III CSK 279/16

Sygn. akt III CSK 279/16 POSTANOWIENIE Dnia 26 lipca 2017 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Roman Trzaskowski SSA Bogusław Dobrowolski w sprawie z wniosku Gminy C. przy uczestnictwie J. S., J. C. i T. K. o rozgraniczenie, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 26 lipca 2017 r., skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 4 marca 2016 r., sygn. akt II Ca (…), oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Gmina C. wniosła o rozgraniczenie nieruchomości położonej w C., stanowiącej jej własność, urządzonej jako ulica M., stanowiącej działkę nr (...)1/7, objętą księgą wieczystą nr (…), oraz nieruchomości stanowiącej działkę nr (...)7/4, objętej księgą wieczystą nr (…), będącej własnością uczestników J. C. w 2/108 częściach, T. K. w 54/108 częściach oraz J. S. w 52/108 częściach. Postanowieniem z dnia 14 października 2015 r. Sąd Rejonowy w C. rozgraniczył te nieruchomości wzdłuż linii oznaczonej na mapie sporządzonej przez biegłego geodetę kolorem czerwonym, przebiegającym między punktami 101 i 13, stanowiącej odwzorowanie granicy ewidencyjnej ustalonej w 1980 r. po założeniu 2 na terenie C. ewidencji gruntów oraz sporządzeniu map ewidencyjnych w skali 1:1000, zastępujących mapy katastralne sporządzone w skali 1:2880. Właśnie podczas zakładania ewidencji powstały działki nr (...)1/7 i (...)7/4 oraz został zmieniony przebieg północnej – spornej obecnie – granicy działki nr (...)7/4, w której skład weszła nie tylko parcela katastralna nr (...)7/4, ale także część parceli katastralnej nr (...)1/4, powstałej z parceli nr (...)1/2. Sąd Rejonowy stwierdził, że zmiany, które nastąpiły podczas wprowadzania ewidencji gruntów nie odzwierciedlają stanu prawnego między rozgraniczonymi działkami, gdyż nie zostały odpowiednio udokumentowane. W tej sytuacji podstawą prawną rozgraniczenia jest granica katastralna (linia czerwona od punktu 101 do punktu 13), gdyż właściciele, a zwłaszcza uczestnicy nie powoływali się na zasiedzenie przygranicznych pasów gruntu. W szczególności uczestnik J. S. nie powoływał się na posiadanie działki nr (...)7/4 w granicach ewidencyjnych ani – pouczony przez Sąd – nie podniósł zarzutu zasiedzenia. W wyniku apelacji J. S. Sąd Okręgowy w K. zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że dokonał rozgraniczenia przedmiotowych nieruchomości wzdłuż linii odzwierciedlającej przebieg granicy ewidencyjnej, tj. wzdłuż linii wykreślonej przez biegłego kolorem zielonym, przebiegającej między punktami 101 i 36056. Sąd drugiej instancji, odwołując się do ustaleń Sądu Rejonowego, stwierdził, że doszło do zasiedzenia przez uczestnika przygranicznego pasa gruntu, tj. pasa między dawną granicą katastralną a granicą oznaczoną w 1980 r. jako granica ewidencyjna. Uznał w szczególności, że Sąd Rejonowy bezzasadnie przyjął, iż uczestnik J. S. nie podniósł zarzutu zasiedzenia; przeciwnie, niezależnie od tego, że uczestnik oświadczył podczas posiedzenia, iż „nie rozumie pouczenia”, to od początku postępowania powoływał się na sięgające jeszcze XIX wieku posiadanie działki nr (...)7/4 w granicach oznaczonych obecnie jako ewidencyjne przez swoich przodków – pradziadka, prababkę oraz babkę. Pozwala to na przyjęcie, że zarzut zasiedzenia został w rzeczywistości postawiony, a skoro odpowiednie okresy zasiedzenia w złej wierze upłynęły, uzasadnione jest rozgraniczenie według stanu prawnego ukształtowanego w taki właśnie sposób. Za długotrwałym posiadaniem spornego pasa przez J. S. przemawia także 3 ukształtowanie terenu oraz to, że Gmina C. nigdy nie wszczęła przeciwko niemu akcji windykacyjnej. Skargę kasacyjną wniosła Gmina, zarzucając naruszenie art. 153 w związku z art. 172 k.c. oraz art. 336 i 339 k.c. przez ich zastosowanie, mimo niedostatecznie ustalonego stanu faktycznego, a