III CZ 246/23

III CZ 246/23 POSTANOWIENIE 14 lutego 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Piotr Telusiewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 14 lutego 2024 r. w Warszawie zażalenia Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie na wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 24 marca 2023 r., I ACa 2019/22, w sprawie z powództwa Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie przeciwko redaktorowi naczelnemu dziennika X. o nakazanie opublikowania sprostowania, oddala zażalenie i pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie. UZASADNIENIE Wyrokiem z 24 marca 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie uchylił wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 28 listopada 2022 r. w całości, zniósł postępowanie przed Sądem Okręgowym w Warszawie od 28 listopada 2022 r. i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania, pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. Przyczyną uchylenia wyroku była stwierdzona przez Sąd Apelacyjny nieważność postępowania pierwszoinstancyjnego (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Zdaniem Sądu Apelacyjnego Sąd Okręgowy naruszył przepisy o dopuszczalności rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym. Podstawy tej stanowić nie mógł III CZ 246/23 2 w sprawie art. 1481 § 1 k.p.c., albowiem w pozwie powód wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie, zaś pozwany nie uznał powództwa. Nie było też podstawy do zastosowania art. 15 zzs1 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2020, poz. 374 ze zm.), dalej ustawa z dnia 2 marca 2020 r. Sąd Apelacyjny wskazał, że przepis ten powinien podlegać ścisłej i restrykcyjnej wykładni. Jako zasadę przyjęto w jego punkcie 1 rozprawę lub posiedzenie jawne przeprowadzane przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie ich na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku (posiedzenie zdalne). Odstąpienie od niej następuje tylko wtedy, gdy nie można przeprowadzić posiedzenia zdalnego, a przeprowadzenie rozprawy lub posiedzenia jawnego nie jest konieczne (art. 15zzs1 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r.). W ocenie Sądu Apelacyjnego w sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek wymienionych w art. 15 zzs1 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r., które uzasadniają rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Z akt sprawy nie wynika, aby wystąpiła jakakolwiek obiektywna przeszkoda, uniemożliwiająca sądowi pierwszej instancji przeprowadzenie rozprawy przynajmniej w formie posiedzenia zdalnego. Na takie szczególne okoliczności nie wskazał również Sąd Okręgowy. Sąd Apelacyjny uznał, że rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym z naruszeniem art. 1481 § 3 k.p.c. i art. 15 zzs1 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. doprowadziło do pozbawienia strony pozwanej możności obrony jej praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.). Rozpoznanie sprawy i wyrokowanie sądu na posiedzeniu niejawnym pozbawiło stronę prawa do uczestniczenia w kontradyktoryjnej rozprawie, a tym samym powoływania twierdzeń i składania wniosków na ich poparcie oraz odniesienia się do wniosków i twierdzeń strony przeciwnej. Zdaniem Sądu pozwany trafnie też zarzuca, że Sąd Okręgowy doręczył mu niekompletny odpis pisemnego uzasadnienia wyroku (bez stron numerowanych cyframi nieparzystymi), co istotnie utrudnia obronę w procesie, w szczególności w sytuacji, w której termin do zaskarżenia wyroku wynosi tylko 7 dni. Za niemającą znaczenia Sąd Apelacyjny uznał okoliczność, że przed procesem pozwany nie zareagował na wniosek powoda o publikację sprostowania, III CZ 246/23 3 a w toku sprawy nie wniósł o odpowiedzi na pozew. W przypadku uchybień procesowych wyczerpujących podstawy nieważności postępowania (art. 379 k.p.c.) sąd nie ocenia bowiem, czy miały one wpływ na treść rozstrzygnięcia w sprawie. Z tego względu pasywna postawa pozwanego w procesie nie pozwala na przyjęcie założenia, że podjęta przez niego na rozprawie obrona przeciwko żądaniu pozwu byłaby nieskuteczna z uwagi na brak reakcji redaktora naczelnego na wniosek o sprostowanie i niezłożenie odpowiedzi na pozew. W zażaleniu na powyższy wyrok powód zarzucił naruszenie art. 386 § 2 w zw. z art. 379 pkt 5 k.p.c., poprzez błędne uznanie, że naruszenie przez Sąd pierwszej instancji przepisów o dopuszczalności rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym jakoby pozbawiło pozwanego możności obrony swych praw w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji a w konsekwencji błędne stwierdzenie - na ww. podstawie - nieważności postępowania prowadzonego przez Sąd pierwszej instancji oraz błędne uznanie, że doręczenie pozwanemu odpisu wyroku wraz z jego niekompletnym pisemnym uzasadnieniem (bez stron nieparzystych) jakoby istotnie utrudniło pozwanemu obronę w procesie, a w konsekwencji błędne stwierdzenie - także na tej podstawie - nieważności postępowania pierwszoinstancyjnego. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz zasądzenie na jego rzecz od pozwanego zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W postępowaniu wywołanym wniesieniem zażalenia, uregulowanego w art. 3941 § 11 k.p.c., Sąd Najwyższy bada jedynie, czy sąd drugiej instancji prawidłowo przyjął, że zachodzi jedna z przyczyn uzasadniająca uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, objętych art. 386 § 2 i 4 k.p.c. Rozpoznanie zażalenia nie zmierza do oceny zasadności żądania pozwu, ani apelacji, czy też merytorycznego stanowiska prawnego sądu drugiej instancji. Dokonywana kontrola ma charakter formalny. Zakres kontroli w postępowaniu zażaleniowym obejmuje więc zbadanie, czy sąd drugiej instancji prawidłowo pojmował przyczynę uzasadniającą wydanie orzeczenia kasatoryjnego III CZ 246/23 4 i czy jego merytoryczne stanowisko uprawniało do podjęcia takiej decyzji procesowej. W okolicznościach przedmiotowej sprawy Sąd Apelacyjny prawidłowo zidentyfikował przesłanki nieważności postępowania przed Sądem pierwszej instancji. Zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie stanowiskiem pozbawienie możliwości obrony praw, o którym mowa w art. 379 pkt 5 k.p.c. zachodzi, jeżeli z powodu wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej, będących skutkiem naruszenia konkretnych przepisów kodeksu postępowania cywilnego, strona nie mogła, wbrew swej woli, brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części a skutków tych wadliwości nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji (zob. np.: postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2014 r., IV CSK 545/13, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z 4 marca 2009 r., IV CSK 468/08, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2002 r., V CKN 1057/00, niepubl.; postanowienie Sądu Najwyższego z 6 marca 1998 r., III CKN 34/98, niepubl). Pozbawienie możności obrony praw strony nie musi wywierać wpływu na wynik sprawy i nie jest nim niemożliwość udowodnienia przez stronę jej twierdzeń, lecz normalny brak możności działania, bez względu na to, czy udział strony w procesie mógłby mieć znaczenie dla istoty rozstrzygnięcia (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 28 stycznia 2004 r., IV CK 418/02, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z 17 października 2003 r., IV CK 76/02, niepubl.). Wydanie wyroku przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, zamiast na rozprawie, w braku spełnienia ku temu ustawowych przesłanek, skutkuje pozbawieniem strony możliwości obrony praw, a w konsekwencji powoduje nieważność postępowania w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 30 września 2020 r., I CZ 26/20, niepubl.; z 13 grudnia 2018 r., V CZ 85/18, niepubl.; wyrok Sądu Najwyższego z 10 lipca 1974 r., II CR 331/74, OSNC 1975, nr 5, poz. 84.). W świetle powyższego irrelewantna dla oceny wystąpienia w sprawie nieważności postępowania pierwszoinstancyjnego pozostaje rozbudowana argumentacja zażalenia koncentrująca się na wykazaniu, że niezależnie od tego czy pozwany przedstawiłby jakiekolwiek twierdzenia w postępowaniu pierwszoinstancyjnym nie podlegałyby one uwzględnieniu z racji niewykonania III CZ 246/23 5 przez niego obowiązku z art. 33 ust. 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. - Prawo prasowe (Dz.U. Nr 5, poz. 24, ze zm.), dalej prawo prasowe, jak również wyrażona w zażaleniu ocena powoda dotycząca bezzasadności jego własnego, zawartego w pozwie wniosku o przeprowadzenie rozprawy. Dla oceny czy doszło do pozbawienia strony możliwości obrony poprzez pozbawienie jej udziału w całości lub istotnej części postępowania bez znaczenia pozostaje bowiem czy udział strony w procesie mógłby mieć znaczenie dla istoty rozstrzygnięcia. Skutków rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym nie uchyla również nie tylko zarzucane pozwanemu zaniechanie wykonania obowiązku z art. 33 ust. 3 prawa prasowego, ale również podnoszone przez skarżącego, a uprzednie do wadliwości procedowania Sądu pierwszej instancji, zaniechanie pozwanego w złożeniu w toku postępowania pierwszoinstancyjnego odpowiedzi na pozew lub innych pism lub wniosków. Z racji złożenia przez powoda w pozwie wniosku o przeprowadzenie rozprawy, pozwany, zgodnie z art. 1481 k.p.c. oraz art. 15zzs1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. w brzmieniu znajdującym w sprawie zastosowanie, a także przy uwzględnieniu treści skierowanego do niego wezwania do podania adresu e-mail i numeru telefonu (k.61) mógł oczekiwać wyznaczenia rozprawy czy to w formie tradycyjnej czy zdalnej. Skutków naruszenia tych przepisów przez sąd w postaci pozbawienia pozwanego możliwości uczestniczenia w rozprawie nie może zaś uchylać uprzednie do tego naruszenia zaniechanie pozwanego w zajęciu w sprawie stanowiska. Skarżący nie podważa w zażaleniu oceny Sądu Apelacyjnego dotyczącej braku w okolicznościach sprawy podstaw do rozpoznania jej na posiedzeniu niejawnym w świetle regulacji art. 1481 k.p.c. oraz art. 15zzs1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. Nadmienić zatem wypada jedynie, że stanowisko w tym przedmiocie Sąd Najwyższy podziela (zob. też: postanowienie Sądu Najwyższego z 27 czerwca 2023 r., III CZ 141/23, niepubl.; postanowienie Sądu Najwyższego z 25 października 2023 r., III CZ 37/23, niepubl.). Na podzielenie zasługują natomiast zastrzeżenia skarżącego dotyczące możliwości stwierdzenia nieważności postępowania wskutek doręczenia pozwanemu niekompletnego wyroku Sądu pierwszej instancji, skoro doręczenie tego rodzaju dokumentu nie mogło stanowić skutecznego doręczenia pozwanemu III CZ 246/23 6 wyroku z uzasadnieniem. Ocena w tym przedmiocie, wyrażona przez Sąd Apelacyjny w istocie na marginesie zasadniczych rozważań dotyczących naruszenia art. 1481 k.p.c. oraz art. 15zzs1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. skutkujących nieważnością postępowania na podstawie art. 379 pkt 5 k.p.c., pozostawała jednak bez wpływu na rozstrzygnięcie. Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c. oraz - co do kosztów postępowania - art. 108 § 2 w związku z art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c., orzekł, jak w sentencji. [SOP] [ał]