III CSK 373/16

Sygn. akt III CSK 373/16 POSTANOWIENIE Dnia 11 stycznia 2018 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Anna Owczarek (przewodniczący) SSN Roman Trzaskowski SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca) w sprawie z wniosku R. E., E. B. i S. D. o wpis w księdze wieczystej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 11 stycznia 2018 r., skargi kasacyjnej wnioskodawców od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 12 sierpnia 2016 r., sygn. akt II Ca …/16, oddala skargę kasacyjną. 2 UZASADNIENIE Wnioskodawcy: […], wystąpili o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości położonej w K., przy zbiegu ulic E. i P., stanowiącej działkę nr 30, i o wpis – na podstawie powołanych orzeczeń sądowych – w założonej nowej księdze, w miejsce udziału R. z N. S., jako współwłaścicieli: R.E. córki S. i E. w 3/448 części, E. B.córki J. i M.w 3/896 części oraz S. D. syna J. i M. w 3/896 części, a także o „przeniesienie” do założonej księgi pozostałych wpisów z dawnej księgi wieczystej – wykazu hipotecznego ([…]). Wskazany wykaz hipoteczny prowadzono dla „realności stanowiącej parcelę L. kat. 114/15”, obecnie oznaczoną w ewidencji gruntów jako działka nr 30. Pozostawała ona, zgodnie z treścią tego wykazu, we współwłasności: dr med. E.N. w 1/2 części (na podstawie aktu darowizny z dnia 31 maja 1927 r. i dodatkowej intabulacji z dnia 16 września 1927 r.), Es. N. w 7/56 części, R. z N. S. w 3/56 części, H. N. w 3/56 części, E.N. w 3/56 części, S.N.w 3/56 części (na podstawie dekretu przyznania spadku z 10 marca 1927 r., w miejsce udziału we współwłasności M. N.) oraz dr E.N. w 9/56 części (tj. 3 x 3/56 części na podstawie kontraktu darowizny z dnia 18 października 1933 r., kontraktu darowizny z dnia 9 marca 1935 r. i kontraktu darowizny z dnia 14 listopada 1938 r.). Postanowieniem z dnia 5 lipca 1949 r. – powołanym we wniosku – Sąd Grodzki w K. stwierdził, że spadek po R. S., zmarłej 31 maja 1943 r., nabyli na podstawie ustawowego porządku dziedziczenia, wdowiec – S.S. w 4/16 części oraz dzieci: E. ze S. D., A. S., H. S., J.S. po 3/16 części. Postanowieniem tym zostało stwierdzone również nabycie spadku po S. S., zmarłym 30 listopada 1943 r., na podstawie ustawy, przez: E. ze S. D., A. S., H. S. i J. S. po 1/4 części. Postanowieniem z dnia 17 sierpnia 2004 r. – powołanym we wniosku – Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek po H. S., zmarłym 20 sierpnia 1977 r. nabył Skarb Państwa (obecnie toczy się postępowanie w sprawie zmiany tego postanowienia). Postanowieniem z dnia 26 listopada 2008 r. – powołanym we wniosku – Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek po E. D. z domu ., zmarłej w dniu 4 listopada 1956 r. w T., nabyli w części obejmującej nieruchomości położone w Polsce na 3 podstawie ustawy: mąż spadkodawczyni - S.D., córka spadkodawczyni - R.E. i syn spadkodawczyni - J.D. po 1/3 części. Postanowieniem z dnia 3 września 2010 r. – powołanym we wniosku – Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek po S.D., zmarłym 9 listopada 1962 r. w Tel Awiwie, nabyli po połowie: R.E. i J.D.. Postanowieniem z dnia 8 grudnia 2014 r. – powołanym we wniosku – Sąd Rejonowy stwierdził, że spadek po J. D., zmarłym 1 października 2013 r. w ., nabyli na podstawie testamentu: E. B. z domu D. i S.D. po 1/2 części. Postanowieniem z dnia 10 czerwca 2016 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek R. E., E. B. i S.D. o założenie księgi wieczystej dla wskazanej nieruchomości i dokonanie w niej żądanych wpisów. W uzasadnieniu wyjaśnił, że uwzględnienie wniosku prowadziłoby do wpisu w założonej księdze wieczystej tylko części następców prawnych współwłaścicielki nieruchomości wskazanej we wniosku, a to oznaczałoby powstanie niedopuszczalnej w świetle art. 1 ust. 1 u.k.w.h. sytuacji, w której nie cały stan prawny nieruchomości byłby ujawniony w księdze wieczystej. Apelację wnioskodawców od tego orzeczenia Sąd Okręgowy oddalił postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2016 r. Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i dokonaną przez Sąd Rejonowy ocenę prawną wniosku, dodatkowo wspierając ją rozważaniami odwołującymi się do przepisów wykonawczych, dotyczących zakładania ksiąg wieczystych. W skardze kasacyjnej wnioskodawcy zarzucili Sądowi Okręgowemu naruszenie art. 1 ust. 1 u.k.w.h. przez przyjęcie, że nie mogą być ujawnione w założonej nowej księdze wieczystej prawa spadkobierców, którzy nabyli część udziału we współwłasności nieruchomości spadkodawcy ujawnionego w dawnej księdze, oraz że nie może być ujawniony w nowej księdze udział spadkodawcy we współwłasności nieruchomości, odpowiednio zmniejszony o części nabyte przez spadkobierców ujawnionych w nowej księdze. Ponadto wnioskodawcy podnieśli zarzut nieuwzględnienia, przy ocenie zasadności wniosku w zakresie dotyczącym „przeniesienia” wpisów z dawnej księgi, przepisu art. 36 ust. 3 u.k.w.h., pozwalającego na zamieszczenia ostrzeżenia o niezgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym. 4 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Jest poza sporem, że udział przypadający wnioskodawcom z tytułu dziedziczenia po R. z N.S. nie wyczerpuje całości udziału, który jej przypadał we współwłasności nieruchomości wskazanej we wniosku, gdyż spadek po niej nabyli także A. D., J. D. i H. D. – wszyscy już nieżyjący. Co do dziedziczenia po A. D. i J. D. toczą się postępowania spadkowe, a co do spadku po H. D., to choć nabycie po nim spadku zostało już stwierdzone prawomocnym postanowieniem na rzecz Skarbu Państwa, to obecnie toczy się postępowanie o zmianę tego postanowienia. Poza sporem jest także to, że powołane jako podstawa wnioskowanego wpisu dokumenty (orzeczenia sądowe) nie określają pozostałych, poza wnioskodawcami, współwłaścicieli nieruchomości, której dotyczy wniosek. Czy w takiej sytuacji należy uznać, tak jak przyjął Sąd Okręgowy, w ślad za Sądem Rejonowym i w zgodzie ze stanowiskiem zajętym przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 26 września 2013 r., II CSK 26/13, że niedopuszczalne jest założenie księgi wieczystej dla nieruchomości stanowiącej współwłasność z wpisaniem w niej w określonych częściach tylko niektórych, wykazanych właściwymi dowodami współwłaścicieli, czy też należy uznać – tak jak chcą skarżący, powołując się na stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 15 stycznia 2014 r., I CSK 204/13 – że dopuszczalne jest założenie księgi wieczystej dla nieruchomości stanowiącej współwłasność z wpisaniem w niej tylko niektórych, wykazanych właściwymi dowodami współwłaścicieli w określonych częściach, z jednoczesnym przeniesieniem wpisów z dawnej księgi, które już nie odpowiadają obecnemu stanowi prawa własności? Trafne w ocenie Sądu Najwyższego w składzie orzekającym jest, z przyczyn niżej podanych, stanowisko zajęte w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 26 września 2013 r., II CSK 26/13 – znajdujące wyraz w zaskarżonym postanowieniu Sądu Okręgowego. W stanie prawnym obowiązującym do 22 września 2001 r. postępowanie o założenie księgi wieczystej było odrębnym od postępowania o wpis do księgi wieczystej, samoistnym postępowaniem unormowanym w art. 59 - 64 u.k.w.h. oraz w § 48 - 63 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 marca 1992 r. 5 w sprawie wykonania przepisów ustawy o księgach wieczystych i hipotece (Dz.U. nr 29, poz. 128 ze zm. - dalej: „rozporządzenie z 1992 r.”). W postępowaniu tym sąd przeprowadzał dowody, jakie uznał za potrzebne stosownie do okoliczności, a jeżeli prawo własności osoby, która miała być wpisana w zakładanej księdze wieczystej nie zostało dostatecznie wykazane, zarządzał dokonanie odpowiednich obwieszczeń publicznych, i po rozważeniu zebranego materiału dowodowego wydawał postanowienie o założeniu księgi wieczystej, w którym zarządzał dokonanie określonych wpisów (§ 51 i 54 rozporządzenia z 1992 r.). Zgodnie z art. 6268 § 10 k.p.c., obowiązującym od 23 września 2001 r., założenie księgi wieczystej następuje z chwilą dokonania pierwszego wpisu, a zatem w postępowaniu o wpis do księgi wieczystej; obecnie w prawie polskim nie wyodrębnia się więc już, z jednej strony, samoistnego postępowania o założenie księgi wieczystej, a z drugiej strony, samoistnego postepowania