także art. 321 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. przez uwzględnienie zasiedzenia, mimo braku wniosku w tym zakresie, art. 130 § 1 k.p.c. przez uznanie twierdzeń uczestnika zawartych w jego zeznaniu jako zarzutu zasiedzenia, art. 299 i 233 k.p.c. przez uczynienie z przesłuchania uczestnika jako podstawowego dowodu w sprawie, mimo posiłkowego charakteru tego dowodu, oraz art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. przez niewskazanie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia wszystkich istotnych elementów rozstrzygnięcia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Granice nieruchomości mają istotne znaczenie zarówno w prawie prywatnym, jak i prawie publicznym. W prawie prywatnym wyznaczają m.in. terytorialny zasięg prawa własności nieruchomości oraz pozwalają na ich identyfikację, natomiast na obszarze prawa publicznego – stanowiąc istotny element dokumentacji geodezyjnej i kartograficznej (m.in. ewidencji gruntów i budynków) – umożliwiają utworzenie jednolitego systemu informacji o gruntach, budynkach i lokalach, ich właścicielach oraz o innych podmiotach władających lub gospodarujących tymi gruntami, budynkami lub lokalami; ewidencja gruntów i budynków, a w jej ramach konfiguracja i klasyfikacja gruntów, jest np. jednym z podstawowych elementów systemu wymierzania podatku od nieruchomości. Z tych względów prawidłowy obraz granic nieruchomości ma istotne znaczenie prawne, a ich prawidłowy przebieg – choć leży przede wszystkim w interesie prywatnym – jest także przedmiotem interesu publicznego. Z tego względu państwo dba o stan granic nieruchomości, zarówno w sferze dokumentacyjnej (państwowy zasób geodezyjny i kartograficzny), jak i w naturze, czyli na gruncie, przez tworzenie i ochronę systemu znaków granicznych (np. art. 152 k.c., art. 15 i nast. ustawy z dnia 17 maja 1989 r. - Prawo geodezyjne i kartograficzne, jedn. tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 1629 ze zm., oraz przepisy rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji 4 z dnia 15 kwietnia 1999 r. w sprawie ochrony znaków geodezyjnych, grawimetrycznych i magnetycznych, Dz.U. Nr 45, poz. 454 ze zm.). Zgodnie z art. 153 k.c., podstawowym wyznacznikiem przebiegu granic jest stan prawny, a więc stan wynikający w szczególności z tytułów własności, z orzeczeń sądów i decyzji administracyjnych, a także z map ewidencyjnych (katastralnych), przedstawiających konfigurację nieruchomości gruntowych, a niejednokrotnie pozwalających na ustalenie ich powierzchni (obszaru), mającej niekiedy – choć nie zawsze – istotne znaczenie przy ustalaniu przebiegu granic. W orzecznictwie i piśmiennictwie przyjmuje się jednolicie, że stan prawny wyznaczający przebieg granic może wynikać także z zasiedzenia przygranicznych pasów gruntu (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 1967 r., III CR 424/66, OSNCP 1967, nr 11, poz. 206, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 1973 r., III CRN 186/73, nie publ., oraz orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 1973 r., III CRN 324/73, „Informacja Prawnicza” 1973, nr 10-11, poz. 4; por. także uzasadnienie uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 1951 r., C 741/50, OSN 1951, nr 1, poz. 2). Przez przygraniczny pas gruntu należy w tym wypadku rozumieć wąskie zazwyczaj pasmo ziemi przylegające do geodezyjnej – katastralnej lub ewidencyjnej – granicy nieruchomości, posiadane przez właściciela nieruchomości sąsiedniej z naruszeniem tej granicy w sposób prowadzący do nabycia własności tego pasma przez zasiedzenie (art. 172 i nast. k.c.) i swoistego przyłączenia go do tej nieruchomości. W praktyce niejednokrotnie pasmo to bywa wyraźnie oznaczone na gruncie widocznymi znakami, np. ogrodzeniem, naturalnym ukształtowaniem