III CRN 87/81

Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni Aniela K. domagała się ustanowienia służebności drogi koniecznej dla swoich działek Nr 73/2 i Nr 76 położonych w K., bowiem działki te nie mają dostępu do drogi publicznej. W toku postępowania o ustanowienie drogi koniecznej zmieniła wniosek, żądając, aby pozwani Maria i Stanisław P. nie czynili jej przeszkód do wykonywania prawa przejazdu, przechodu i przegonu bydła przez nieruchomość pozwanych.Powódka domagała się także usunięcia posadzonych krzewów i drzew oraz studzienki i płotu stanowiących przeszkodę uniemożliwiającą korzystanie z drogi dojazdowej o szerokości 3,5 m wzdłuż granicy zachodniej po działce Nr 72 w kierunku do ulicy K.Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dnia 14.II.1980 r. oddalił powództwo. Sąd ten swoje rozstrzygnięcie oparł na ustaleniach, że w umowie sprzedaży sporządzonej w formie aktu notarialnego w dniu 9.IX.1960 r. strony zastrzegły tylko korzystanie z dojazdu do pola i to uprawnienie nie miało charakteru prawnorzeczowego. Po uwłaszczeniu powódki działkami Nr 73/2 i 76 ma ona możliwość korzystania z dojazdu przez grunty rodzinne.Na skutek rewizji powódki, Sąd Wojewódzki uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w K. do ponownego rozpoznania. Sąd Rejonowy przyjął, że powódce przysługuje służebność drogowa. Wprawdzie w umowie sprzedaży nie występowali wszyscy współwłaściciele, ale strony umowy są te same, które występują w procesie. Stwierdzenie w umowie istniejącej służebności było czynnością zachowawczą, która nie naruszała interesów pozostałych współwłaścicieli. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy zalecił tylko zbadanie, czy rzeczywiście na spornym szlaku drogowym są przeszkody uniemożliwiające swobodny przejazd.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo przez nakazanie pozwanym, aby nie czynili żadnych dalszych przeszkód w wykonywaniu przez powódkę służebności przejazdu, przechodu i przegonu bydła na oznaczonym szlaku drogowym i nakazał usunięcia z niego poczynionych przeszkód.Sąd Wojewódzki oddalił rewizje obu stron od tego wyroku.Wyrok Sądu Wojewódzkiego, jak i poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego w K. z dnia 17.VII. 1980 r. zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości.Skarżący domaga się uchylenia wymienionych orzeczeń i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu w K. do ponownego rozpoznania. Minister Sprawiedliwości zarzuca zapadłym orzeczeniom naruszenie prawa, a w szczególności art. 381 i 387 k.p.c. oraz art. 251 i 285 k.c. w związku z art. 222 § 2 k.c.Zdaniem rewidującego, roszczenie oparte na podstawie art. 251 i art. 285 k.c. w związku z art. 222 § 2 k.c. przysługuje jedynie temu właścicielowi nieruchomości, który posiada tytuł uprawniający do przejazdu przez cudzy grunt. Powódka nie posiada tego rodzaju tytułu. Wspomnianym aktem notarialnym pozwani nabyli od powódki i jej rodzeństwa jedynie udziały we współwłasności nieruchomości. Pozostali współwłaściciele, których udziały wynosiły 244/320 części, nie byli stroną umowy i z okoliczności sprawy nie wynika, by wyrazili oni zgodę na ustanowienie służebności. Czynność taka nie ma charakteru zachowawczej, lecz jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu i do swej skuteczności wymaga zgody wszystkich współwłaścicieli.Powódka w dacie sporządzenia umowy notarialnej nie była właścicielką działek Nr 72/3 i Nr 76, bowiem działki te nabyła w trybie ustawy z dnia 26.X.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, Dz. U. Nr 27, poz. 150. W takich warunkach brak było przesłanek do ustanowienia służebności, gdyż służebność ze względu na swoją rolę i istotę, jaką spełnia, nie może obciążać udziału lub części udziału współwłaściciela nieruchomości na rzecz innego współwłaściciela.