o wpis do księgi wieczystej, lecz przewiduje jednolite postępowanie, właściwe zarówno dla założenia księgi wieczystej, jak i dla dokonania wpisu w założonej księdze wieczystej. Stosownie do § 19 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz.U. 2001.102.1122 ze zm. – dalej: „rozporządzenie z 2001 r.”) założenie księgi wieczystej dla nieruchomości dokonywane jest na podstawie wniosku zawierającego m.in. oznaczenie nieruchomości i wymienienie wszystkich uprawnionych, na których rzecz własność ma być wpisana, w sposób określony w § 41, tj. w przypadku współwłaścicieli – z wymienieniem udziału każdego z nich (analogicznie postanawiał § 103 ust. 1 w nawiązaniu do § 35 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 listopada 2013 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie informatycznym, Dz.U. 2013.1411 ze zm. – dalej: „rozporządzenie z 2013 r.”, a obecnie analogicznie postanawia § 105 ust. 1 w nawiązaniu do § 33 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 lutego 2016 r. w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie teleinformatycznym, Dz.U. 2016.312 – dalej: „rozporządzenie z 2016 r.”). 6 Z przytoczonych przepisów wynikają wymagania, po pierwsze, wymienienia we wniosku o wpis inicjujący założenie księgi wieczystej wszystkich osób uprawnionych, na których rzecz własność ma być wpisana, i – po drugie – wpisania, w razie uwzględnienia tego wniosku, w założonej księdze wszystkich osób uprawnionych, tj. innymi słowy, właściciela nieruchomości, a jeżeli nieruchomość jest przedmiotem współwłasności w częściach ułamkowych, wszystkich jej współwłaścicieli z oznaczeniem ich udziałów. Wymagania te harmonizują z podstawowymi założeniami ustroju ksiąg wieczystych. Zgodnie z art. 1 ust. 1 i 2 u.k.w.h., księgi wieczyste zakłada się i prowadzi dla nieruchomości w celu ustalania stanu prawnego nieruchomości, według zaś art. 3 u.k.w.h., domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawny, a prawo wykreślone – nie istnieje. Akceptacja sytuacji, w której treść księgi wieczystej w chwili założenia nie przedstawiałaby w sposób pełny stanu prawnego nieruchomości, sprzeciwiałaby się w sposób oczywisty zasadzie, że księgi wieczyste prowadzi się w celu ustalania stanu prawnego nieruchomości. „Księga”, która w chwili założenia nie spełniałaby wymagania ujawnienia pełnego stanu prawnego w zakresie własności nieruchomości nie mogłaby służyć sprawnemu ewidencjonowaniu stanu prawnego nieruchomości i tym samym bezpieczeństwu obrotu, a postępowanie wieczystoksięgowe służy właśnie – nie dochodzeniu praw podmiotowych, jak chcą niektórzy uczestnicy obrotu prawnego – lecz sprawnemu ujawnianiu stanu prawnego nieruchomości i w konsekwencji zapewnianiu bezpieczeństwa i pewności obrotu prawnego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2017 r., III CSK 154/16). Nie można się też zgodzić na wypełnienie wymogu ujawnienia w zakładanej księdze wieczystej pełnego stanu w zakresie prawa własności przez wpisanie niektórych współwłaścicieli, wykazanych dowodami właściwymi dla postępowania wieczystoksięgowego, z zaznaczeniem ich udziałów we współwłasności, a – poza tym – przez przeniesienie do założonej księgi wpisów z dawnej księgi. Wskutek wprowadzenia jednolitego postępowania wieczystoksięgowego, obejmującego także założenie księgi wieczystej, w postępowaniu o założenie księgi 7 wieczystej stosuje się również art. 6268 § 2 k.p.c., który stanowi, że rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Również zatem podstawą wpisów związanych z założeniem księgi wieczystej mogą być tylko odpowiednie dokumenty (art. 31 - 34 u.k.w.h.). W zgodzie z wymaganiami art. 6268 § 2 k.p.c. i art. 31 - 34 u.k.w.h. powinny być interpretowane także przepisy § 20 ust. 1 i 2 oraz § 24 ust. 1 rozporządzenia z 2001 r., a także § 106 ust. 1 i 2 oraz § 110 rozporządzenia z 2016 r., wcześniej zaś § 104 ust. 1 i 2 oraz § 108 rozporządzenia z 2013 r. Jednym z celów wprowadzenia jednolitego postępowania wieczystoksięgowego, obejmującego także założenie księgi wieczystej, było odejście od dopuszczalnych wcześniej przy zakładaniu ksiąg wieczystych uproszczeń dowodowych