terenu, uprawami, zabudowaniami itp. Zważywszy na tkwiący w postępowaniu o rozgraniczenie nieruchomości pierwiastek publiczny oraz imperatywny, wynikający z art. 153 k.c. nakaz uwzględniania w tym postępowaniu z urzędu stanu prawnego granic, należy przyjąć, że stwierdzenie zasiedzenia przygranicznych pasów gruntu, w więc ustalenie stanu własności kształtującego przebieg granic, następuje także z urzędu, a więc również wtedy, gdy uczestnicy – właściciele nieruchomości sąsiednich – nie złożyli stosownego wniosku. Oczywiście, sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę stan prawny wynikający z zasiedzenia tylko na podstawie materiału zgromadzonego 5 w postępowaniu rozgraniczeniowym zgodnie z zasadami postępowania dowodowego obowiązującego w postępowaniu nieprocesowym (art. 227 i nast. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.), a więc na podstawie dowodów powołanych przez uczestników, a w wypadkach wyjątkowych przeprowadzonych także z urzędu. Elementem tego materiału mogą być również dowody zebrane w postępowaniu rozgraniczeniowym toczącym się przed organem administracyjnym (art. 31 ust. 2 i 3 Prawa geodezyjnego i kartograficznego). W tym stanie rzeczy podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia 321 w związku z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. nie może być uznany za uzasadniony, z ustaleń bowiem dokonanych przez Sąd Rejonowy, zaakceptowanych przez Sąd Okręgowy i niekwestionowych w czasie postępowania przez wnioskodawcę, wynika, że doszło do zasiedzenia przygranicznego pasa gruntu, a ewentualny brak stosownego wniosku uczestnika w tym zakresie nie mógł stanąć na przeszkodzie uwzględnieniu przez Sąd stanu prawnego wynikającego z zasiedzenia. Niezależnie od tego należy jednak podnieść, że przeprowadzony przez Sąd drugiej instancji wywód wykazujący, iż wniosek o uwzględnienie stanu prawnego będącego skutkiem zasiedzenia został w rzeczywistości przez uczestnika złożony, jest przekonujący i uwzględnia wszystkie okoliczności rozpoznawanej sprawy. Uczestnik działający bez pełnomocnika i od początku przejawiający głębokie przekonanie co do swoich racji twierdził stanowczo, że posiadanie działki nr (...)7/4 w granicach oznaczonych obecnie jako ewidencyjne, a więc z uwzględnieniem spornego przygranicznego pasa gruntu, wykonywali w sposób ciągły co najmniej od końca XIX wieku jego poprzednicy prawni. W takich twierdzeniach Sąd Okręgowy trafnie dostrzegł sformułowany językiem potocznym zarzut zasiedzenia tego pasa, zwłaszcza że jego posiadanie przez uczestnika i jego przodków miało potwierdzenie w dowodach. Należy na koniec zaakcentować, że stanowisko zajęte w niniejszej sprawie, wskazujące na obowiązek sądu uwzględniania z urzędu w postępowaniu o rozgraniczenie nieruchomości zasiedzenia przygranicznych pasów gruntu, nie koliduje z uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 2015 r., III CZP 112/14 (OSNC 2015, nr 11, poz. 127), zgodnie z którą stwierdzenie zasiedzenia własności nieruchomości może nastąpić tylko na rzecz osoby 6 wskazanej przez wnioskodawcę lub innego uczestnika postępowania. Wspomniana uchwała dotyczy postępowania o zasiedzenie unormowanego w art. 609 i 610 k.p.c., służącego – co Sąd Najwyższy wyraźnie podkreślił – przede wszystkim realizacji indywidualnych interesów poszczególnych osób przez orzeczeniu o nabyciu własności, natomiast postępowanie o rozgraniczenie obejmuje, o czym wspomniano, także istotny interes publiczny, samo zaś stwierdzenie zasiedzenia jest tylko przesłanką orzeczenia co do istoty sprawy, stanowiącą element stanu faktycznego i prawnego ustalanego przez sąd. W konsekwencji także pozostałe zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej należy uznać za chybione, co uzasadnia orzeczenie, jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.). aj