III CRN 86/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki. Sędziowie SN: Z. Marmaj, M. Sychowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na rozprawie sprawy z wniosku Bronisława i Stefanii małż. G. z udziałem Wiktorii S. o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko nabywcy nieruchomości na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Rejonowego w Wołominie z dnia 10 listopada 1983 r.:postanowił uchylić zaskarżone postanowienie i nadać wyrokowi Sądu Rejonowego w Wołominie z dnia 5 sierpnia 1983 r. (...) w części zasądzającej od Stanisławy J. na rzecz Bronisława i Stefanii małż. G. kwotę 1.235.523 zł. z odsetkami i kosztami procesu - klauzulę wykonalności przeciwko Wiktorii S. jako nabywcy nieruchomości obciążonej hipoteką przymusową, z zastrzeżeniem dla Wiktorii S. prawa powoływania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie jej odpowiedzialności do nieruchomości obciążonej hipoteką przymusową, położonej w M. P. przy ul. (...), dla której prowadzona jest księga wieczysta (...), i do wysokości kwoty 1.325.500 zł jako hipoteki przymusowej nakazuje pobrać od Bronisława i Stefanii małż. G. na rzecz Skarbu Państwa (kasa Sądu Rejonowego w Wołominie) kwotę 500 zł tytułem wpisu od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneW sprawie z powództwa Bronisława i Stefanii małż. G. przeciwko Stanisławie J. postanowieniem Sądu Rejonowego w Wołominie z dnia 14 marca 1983 r. powództwo zostało zabezpieczone przez obciążenie nieruchomości pozwanej, położonej w M. P. przy ul. (...), hipoteką przymusową do sumy 1.325.500 zł. Hipoteka ta została wpisana w księdze wieczystej (...), prowadzonej dla wymienionej nieruchomości.W dniu 17 marca 1983 r. pozwana przeniosła własność wymienionej nieruchomości na Wiktorię S.Prawomocnym wyrokiem z dnia 5 sierpnia 1983 r. Sąd Rejonowy w Wołominie zasądził od pozwanej na rzecz powodów kwotę 1.235.534 zł z 8% od dnia 15 kwietnia 1980 r. oraz tytułem zwrotu kosztów procesu kwotę 24.068 zł, a w pozostałej części powództwo oddalił.Uwzględniając wniosek wierzycieli Bronisława i Stefanii małż. G. Sąd Rejonowy w Wołominie postanowieniem z dnia 10 listopada 1983 r. nadał powyższemu wyrokowi w części zasądzającej na ich rzecz od Stanisławy J. kwotę 1.235.523 zł wraz z odsetkami i kosztami procesu klauzulę wykonalności przeciwko nabywcy nieruchomości obciążonej hipoteką przymusową Wiktorii S., przy czym stwierdził, że w toku postępowania egzekucyjnego przysługuje już prawo powoływania się na odpowiedzialność ograniczoną do nabytej nieruchomości. Postanowienie to uprawomocniło się bez zaskarżenia w zwykłym trybie.We wniesionej w dniu 14 marca 1986 r. rewizji nadzwyczajnej od wymienionego postanowienia Minister Sprawiedliwości zarzucił, iż wydane ono zostało z pominięciem ograniczenia odpowiedzialności Wiktorii S. do sumy wymienionej we wpisie hipoteki przymusowej, obciążającej nabytą przez nią nieruchomość. Uznając, że stanowi to rażące naruszenie prawa (art. 788 i 792 k.p.c., art. 65 ust. 1 i art. 75 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece - Dz. U. Nr 19, poz. 147) oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia przez dokonanie odpowiedniego zastrzeżenia ograniczającego odpowiedzialność dłużnika hipotecznego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wierzyciele, domagając się oddalenia rewizji nadzwyczajnej, powołali się m.in. na pogląd wyrażony w piśmiennictwie prawniczym na tle nie obowiązującego już art. 194 prawa rzeczowego (dekret z dnia 11 października 1946 r. - Dz. U. Nr 57, poz. 319 ze zm.), według którego zabezpieczenie hipoteczne - mimo kategorycznego brzmienia powołanego przepisu - rozciąga się także na nie wymienione we wpisie odsetki ustawowe, np. odsetki zwłoki od wierzytelności oprocentowanej. Pogląd ten jednak nie może być odniesiony do zabezpieczenia wierzytelności hipoteką przymusową wpisaną m.in. na podstawie tymczasowego zarządzenia sądu. Stosownie do art. 111 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, taka hipoteka jest hipoteką