w porównaniu z regułami obowiązującymi w postepowaniu wieczystoksięgowym, mogących przyczyniać się do powstawania ksiąg wieczystych niespełniających należycie swojej funkcji w zakresie gwarancji pewności i bezpieczeństwa obrotu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2015 r., III CSK 145/14). Choć zgodnie z § 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 lipca 1986 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych założonych przed dniem 1 stycznia 1947 r. oraz utraty mocy prawnej niektórych takich ksiąg (Dz.U. 1986.28.141, dalej: rozporządzenie z 1986 r.), księgi dawne, które utraciły moc prawną, zachowują znaczenie dokumentów – dopuszczenie przeniesienia z dawnej księgi do księgi nowo zakładanej wpisów dotyczących stanu własności nieruchomości, w zakresie w jakim nie został on wykazany, według wskazanych wyżej reguł dowodowych obowiązujących w postępowaniu wieczystoksięgowym, pozostawałoby w oczywistej sprzeczności z tymi regułami, jak i z art. 1 ust. 1 u.k.w.h. Założenie księgi wieczystej od samego początku niezgodnej z rzeczywistym stanem prawnym rozmija się całkowicie z celem instytucji ksiąg wieczystych, których treść w zakresie wpisów dotyczących praw korzysta z domniemania zgodności z rzeczywistym stanem prawnym. Bez wpływu na tę ocenę powinna pozostać zawarta w art. 36 ust. 3 u.k.w.h. regulacja przewidująca wpisanie przez sąd z urzędu ostrzeżenia o niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej ze stanem rzeczywistym. Artykuł 36 ust. 3 8 u.k.w.h. został pomyślany dla innych przypadków. Właściwsze jest niezałożenie księgi wieczystej o treści niezgodnej z prawem, niż założenie, i ostrzeganie o tym. Argumentów przemawiających za dopuszczalnością przeniesienia do nowo zakładanej księgi z dawnej księgi wpisów, które już nie odpowiadają obecnemu stanowi prawa własności nieruchomości, nie dostarcza również § 4 pkt 2 rozporządzenia z 1986 r., który przewiduje, że przy urządzaniu nowej księgi wieczystej w miejsce dawnej, w przypadkach w nim unormowanych, „wpisy zmienia się i zestawia w taki sposób, aby do nowej księgi przeniesiona została tylko ich aktualna treść, chyba że szczególne względy nakazują powtórzenie wpisu lub jego części w formie dotychczasowej; pomija się wpisy lub ich części, które stały się bezprzedmiotowe.” Fragment tego przepisu, w którym mowa o powtórzeniu wpisu w formie dotychczasowej, nie uprawnia do wnioskowania, że możliwość taka dotyczy przeniesienia wpisu wyrażającego nieaktualny już stan prawny. Przeciwnie kontekst, w jakim on się znajduje, przemawia silnie przeciwko temu. Należy się zgodzić ze skarżącymi, że w stanach faktycznych takich, jak przypadek będący przedmiotem sprawy, osoby, które w postępowaniu wieczystoksięgowym wykazały w odpowiedni sposób swój udział we współwłasności nieruchomości, ale nie mogły jednocześnie przedstawić dowodów pozwalających na ustalenie, kto jest współwłaścicielem nieruchomości w pozostałym zakresie, są praktycznie pozbawione możliwości ujawnienia swoich praw w księdze wieczystej. Przyczyna tego tkwi jednak nie w wadliwościach regulacji prawa o księgach wieczystych i prawa o postępowaniu wieczystoksięgowym, lecz w wysoce obecnie w Polsce niejasnym statusie prawnym wielu składników mienia należącego do ludności żydowskiej, po upływie od Holokaustu kilkudziesięciu lat, w czasie których na status prawny tego mienia oddziaływało wiele różnych czynników. Także więc wzgląd na wspomniane trudności w ujawnieniu praw w księdze wieczystej nie powinien stanowić argumentu na rzecz dopuszczenia założenia księgi wieczystej na zasadach postulowanych przez skarżących. W interesie osób znajdujących się w takiej sytuacji jak skarżący mogłoby leżeć jednak ewentualnie ustanowienie szczególnej regulacji, chroniącej te osoby tymczasowo, do chwili powstania możliwości założenia księgi wieczystej. 9 Podsumowując, niedopuszczalne jest założenie księgi wieczystej dla nieruchomości stanowiącej współwłasność bez jednoczesnego wymienienia w dziale II tej księgi wszystkich współwłaścicieli i określenia ich udziałów we współwłasności. Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji. kc aj