III CRN 96/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN A. Filcek. Sędziowie SN: H. Ciepła, S. Dmowski, A. Gola, W. Kuryłowicz, J. Majorowicz (sprawozdawca), T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Okręgowego Zarządu Lasów Państwowych w L. przeciwko Polskiemu Związkowi Łowieckiemu - Zarząd Główny w W. o zapłatę na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Najwyższego w Warszawie z dnia 8 czerwca 1982 r.uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 11 lutego 1982 r. sygn. akt (...) i zasądził od Polskiego Związku Łowieckiego - Zarząd Główny w Warszawie na rzecz Okręgowego Zarządu Lasów Państwowych w Lublinie kwotę 191.477 zł z 8% od dnia 6.II.1981 r. oraz zasądził od pozwanego Związku na rzecz Skarbu Państwa (Kasy Sądu Wojewódzkiego w Warszawie) 37.342 zł 50 gr tytułem wpisów do pozwu, rewizji i rewizji nadzwyczajnej, a ponadto zasądził od tego pozwanego na rzecz strony powodowej 4.000 zł kosztów postępowania za wszystkie instancje.Uzasadnienie faktyczneOkręgowy Zarząd Lasów Państwowych w L., działający w imieniu i na rzecz Nadleśnictwa Ś., domagał się zasądzenia od Polskiego Związku Łowieckiego - Zarząd Główny w Warszawie kwoty 191.477 zł z 8% od dnia 6.II.1981 r. tytułem zwrotu wypłaconych odszkodowań łowieckich za rok 1980, powstałych w uprawach rolnych na terenie Nadleśnictwa Ś. w wysokości 791.477 zł. Strona pozwana zapłaciła z tego tytułu kwotę 600.000 zł, odmawiając zapłaty pozostałej należności i twierdząc, że do odszkodowań doliczono dopłatę za zniszczone ziemniaki w wysokości 200 zł za 1 q tytułem zwrotu kosztów kopcowania oraz 160 zł tytułem zwrotu kosztów dostawy.Sąd Wojewódzki oddalił powództwo wyrokiem z dnia 11.II.1982 r. W uzasadnieniu m.in. zostało ustalone, że niesporne jest, iż odszkodowania za szkody łowieckie obliczono i wypłacono z doliczeniem dopłat za kopcowanie i terminową dostawę, a dochodzona pozwem kwota stanowi równowartość tych dopłat.Odwołując się do przepisów art. 44 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 45 pkt 5 ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. o hodowli, ochronie zwierząt łownych i prawie łowieckim oraz § 4 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 sierpnia 1975 r. (Dz. U. Nr 28, poz. 146), Sąd Wojewódzki uznał, że w świetle tych przepisów Państwo odpowiada jedynie za szkody w plonach i uprawach rolnych wyrządzonych przez wymienione w ustawie zwierzęta, a zarządcy obszarów łowieckich zwracają pełne kwoty tych odszkodowań. Ustalenie szkody powinno nastąpić przed sprzętem uprawy, co prowadzi do wniosku, że oszacowanie szkody musi nastąpić na podstawie cen obowiązujących w czasie jego dokonywania.W okresie ustalania i szacowania szkody dopłaty za kopcowanie i terminową dostawę nie obowiązywały. Dopłaty takie nie mogą również dotyczyć plonów i upraw.Rewizję powoda od powyższego wyroku Sąd Najwyższy oddalił wyrokiem z dnia 8.VI.1982 r. W uzasadnieniu swego wyroku Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. oraz wykonawcze rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 sierpnia 1975 r. ograniczają odpowiedzialność Skarbu Państwa, a tym samym i pozwanego, za szkody łowieckie do rzeczywistej straty w plonach i uprawach rolnych (damnum emergens). Nie obejmują natomiast utraconych korzyści (lucrum cessans) spowodowanych utratą plonów.Tak ustalone odszkodowanie stanowi wyrównanie rzeczywistego uszczerbku rolników w uprawach.Zdaniem Sądu Najwyższego dodatki do cen ziemniaków wprowadzone decyzją PKC wykraczają poza zakres obowiązków odszkodowawczych określonych w art. 44 ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. Za nie mający znaczenia uznał Sąd Najwyższy fakt, że powód wypłacił rolnikom