kaucyjną. Zakres zabezpieczenia hipoteką kaucyjną odsetek i kosztów postępowania określa zaś art. 104 powołanej ustawy, według którego hipoteka kaucyjna zabezpiecza odsetki oraz koszty postępowania mieszczącego się w sumie wymienionej we wpisie hipoteki. Przepis art. 104 ustawy, jako przepis szczególny, odnoszący się do hipoteki kaucyjnej, wyłącza zastosowanie do niej przepisu art. 69 ustawy, dotyczącego hipoteki w ogólności, który jako odpowiednik dawnego art. 194 prawa rzeczowego określa zakres zabezpieczenia hipoteką roszczenia o odsetki nie przedawnione oraz o przyznane koszty postępowania.Wiktoria S. jako nabywca nieruchomości obciążonej hipoteką przymusową, będącą jednocześnie hipoteką kaucyjną, ponosi odpowiedzialność za wierzytelność zabezpieczoną hipoteką tylko z nabytej nieruchomości (art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece), co zostało zastrzeżone w klauzuli wykonalności nadanej zaskarżonym postanowieniem, ale także - co słusznie podnosi skarżący - tylko do sumy wymienionej we wpisie hipoteki, jak wynika to z art. 102 ust. 1 i art. 104 powołanej ustawy. Niezastrzeżenie w klauzuli wykonalności nadanej zaskarżonym postanowieniem ograniczenia odpowiedzialności Wiktorii S. w ostatnio wskazanym zakresie stanowi rażące naruszenie prawa (art. 75 ustawy oraz art. 788 i 792 k.p.c.). Jego konsekwencją może być, wbrew wynikającemu z powołanych przepisów prawa, ograniczenie odpowiedzialności dłużnika hipotecznego do sumy wymienionej we wpisie hipoteki przymusowej, tj. w danym wypadku do sumy 1.325.500 zł, prowadzenie egzekucji celem zaspokojenia całej wierzytelności, wynoszącej 1.235.523 zł z 8% od dnia 15 kwietnia 1980 r. oraz 24.068 zł z tytułu kosztów procesu, co obecnie stanowi sumę o ponad 400.000 zł wyższą od sumy wymienionej we wpisie hipoteki przymusowej.Z tego względu zaskarżone postanowienie narusza także interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Nie znajdujące oparcia w obowiązującym prawie orzeczenie sądu, które daje podstawę do egzekwowania z majątku dłużnika kwoty o kilkaset tysięcy złotych przewyższającej wysokość zobowiązania tego dłużnika, godzi bowiem w podstawowe zasady sprawiedliwości społecznej w państwie socjalistycznym. W interesie PRL zaś jest ich przestrzeganie, zwłaszcza przez sądy jako organy wymiaru sprawiedliwości. Oceny tej nie zmienia podniesiony przez wierzycieli fakt podejmowania przez Wiktorię S., jako ich dłużnika, działań zmierzających do udaremnienia prowadzonej przeciwko niej egzekucji, w szczególności przez posłużenie się podrobionym pokwitowaniem stwierdzającym zaspokojenie wierzycieli, w związku z czym prowadzona jest przeciwko niej sprawa karna. Przymusowemu zaspokojeniu wierzyciela, gdy dłużnik uchyla się od dobrowolnego spełnienia świadczenia, przysługuje przewidziane przez prawo postępowanie egzekucyjne. Jeżeli zaś dłużnik w celu niedopuszczenia do wyegzekwowania należności popełni czyn będący przestępstwem, prawo przewiduje odpowiedzialność karną. Naszemu prawu zaś nie znana jest w takim wypadku możliwość obciążenia dłużnika jakąś dodatkową - poza sumą wierzytelności i ewentualnie odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia - należnością na rzecz wierzyciela, stanowiącą sui generis karę. Do takiego obciążenia dłużnika prowadziłoby zaś oddalenie rewizji nadzwyczajnej z podniesionych przez wierzycieli, wymienionych ostatnio przyczyn.Skoro zaskarżone postanowienie nie tylko rażąco narusza prawo, ale i narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, rewizję nadzwyczajną należało uwzględnić bez względu na termin jej złożenia (art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 421 § 2 k.p.c.). Na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. w związku z art. 422 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie i orzekł co do istoty sprawy stosownie do wyników postępowania.O obowiązku uiszczenia wpisu od rewizji nadzwyczajnej Sąd Najwyższy postanowił stosownie do art. 35 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 1967 r. Nr 24, poz. 210 ze zm.).