III CZ 166/26

III CZ 166/26 POSTANOWIENIE 22 września 2026 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Tomasz Szczurowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 22 września 2026 r. w Warszawie zażalenia K.P. na postanowienie Sądu Okręgowego w Krakowie z 16 kwietnia 2026 r., II Ca 2926/24, w sprawie z wniosku A.K. z udziałem K.P. o zasiedzenie, uchyla zaskarżone postanowienie, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie III CZ 166/26 2 UZASADNIENIE Postanowieniem z 6 września 2024 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie oddalił wniosek A.K. o stwierdzenie, że nabył on przez zasiedzenie z dniem 31 grudnia 2005 r. część nieruchomości położonej w S., stanowiącej działki ewidencyjne nr (…) dla których prowadzona jest księga wieczysta (…), a to fragment wzdłuż całej zachodniej granicy tych działek, położony między ich obecną granicą ustaloną postanowieniem Sądu Rejonowego dla Krakowa – Śródmieścia z 18 listopada 2021 r., a linią pomiędzy punktami zaznaczonymi na mapie z rozgraniczenia nieruchomości, sporządzonej przez biegłego geodetę w sprawie VI Ns 605/17/S, oznaczającej przebieg granicy wskazany przez uczestnika A.K. Sąd zaznaczył, że postępowanie rozgraniczeniowe ukształtowało nowy stan prawny, w tym stan własności sąsiadujących nieruchomości. Uczestnicy postępowania rozgraniczeniowego o sygn. VI Ns 605/17/S, tj. K.P. i A.K., co do zasady nie mogli więc, zdaniem Sądu pierwszej instancji, kwestionować stanu własności wynikającego z postanowienia o rozgraniczeniu, chyba, że stan ten uległ zmianie przez okoliczności następujące później (po uprawomocnieniu się postanowienia o rozgraniczeniu), gdyż rozgraniczenie z istoty polega na skonfrontowaniu aktualnego stanu faktycznego z tytułem prawnym do władania rzeczą. W konsekwencji, wskazany stan prawny mógł być wzruszony w toku postępowania odwoławczego, nie zaś obecnie wnioskiem o stwierdzenie zasiedzenia. Przechodząc z kolei do możliwości zasiedzenia w okresie od wydania (uprawomocnienia się) omawianego postanowienia o rozgraniczeniu uznano, że nie upłynął niezbędny czas prowadzący do nabycia nieruchomości w drodze zasiedzenia (20 lub 30 lat). Wnioskodawca złożył apelację od postanowienia Sądu pierwszej instancji, zaskarżając postanowienie z 6 września 2024 r. w całości. Sąd Okręgowy w Krakowie, postanowieniem z 16 kwietnia 2026 r., uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu dla Krakowa – Śródmieścia w Krakowie do ponownego rozpoznania. III CZ 166/26 3 Zdaniem Sądu drugiej instancji apelacja skutkowała uchyleniem zaskarżonego postanowienia, albowiem Sąd Rejonowy dopuścił się naruszenia przepisów art. 365 k.p.c. i 366 k.p.c. Fakt, że uprzednio doszło do ukształtowania granicy nieruchomości, których fragment jest obecnie objęty wnioskiem o zasiedzenie, nie może mieć sam w sobie przesądzającego znaczenia dla oddalenia wniosku o zasiedzenie a limine. Postanowienie o rozgraniczeniu i data ukształtowania nowej granicy to niewątpliwie okoliczności, które Sąd musi brać pod uwagę jako elementy stanu faktycznego, przede wszystkim, jednakże twierdzenia wnioskodawcy o przejściu na niego prawa własności w drodze zasiedzenia wymagają postępowania i zbadania, czy doszło do zasiedzenia, jeszcze jak dodatkowo twierdzi wnioskodawca przed rozgraniczeniem. Skoro tego Sąd pierwszej instancji zaniechał, to w tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy uznał, że nie została rozpoznana istota sprawy, gdyż Sąd pierwszej instancji z uwagi na błędne założenia nie poczynił ustaleń niezbędnych do stwierdzenia, czy doszło do zasiedzenia przygranicznego pasa gruntu. Ustalenia w tym przedmiocie miały zaś istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia. Powyższe orzeczenie Sądu Okręgowego w Krakowie w całości zaskarżyła uczestniczka postępowania K.P. zarzucając: (-) naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. przez przyjęcie, że zachodzi konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, podczas gdy z materiału dowodowego - w tym akt sprawy o rozgraniczenie wynika jednoznacznie, że nie stwierdzono samoistnego posiadania przez wnioskodawcę przygranicznego pasa gruntu, a zatem przesłanki zasiedzenia z art. 172 k.c. nie mogą zostać spełnione niezależnie od procedowania w zakresie analogicznych dowodów w postępowaniu o zasiedzenie; (-) naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 365 § 1 k.p.c. oraz 366 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., art. 29 i art. 37 ust. 