określone kwoty z tytułu dodatków stosownie do polecenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego. Zdaniem Sądu Najwyższego powód nie miał takiego obowiązku, a ponadto rolnicy nie poczynili nakładów na kopcowanie i dostawę ziemniaków.Wyrok Sądu Najwyższego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, wnosząc o uchylenie tego wyroku oraz wyroku Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 11.II.1982 r. i o orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie powództwa, ewentualnie o uchylenie wskazanych wyżej obu wyroków i o przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił wyrokowi Sądu Najwyższego rażące naruszenie prawa, a mianowicie art. 387 k.p.c., art. 44 i art. 45 pkt 5 ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. o hodowli, ochronie zwierząt łownych i prawie łowieckim (tekst. jedn.: Dz. U. z 1973 r. Nr 33, poz. 197 ze zm.) w związku z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 1 sierpnia 1975 r. w sprawie odszkodowań za szkody wyrządzone w uprawach i plonach rolnych przez dziki, jelenie i daniele (Dz.. U. Nr 28, poz. 146), oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną w składzie siedmiu sędziów, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżący dopatruje się rażącego naruszenia wyżej podanych przepisów prawa przez Sąd Najwyższy, który przyjął, że odszkodowanie z tytułu szkód wyrządzonych przez dziki, łosie, jelenie i daniele w uprawach i plonach rolnych ograniczone jest tylko do damnum emergens, a więc do faktycznej szkody, nie obejmuje zaś lucrum cessans, a więc korzyści, jakich rolnik mógłby się spodziewać, gdyby mu szkody nie wyrządzono.Zarzutu tego nie można uznać za uzasadniony. Sąd Najwyższy bowiem w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, analizując przepis art. 44 ustawy oraz przepisy rozporządzenia wykonawczego, wysnuł trafny wniosek, że odpowiedzialność Państwa za szkody łowieckie, przewidziane w powołanym przepisie ustawy, a także w przepisach rozporządzenia wykonawczego, ograniczona jest tylko do rzeczywistej straty w plonach i uprawach rolnych, nie obejmuje natomiast utraconych korzyści spowodowanych utratą plonów.Stosownie do art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. o hodowli, ochronie zwierząt łownych i prawie łowieckim państwo odpowiada jedynie za szkody wyrządzone w uprawach i plonach rolnych przez dziki, łosie, jelenie i daniele, przy czym odszkodowanie wypłacają przedsiębiorstwa lasów państwowych. Ograniczenie to dotyczy, jak zresztą słusznie podkreślono w rewizji nadzwyczajnej, odpowiedzialności ze względu na rodzaj zwierząt wyrządzających szkodę.Nie jest to jednak wbrew poglądowi skarżącego jedyne ograniczenie zawarte w ustawie. W § 3 art. 44 bowiem ustawodawca upoważnił Radę Ministrów do określenia w drodze rozporządzenia zasad i trybu ustalania oraz wypłaty odszkodowania. Zasady odszkodowawcze zostały w związku z tym ściśle określone w przepisach wydanego na podstawie tego upoważnienia ustawowego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 sierpnia 1975 r. w sprawie odszkodowań za szkody wyrządzone w uprawach i plonach rolnych przez dziki, łosie, jelenie i daniele (Dz. U. Nr 28, poz. 146). W szczególności stosownie do § 2 powołanego rozporządzenia za szkody wyrządzone w uprawach i plonach rolnych przez wymienione zwierzęta łowne uważa się straty ilościowe i jakościowe w produkcie głównym uszkodzonych lub zniszczonych przez tę zwierzynę ziemiopłodów i innych upraw rolnych. Za produkt główny odnośnie do zbóż uważa się zarówno ziarno, jak i słomy, natomiast za szkody w łąkach i pastwiskach uważa się obniżenie wydajności wskutek uszkodzenia pokrywy (darni) roślinnej łąki lub pastwiska.Z