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zasadnie rewizja nadzwyczajna podnosi, że w czasie zawarcia umowy notarialnej w dniu 9.IX.1960 r. nie było przesłanek do ustanowienia służebności drogi koniecznej dla działki 73/2 przez działkę 72, gdyż strony tej czynności były współwłaścicielami części działek i obie działki nie miały charakteru wyodrębnionych w sensie prawnych nieruchomości w rozumieniu art. 46 k.c. Służebność nie może obciążać udziału lub części udziału współwłaściciela nieruchomości na rzecz innego współwłaściciela. Jednakże należy mieć na uwadze, że pomiędzy współwłaścicielami jednej nieruchomości w rozumieniu art. 46 k.c. podzielonej na kilka działek, w znaczeniu ekonomicznym pozostających w wyłącznym posiadaniu poszczególnych współwłaścicieli, dopuszczalne jest ustanowienie obciążeń o charakterze obligacyjnym odpowiadającym treści służebności (art. 285 k.c.). Uprawnienie do korzystania z określonych uprawnień nie musi mieć zawsze wyłącznie charakteru prawnorzeczowego. Do ustanowienia wspomnianych uprawnień o charakterze obligacyjnym wystarczy, jeśli strony ustanawiające taki stosunek faktycznie władają częściami nieruchomości i jedna ze stron godzi się na obciążenie swojej sfery władania na rzecz drugiej strony w zakresie ustanowionych uprawnień.We wspomnianym akcie notarialnym kupujący, czyli pozwani, oświadczyli, że istniejące faktycznie prawo przejazdu, przechodu i przegonu bydła przez nieruchomość stanowiącą przedmiot umowy na rzecz działki stanowiącej własność Anieli K. uznają i nie będą jej przeszkadzali w przejeżdżaniu, aż do czasu ewentualnego utworzenia innego dojazdu.Powyższa treść zaciągniętego przez pozwanych zobowiązania wskazuje na to, że powódka nie nabyła ograniczonego prawa rzeczowego, jaką jest służebność, lecz nabyła uprawnienie o charakterze obligacyjnym do przejazdu, przechodu i przegonu do czasu ewentualnego ustanowienia innego dojazdu. W zakresie tak ustanowionego uprawnienia powódce przysługuje prawo domagania się ochrony, gdy doznaje przeszkód w korzystaniu ze swoich uprawnień.Nie można podzielić zarzutu skarżącego, że ustanowienie obciążenia na nieruchomości nawet o charakterze obligacyjnym przez mniejszość współwłaścicieli jest nieważne, gdyż czynność taka przekracza zakres zwykłego zarządu.Wysunięcie tego zarzutu zostało dokonane z pominięciem treści wyroku Sądu Powiatowego w K. z dnia 10.V.1974 r., z którego wynika, że Sąd nakazał współwłaścicielom biorącym udział we wspomnianym akcie notarialnym z dnia 9.IX.1960 r. przenieść na pozwanych P. działkę Nr 72b pow. 2.009 m2 i odłączyć tę działkę od nieruchomości stanowiącej współwłasność powódki i innych osób biorących udział w czynności notarialnej. Z treści tego orzeczenia można wyprowadzić wniosek, że współwłaściciele biorący udział w czynności prawnej sporządzonej w formie aktu notarialnego z dnia 9.IX.1960 r. nie reprezentowali łącznie 76/320 części nieruchomości, a byli współwłaścicielami do całości nieruchomości.Następnie należy mieć na uwadze fakt, że ze względu na charakter prawny obciążenia i faktyczne wydanie części nieruchomości w oznaczonych fizycznie granicach może być skutecznie podważane tylko na zarzut pominiętych współwłaścicieli. Treść wspomnianego wyroku pozwala przyjąć, że innych współwłaścicieli nie było. Powódce przysługuje jedynie ochrona w zakresie naruszenia jej uprawnień o charakterze obligacyjnym.Orzeczenie sądowe udzielające ochrony winno więc mieć charakter deklaratywny. Sąd Rejonowy wydał orzeczenie o charakterze konstytutywnym, bowiem zakazał czynienia dalszych przeszkód w wykonywaniu przez powódkę służebności przejazdu, przechodu i przegonu, choć służebność taka nie była ustanowiona. Dlatego treść tego rozstrzygnięcia należy uznać za wadliwą o tyle, że orzeczenie operuje pojęciem służebności jako uprawnieniem o charakterze prawnorzeczowym.Treść wspomnianej umowy notarialnej ustanawia uprawnienia na rzecz powódki do czasu ewentualnego utworzenia innego dojazdu, a więc w zasadzie na czas nieoznaczony. Taki stan rzeczy był podyktowany niemożnością odmiennego uregulowania ze względu na istniejący stan prawny w czasie sporządzania umowy.Dlatego rozważenia wymaga kwestia, czy zaistniała zmiana okoliczności wywołana uwłaszczeniem powódki w zakresie posiadania przez nią części nieruchomości i przeniesienie na pozwanych prawa własności do działki Nr 72 nie stanowi istotnej zmiany w stanie prawnym obu stron dających podstawę do rozważania, czy nie zaistniały podstawy do przyjęcia wygaśnięcia tych uprawnień. Jeśli Sąd przy ponownym rozpoznaniu sprawy uzna, że zaistniały podstawy do wygaśnięcia uprawnień powódki, winien odmówić ochrony, w następstwie czego powódce pozostanie możliwość wystąpienia do Sądu o ustanowienie służebności drogi koniecznej.Mając to na uwadze, Sąd Najwyższy na zasadzie art. 422 i 108 k.p.c. orzekł jak w sentencji.