenia budynku Skarb Państwa z mocy postanowienia tegoż Sądu z dnia 27 lutego 1962 r. sygn. Ns 325/61, brak było przesłanek prawnych do uwzględnienia żądania powodów na podstawie przepisu art. 231 § 1 k.c. ze względu na treść § 3 tegoż artykułu. Zgodnie bowiem z tym przepisem, jeżeli wzniesienie budynku lub innego urządzenia zostało dokonane przez samoistnego posiadacza, będącego osobą fizyczną, na gruncie państwowym, Skarb Państwa może według swego wyboru oddać ten grunt w użytkowanie wieczyste albo nabyć ten budynek lub inne urządzenie za cenę odpowiadającą odszkodowaniu w wypadku wywłaszczenia.Z ostatnio przytoczonego przepisu (§ 3 art. 231 k.c.) jednak nie wynika, żeby tylko Skarbowi Państwa przysługiwało roszczenie o uregulowanie - w sposób wymieniony w przepisie - sytuacji wynikłej z zabudowania przez posiadacza jego gruntu, tzn. żeby tylko Skarb Państwa mógł dochodzić od posiadacza wykupu wzniesionego budynku czy urządzenia albo też dochodzić zobowiązania do przyjęcia gruntu w wieczyste użytkowanie. Przytoczonego przepisu nie można odrywać od poprzedzających go przepisów § 1 i 2, według których wymienione w nich roszczenia przysługują zarówno posiadaczowi, który inwestował w cudzy grunt, jak i właścicielowi zabudowanego gruntu. Posiadaczowi, szczególnie rolnikowi, może bardziej niż organom państwowym zależeć na możliwie rychłym uregulowaniu wytworzonej sytuacji. Dotychczasowa jej niepewność na pewno nie sprzyja wzrostowi produkcji rolnej. Nie bez znaczenia jest też wzgląd historycznej natury, że art. 231 § 3 k.c. jest rozszerzoną co do treści recepcją art. 43 ustawy z dnia 14.VII.1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159), według którego w wypadkach określonych w art. 73 § 2 pr. rzecz. posiadacz nieruchomości stanowiącej państwową własność mógł żądać oddania mu jej w wieczyste użytkowanie.Z tych względów Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że przy hipotezie z art. 231 § 3 k.c. roszczenia odpowiadające skutkom zabudowy wymienionym w dyspozycji tego przepisu przysługują także posiadaczowi będącemu osobą fizyczną.Roszczenia wymienione w art. 231 k.c., aczkolwiek ściśle związane z posiadaniem gruntu w dobrej wierze, są charakteru obligacyjnego. Możliwe zatem jest odniesienie do omawianych roszczeń osoby fizycznej opartych na art. 231 § 3 k.c. przepisu art. 365 k.c. W art. 231 § 3 k.c. wybór sposobu prawnego uregulowania sytuacji pozostawiono wyłącznie Skarbowi Państwa - podobnie jak wybór świadczenia przy zobowiązaniu przemiennym pozostawiono dłużnikowi. Tego uprawnienia do wyboru osoba fizyczna dochodząca roszczenia z art. 231 § 3 k.c. musi przestrzegać. Ponieważ jednak uregulowanie wytworzonej sytuacji nie powinno się przewlekać, przeto nasuwa się potrzeba analogicznego zastosowania również § 3 art. 365 k.c., przewidującego wyznaczenie terminu do dokonania wyboru - w tym wypadku przez Skarb Państwa.Z powyższego wynika, że rażące naruszenie przez Sąd Powiatowy prawa materialnego oraz naruszenie interesu PRL, polegającego na pozbawionym podstaw pozbawieniu Skarbu Państwa własności działki o obszarze 2.800 m2, aczkolwiek w pełni uzasadniało uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej, nie uzasadniało jej wniosku o oddalenie powództwa w stosunku do Skarbu Państwa.Rzeczą Sądu Powiatowego było, zgodnie z art. 5 k.p.c., pouczyć powodów, że nie mogą od Skarbu Państwa skutecznie dochodzić przeniesienia własności działki, a tylko roszczeń z art. 231 § 3 k.c., oraz umożliwić im korekturę żądania pozwu. Otóż by stało się temu zadość, Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.Orzekając w ten sposób, Sąd Najwyższy miał również na uwadze przepisy ustawy z dnia 31.I.1961 r. o terenach budowlanych na obszarach wsi (Dz. U. Nr 5, poz. 30), według której budownictwo na tych obszarach może być realizowane wyłącznie na terenach na ten cel wyznaczonych. Z materiału sprawy nie wynika, by sporna działka była działką budowlaną w rozumieniu tej ustawy. Gdyby zaś taką była, może zachodzić potrzeba jej podziału wbrew postanowieniu art. 12 tej ustawy, gdyż przedmiotem roszczenia z art. 231 k.c. może być nie cała działka w znaczeniu ewidencyjnym, lecz także część zabudowana wraz z otoczeniem niezbędnym dla korzystania z budynku czy z urządzenia wzniesionego przez posiadacza.Mimo tych nakazów i zakazów ustawy pierwszeństwo należy dać realizacji roszczenia posiadacza. Według ustalonych poglądów roszczenie to ma charakter bezwzględny. Dlatego też przepisy o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych nie przeszkadzają jego realizacji ani też roszczenia tego nie przekreśla okoliczność, że posiadacz nie zachował prawa do dziedziczenia gospodarstwa rolnego (OSNCP 1969, z. 11, poz. 206).Za pierwszeństwem realizacji roszczenia posiadacza przemawia też analogia z przepisami dotyczącymi działek budowlanych na terenach miejskich. Sąd Najwyższy w tym względzie również wyjaśnił (OSNCP 1969, z. 9, poz. 159), że uprawnienie z art. 231 § 1 k.c. nie jest ograniczone zezwoleniem organu administracji przewidzianym w art. 5 ustawy z dnia 25.VI.1948 r. o podziale nieruchomości na obszarze miast i niektórych osiedli (Dz. U. Nr 35, poz. 240).Wskazania wynikające z powyższej wykładni będą oczywiście aktualne wtedy, gdy wybór padnie na roszczenie oddania działki w wieczyste użytkowanie. Wtedy nasunie się też możliwość ugodowego zakończenia sprawy. Gdyby powodowie obstawali przy przeniesieniu własności, powództwo ich ulec by musiało oddaleniu.