kolei w § 5 rozporządzenia przyjęto zasadę, że przy szacowaniu szkód ilość zniszczonych ziemiopłodów oblicza się, uwzględniając obszar zniszczonej lub uszkodzonej uprawy, rzeczywistą wydajność z 1 ha oraz procent uszkodzonej uprawy lub plonu, przy czym w zależności od okresu, w jakim zniszczenie uprawy nastąpiło, odszkodowanie ulega odpowiedniej procentowej obniżce.Końcowe oszacowanie i ustalenie szkody następuje przed sprzętem uszkodzonej uprawy (§ 4 ust. 2), wysokość zaś odszkodowania ustala się stosownie do § 7 rozporządzenia za ziemiopłody nie zakontraktowane - według cen płaconych przez Państwo po zbiorach w skupie rynkowym, za ziemiopłody zakontraktowane zaś - według cen umownych płaconych przez uspołeczniony aparat skupu.Analiza powołanych przepisów prowadzi w konsekwencji do wniosku, że w ustawie z dnia 17 czerwca 1959 r. o hodowli, ochronie zwierząt łownych i prawie łowieckim (tekst. jedn.: Dz. U. z 1973 r. Nr 33, poz. 197), jak również w przepisach rozporządzenia wykonawczego do tej ustawy przyjęto zasadę odpowiedzialności Skarbu Państwa za rzeczywiste szkody w uprawach i plonach rolnych, a nie za korzyści, jakich ewentualnie może spodziewać się i uzyskać rolnik, gdyby do szkody nie doszło.Powyższego poglądu, wyrażonego przez Sąd Najwyższy w składzie trzech sędziów, nie podważa podniesiony w rewizji argument zaczerpnięty z wykładni § 7 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia. Przepis ten bowiem ustala jedynie, wedle jakich cen należy obliczać odszkodowanie.Istota sporu sprowadza się jednak nie do tego, czy żądany przez stronę powodową zwrot wypłaconego rolnikom odszkodowania obejmuje również spodziewane przez nich korzyści, lecz do tego, czy ceny płodów, jakie przyjęto przy ustalaniu wysokości odszkodowania, były cenami, o których mowa w § 7 rozporządzenia. Dla wyjaśnienia nasuwającej się w sprawie wątpliwości skład rozpoznający rewizję nadzwyczajną zwrócił się do Państwowej Komisji Cen w Warszawie z zapytaniem, czy decyzja nr DS/618/80 z dnia 6.XII.1980 r. dotycząca dopłaty za terminową dostawę ziemniaków oraz za ich kopcowanie ujmuje te dopłaty jako integralną część ceny skupu i czy powyższe ceny płacono bez względu na to, czy ziemniaki były kopcowane i terminowo dostarczane do punktu skupu.W piśmie z dnia 23.VI.1983 r. nr DS (...) Urząd Cen w odpowiedzi wyjaśnił, że dopłaty określone w powołanej wyżej decyzji nr 618/80 z dnia 6.XII.1980 r. są integralną częścią ceny skupu i obowiązują od początku kampanii jesiennej 1980 r. bez względu na to, czy ziemniaki były dostarczone bezpośrednio do punktu skupu, czy były zakopcowane u producentów.W świetle powyższego dokumentu, z którego Sąd Najwyższy przeprowadził dowód na podstawie art. 385 § 3 w związku z art. 421 § 1 k.p.c., w ostatecznym wyniku zarzut rażącego naruszenia art. 44 ustawy oraz przepisów rozporządzenia wykonawczego należy uznać, za usprawiedliwiony, aczkolwiek z innych przyczyn.Zaskarżony wyrok narusza również interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Akceptowanie bowiem możliwości kwestionowania cen lub ich składników będących podstawą wyliczenia szkód w uprawach i plonach rolnych przez realizujące w imieniu Państwa obowiązki odszkodowawcze przedsiębiorstwa lasów państwowych oraz jednostki zobowiązane do zwrotu wypłaconych odszkodowań sprzeczne jest z interesem PRL, i to leżącym nie tylko w sferze fiskalnej.Wychodząc z tych założeń, zaskarżony wyrok Sądu Najwyższego oraz wyrok Sądu Wojewódzkiego w Warszawie należało uchylić i orzec co do istoty sprawy przez uwzględnienie powództwa i zasądzenie należnych Skarbowi Państwa opłat sądowych oraz należnych stronie powodowej od pozwanego kosztów postępowania za wszystkie instancje.