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. - Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 1151 ze zm.) oraz art. 153 k.c., przez wadliwe pominięcie mocy wiążącej i skutku prawomocnego postanowienia o rozgraniczeniu jako orzeczenia ustalającego ostatecznie stan prawa własności wnioskodawcy i uczestniczki na datę jego wydania, a tym samym bezpodstawne przyjęcie wbrew powyższemu, że możliwe i konieczne jest ponowne - w ramach sprawy o zasiedzenie - prowadzenie w całości postępowania III CZ 166/26 4 dowodowego zmierzającego w istocie do weryfikacji tego samego stanu prawnego i faktycznego, mimo że wnioskodawca - nie powołuje żadnych nowych zdarzeń ani okoliczności dotyczących posiadania przygranicznego pasa gruntu, w sytuacji gdy w toku postępowania rozgraniczeniowego nie wykazał posiadania; (-) naruszenie art. 382 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez zaniechanie merytorycznego rozpoznania apelacji i uchylenie się od dokonania pełnej oceny ustaleń Sądu Rejonowego - mimo że zgromadzony materiał dowodowy (w tym akta sprawy o rozgraniczenie) pozwalał na stwierdzenie, iż wnioskodawca nie sprawował jakiegokolwiek władztwa nad przygranicznym pasem gruntu, a rozgraniczenie rozstrzyga w sposób definitywny jaki jest zasięg prawa własności wnioskodawcy i uczestniczki; (-) naruszenie art. 172 k.c. w związku z art. 336 k.c. i art. 6 k.c. przez nieuzasadnione przyjęcie, że przy braku stwierdzenia w toku postępowania rozgraniczeniowego faktu posiadania przez wnioskodawcę przygranicznego pasa gruntu możliwe jest prowadzenie kolejnego postępowania zmierzającego do stwierdzenia zasiedzenia, zamiast przyjęcia - zgodnie z zasadą rozkładu ciężaru dowodu - że wnioskodawca mu nie sprostał, bowiem nie wykazał posiadania samoistnego w toku postępowania rozgraniczeniowego, a zatem jego wniosek jest bezzasadny. Wobec powyższego składająca zażalenie wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Krakowie oraz zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W odpowiedzi na zażalenie wnioskodawca wniósł o odmowę przyjęcia środka kasacyjnego lub odrzucenie go jako niedopuszczalnego przez ustawę zażalenia oraz włożenia na uczestniczkę obowiązku zwrotu wnioskodawcy kosztów postępowania wywołanego wniesieniem zażalenia. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zażalenie uczestniczki postępowania okazało się zasadne. W orzecznictwie podkreśla się, że w postępowaniu toczącym się w wyniku zażalenia złożonego na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. na orzeczenie kasatoryjne Sądu drugiej instancji, Sąd Najwyższy bada tylko, czy wystąpiły wskazane przez ten III CZ 166/26 5 Sąd przesłanki uchylenia zaskarżonego wyroku, którymi są: nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji, nierozpoznanie przez ten sąd istoty sprawy oraz sytuacja, gdy wydanie wyroku przez sąd drugiej instancji wymagałoby przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Przedmiotem oceny Sądu Najwyższego nie mogą być inne kwestie, w szczególności dotyczące oceny zasadności roszczenia ani merytorycznego badania stanowiska prawnego sądu drugiej instancji, jak również badania prawidłowości zastosowania przepisów prawa procesowego, które nie odnoszą się ściśle do wskazanych podstaw uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji. Omawiane zażalenie nie jest bowiem środkiem prawnym służącym kontroli materialnoprawnej podstawy wyroku ani prawidłowości zastosowania przepisów prawa procesowego, niezwiązanych z podstawami kasatoryjnymi. Środek ten jest skierowany przeciwko uchyleniu wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, a więc ocenie może być poddany jedynie ewentualny błąd sądu odwoławczego przy kwalifikowaniu określonej sytuacji procesowej jako odpowiadającej powołanej podstawie kasatoryjnej (zob. m.in. postanowienia SN: z 12 grudnia 2013 r., V CZ 75/13, LEX nr 1422264, z 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013 r., nr 3, poz. 41, z 16 maja 2013 r., IV CZ 31/13, LEX nr 1353274, z 21 czerwca 2013 r., I CZ 48/13, LEX nr 1360180 i z 18 stycznia 2018 r., V CZ 94/17, LEX nr 2490664). W niniejszej sprawie u podstaw orzeczenia kasatoryjnego legła ocena Sądu Okręgowego, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy, ponieważ w wydanym orzeczeniu przyjął związanie zakresem orzeczenia o rozgraniczeniu nieruchomości. Przy czym wymaga podkreślenia, iż postanowienie w sprawie rozgraniczenia wyznaczało w rozumowaniu Sądu pierwszej instancji moment graniczny dla oceny stanu posiadania spornej nieruchomości. W świetle ugruntowanego orzecznictwa, do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca roszczenie albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyroki SN: z 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, Nr 1, poz. 22 oraz postanowienia SN z 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12, LEX nr 1311814; z 14 lutego 2013 r., II CZ 188/12, LEX nr 1314406; z 3 lutego 2017 r., II CZ 146/17, LEX nr 2330708 i z 13 października 2017 r., I CZ 90/17, LEX III CZ 166/26 6 nr 2400310). Przesłanka ta - w przeciwieństwie do określonej w art. 386 § 4 in fine k.p.c. - nie dotyczy zatem sytuacji, w których błąd sądu pierwszej instancji lokuje się w sferze faktów i dowodów, lecz polega na nieprawidłowym założeniu o istnieniu okoliczności stojącej na przeszkodzie ocenie istoty sprawy. Przeszkoda ta może mieć źródło nie tylko w prawie materialnym, jak, przykładowo, w razie przedawnienia roszczenia, lecz również w prawie procesowym, co ma miejsce w razie nieprawidłowego przyjęcia istnienia prejudykatu lub nieprawidłowej oceny granic jego mocy wiążącej (por. postanowienie SN z 9 lutego 2017 r., III CZ 63/16, LEX nr 2242288). O nierozpoznaniu istoty sprawy nie świadczy potrzeba poczynienia nowych ustaleń co do okoliczności faktycznych sprawy, choćby decydujących z punktu widzenia kierunku jej rozstrzygnięcia. Dokonanie przez sąd drugiej instancji odmiennej oceny prawnej i związana z tym potrzeba poczynienia dodatkowych ustaleń faktycznych nie upoważnia więc co do zasady do zarzucenia sądowi pierwszej instancji nierozpoznania istoty sprawy, a wskazuje jedynie, że istota sprawy nie została rozpoznana prawidłowo (postanowienie SN z 14 marca 2024 r., III CZ 23/24, LEX nr 3693823). Uszło uwagi Sądu Okręgowego, że w przyjętym w kodeksie postępowania cywilnego systemie apelacji pełnej cum benefitio novorum sąd drugiej instancji rozpatruje sprawę ponownie, w związku z czym postępowanie apelacyjne ma charakter rozpoznawczy, że sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym (art. 382 k.p.c.), że musi samodzielnie dokonać jurydycznej oceny dochodzonych żądań i zastosować właściwe przepisy prawa materialnego i usunąć ewentualne błędy prawne sądu pierwszej instancji, niezależnie od tego, czy zostały one wytknięte w apelacji (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN, zasadę prawną, z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Wydania postanowienia kasatoryjnego nie uzasadniała również stwierdzona przez Sąd drugiej instancji potrzeba poczynienia dodatkowych ustaleń faktycznych, skoro w sprawie nie zachodzi potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, konieczność zaś poczynienia ustaleń faktycznych nie uzasadnia wniosku, że to Sąd drugiej instancji dokonywałby po raz pierwszy lub ponownie wszystkich ustaleń faktycznych. III CZ 166/26 7 Z przedstawionych powodów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 11 i § 3 k.p.c. [a.ł]